Kenesbay Raxmanov - Saqal roman

Sıpanıń ústinde Mamıt aǵa da, Oralxan apa da kórinbeydi, shaması, bir qaytara chayǵa qanǵannan keyin ishtegi ójirelerdiń birine barıp dem alıp atırsa kerek. Qansha tándar degen menen seksen jastaǵılar joldıń selkildisinen sharshaydı ǵoy. Gúlayshanıń sayamanlı esiginiń aldında kúnniń ıssılıǵı onsha biline bermeydi, biraq, ashıq kúnge shıqsan, kúydirip baratır. Bul endi jaz ayınıń sońǵı ıssıları ǵoy, erteń gúz tumsıǵın taqap tur, mına saya tógip turǵan japıraqlardıń bári sarǵayıp, jerge sawdırap tógiledi. Shaqaları shıyratılıp ósip turǵan júzimler jer astına kómiledi. Jerge de, adamǵa da, malǵa da jaqpaytuǵın ızǵırıq samallar esedi. Olar qara dawılǵa aynalıp tallardı shayqaydı, nóserler baslanadı. Tábiyattıń qushaǵın túrshiktirip appaq qırawlar qaplaydı. Ayaz húkimdarlıq etip, saǵınǵan qar boraydı. Tábiyattıń ómiri de adamdikindey, lekin, ol hár jılı qayta jasaradı, onıń báhári qaytıp keledi, taǵı jadıraǵan jazı baslanadı, sarǵayǵan gúzi taǵı saǵınısh aytadı. Adam ómiri qısınan arman qaray báhárine asırılıp túse almaydı, qısqı jolda adamnıń sońǵı izleri qaladı.

Vladimir kúnniń ıssına qaramay adımdı keńnen ersili-qarsılı taslap kiyatır. Terledi, ómirinshe moynına ildirip kórmegen galstuk te alqımınan qısıp kiyatır. «Márt bolıp barasań» degen Rámetullanıń gápin sındırǵısı kelmey bir urtlam juta qoyıp edi, ol qapılǵır da ishke kirgen soń kúshin kórsetiwge qaradı. Gúlayshalar jasaytuǵın jaylardıń kósheleri de mayda-shúyde eken, badıraytıp jazıp qoyǵan atı da joq. Sorayın dese, sırtta adam kórinbeydi, tek, hár jerde jeńil mashina turıptı. Ya oynap júrgen balalar joq. Bir mashinanıń ishinde shofyorı qalǵıp otır eken, tınıshın alǵısı kelmedi. Jaylardıń yarım beli kórinedi, barlıǵı bálent sharbaqtıń ishinde. Qaptalında bir-eki mashina turǵan dárwaza ashıq turǵan eken, ishten muzıkanıń ólpen dawısı shıǵadı. Tanıdı! Mashinasınan tanıdı. Gúlayshanıń úyi usı eken. Biraq, merekege uqsay ma, qalay-qalay? Bunıń hámmesi Vladimirdiń húrmeti ushın islenip atırmaǵan shıǵar? Ol ashıq turǵan dárwazadan ishke qaradı.

Vladimirdiń bunsha keshewillegenine shır-pırı shıǵıp dárwaza betke telmirip turǵan Gúlaysha menen Meńlimurat uzın boylı, qap-qara, jıltır iyek, ústinde qara kostyum-shalbar, kókiregi tolǵan ordenmedal, galstuk taqqan aq kóylekli, basında pákize qalpaq, ayaǵında qara tufli, tap Kamerunnıń elshixanasınan shıqqan diplomattay arıq adamdı kórip albırasıp qaldı. Kúyew tárepte de, ózi jaǵında da bunday tanıs joq edi. Ol adam burınnan bul jerge kelip júrgendey irkilmesten kiyatır.

-Aljasıp kiyatırǵan birew bolsa kerek,-dedi Meńlimurat. -Júrisi tanıstay...

-Gúlaysha, keshirersiz... keshiktim be?-degen saza shıqtı kiyatırǵan adamnan. Gúlaysha menen Meńlimurattıń awızları ashılıp qaldı. Bul - olardıń kózleri tórt bolıp kópten berli kútip turǵan Vladimir ǵarrınıń ózi edi. Burınǵı saqalına, kiyimlerine úyrenisip ketken olar ushın Vladimir basqa adamday kórindi, ǵarrınıń bunday shırrıyıp, hákerilenip keliwi olarǵa unamadı, qartayǵan sayın aqıldan adasıp baratırǵanǵa megzetti.

-Keshirersiz, Gúlaysha!-dep tek Gúlayshadan keshirim soray bergeni de qolaysız edi, biypám bolmasa qasındaǵı Meńlimurattıń da atın aytsa boladı ǵoy. Bar aqılı saqalı menen birge túsip qalǵan esawan ǵarrıdan pútkilley tiksinip ketken Gúlaysha lám-mim demesten, árman ketip qaldı.

-Saqalıń qayda? Kúye jep ketti me?-dedi Meńlimurat oǵan kúlerin de, ashıwlanarın da bilmey. -Rámetulla ǵoy... saqal meshayt etedi dep...

-Mal soyıwǵa ma?-degen Meńlimurattıń gápin Vladimir onsha esitpey qaldı. -Uyat emes pe, jası úlken adamsań. iship te alıpsań.

-Márt bolıp bar dep Rámetulla ǵoy...

-Mal soyıwǵa ma? -Ne mal?

-Haw, sen ózi bul jerge nege keldiń? Nege pıshaqlarıńdı, baltalarıńdı qayrap ákelmediń? -Olardı ne qılaman?-dep hayran boldı Vladimir.

-Haw, mal soyıw kerek, kúyew ballar keledi...

-Kelsek keldik ǵoy,-dedi Vladimir xoppıyıp. -Olar saat altıda keledi. Úlgeriwimiz kerek.

-Úlgerip turman ǵoy. Úsh saat burın keldim. «Qız tayın bolsa, biz tayın» degen ǵoy Rám shayır. Biraq, bul jerde adam kóp ǵoy.

Vladimir ǵarrınıń birotala esten ayrılǵanına kózi jetken Meńlimurat endi onnan tez arada qutılıw jolın qarastıra basladı. Bul ǵarrıdan shiytkigen Gúlaysha ishten shıqqan ákesi menen sóylesip bir shette turıptı.

-Bul kim?-dedi Mamıt aǵa Vladimirdi kórsetip.

-Ózimizde qarawıl ǵoy. -Mına kiyiniwi basqasha ǵoy.

-Mal soyıwǵa shaqırtıp edik. Iship kelgen be, aljı-buljı sóylep tur.

-Urıs veteranlarınıń tentekligi boladı, qızım,-dedi Mamıt aǵa Vladimirge taǵı sın kózin taslap. - Bulardı mal soyıw emes, xájetxanańdı tazalatıwǵa shaqırsań da kókiregińdegi orden-medalların jarqıratıp kele beredi. Qoy, ǵarrını qıynap ne qılasań, mal soyıw problema emes. Jańaǵı biziń shopır qayda? Dawılbay!-dep dawısladı Mamıt aǵa. Eń túpkirden «Mamıt aǵa, mındaman!» degen ses shıqtı. Úsh shofyor jigit eń shettegi túpkirda sayanıń qoyıw jerine tósek salıp soqta oynap atır eken. Dawılbay juwırıp keldi.

-Mashında pıshaqlarıń, baltań bar ma?-dep soradı Mamıt aǵa. -Pıshaqlar?-dep shorshıp tústi Dawılbay.

-Mal soyıwıń kerek.

-Hee, solay dese, Mamıt aǵa! Adamdı qorqıtıp jiberdiń ǵoy. Men ózi suwıq quralsız júrmeymen ǵoy,-dep Dawılbay sırtta turǵan mashinasına qaray shawıp ketti. Hámeldarlardıń shofyorları erinshek boladı, waqıt tapsa júktiń basına shıǵıp alǵan pıshıqtay uyqlaǵısı kele beredi, bolmasa, eki-úshewiniń bası quralsa karta oynaydı. Olar ushın ótip atırǵan waqıt ómir emes, tek, aldanısh, olardıń barlıq táǵdirin jollar sheshedi. Dawılbay jalaqlaǵan qanjarın, baltasın alıp kelgennen keyin qasındaǵılar da onıń izinen erip, mallar baylawlı turǵan jaqqa ketti.

-Shırpatdin etiń, Dawılbay!-dep Mamıt aǵa pázne bastı. -Aldı menen shashlıktıń eti tayın bolsın. -Kózdi ashıp-jumǵansha ǵoy, aqsaqal!-dep Dawılbay sóylesip turıwǵa waqtı joǵın bildirdi.

Mamıt aǵa ózinen on qádemdey arıda Meńlimurat penen sóylesip turǵan qara lak jaǵılǵan baǵanaǵıday jińishke adamǵa qaradı. Urıs veteranı bolsa, ózi menen qatar adam boldı ǵoy, shaması, biraq, murtı qara pıshıqtıń quyrıǵınday, boyap qoyǵan shıǵar-aw. Usınday adamdı da mal soyıwǵa shaqıra ma eken, adam jumsaydı degenge... Haw, qarawıl bolǵanda ne, ol da húrmet-izzetke ılayıq adam. Usındaylardı qızına eskertip qoymasa, bolmas...

Gúlaysha ákesiniń aytqanına kúlip jiberdi:

-Vladimir aǵa jańa payǵambar jasına kelgen adam ǵoy! -Vladimir?

-Anaw kisiniń atı sonday.

-Haw?-dep tańlandı Mamıt aǵa. -Payǵambar jasında dediń be? Ele jigit eken ǵoy!

"arrınıń gápin ananday jerde Meńlimurat penen turǵan Vladimir de esitti, esitip súysinip ketti, barıp ǵarrınıń usını aytqan awzınan súygisi keldi, biraq, óytiwge bolmas edi, onı naǵız pyan eken dep oylap qalıwı múmkin.

-Bul ǵarrı kim?-dedi Vladimir jaqsı kórgen adamın bilgisi kelip.

-Haw, ele tanımaysań ba?-dep tań qaldı oǵan Meńlimurat. -Mamıt aǵa dep atqan aqsaqal usı ǵoy, Gúlayshanıń ákesi...

"arrı kóp turmadı, Vladimirdiń sálemin de kútken joq, mal soyılıp atırǵan jaqqa qaray ketip qaldı. Gúlaysha jaydıń ishine kirdi.

-Vladimir aǵa, kúyewler kelemen degenshe saǵan qanday jumıs tapsırsam eken?-dedi Meńlimurat oylana aldındaǵı shırrıqtıń ústi-basına kóz juwırtıp. -Mına formań menen ot jaqqıshlıqtı kelistire almassań.

-Ne kúyew ózi?-dedi Vladimir nıqırtıp. -Men ǵoy dánnenege túsinbey turman. -Ne kúyewi ness? Esiń durıs pa ózi, Vladimir aǵa? Seni nege shaqırttı bul jerge?

-Qáydem bileyin, saat úshke bar dedi. Mal-sal soyasańdı aytpadı. Boydaq nashar bolǵan soń...

qádimgi «jigitshilik - iytshilik» dep. Rámetullaǵa oylassam, pitti dedi, basqa nege shaqıradı? Sazlanıp bar dep úsiytip mańlayımdı qurtıp jiberdi.

Meńlimurat barınsha waha-hasın salıp kúldi, qarakeńniń at úrkitetuǵın waha-hası boldı. -Dámeńnen aynalayın-aw, Qultaydıń dámesindey degendey, Vladimir aǵa! Pay, Rámetulla da

usındayǵa sheber-aw, seni bir kelistirgen eken. Onıki uyat ǵoy, ya jezdesi emesseń. Toba!-dep endigi jaǵın sıbırlap sóyledi Meńlimurat. -Gúlaysha qarındasın Baltabayǵa qatın bolıp atır.

-Baltabayǵa? Men tanıyman ba ol úyiń jańǵırdı?!-dep qápelimde ashıwlandı Vladimir.

-Qoy, ashıwıńdı bas, aǵa, oǵan tiymegende de saǵan joq ǵoy. Ne qılasań ǵarrı qızdıń izinen tisińniń suwın sorıp. Anıq úylengendey qıyalıń bolsa, ózińe qayım kempirler kóp ǵoy.

-Yaqshı, Meńlimurat inim, tek sen bolǵan soń ashılısıp atırman-dá, hesh kimge aytpay-aq qoy. Kúyew bolıw bizge nesip etpegen shıǵar. «Esiń barda etegińdi jap qudaǵay» degendey, quyrıǵımdı qısıp kelgen jaǵıma zıta bereyin, inim,-dep Vladimir hesh kimge «al, yaqshı» demesten izine ǵırra qayttı. Ol endi es-aqıldan ayrılǵan zayılǵa uqsar edi, kózleri girewkelendi, aldına ya eki qaptalına qaraǵan menen anıq kórip kiyatırǵan dımı da joq. Bası meń-zeń, bir topalań baslandı, bunday ómirde azap-aqıret kórip jasawdıń ne keregi bar? Mına altın saraylarda jasap atırǵanlar da ózindey adamlar emes pe? Nesi artıq? Qoy, olar aqılı, bilimi artıq adamlar, júrer jolın erteden tanıǵan, jol kóp solardıń eń abzalın tańlaǵan, sol jolı usınday altın sarayǵa jetkergen, astına mashina mingizgen, basına dáwlet qusın qondırǵan, ishkeni aldında, ishpegeni artında turǵan. Bul adamlar tawǵa aylanǵan, sen kimseń, Vladimir? Ákeń oqıtpaqshı boldı, ıqlasıń joq edi, oqıy almadıń, hátte, bir kásiptiń basına jip taǵıwǵa da qızıqpadıń. Ústi-basıń maymay bolıp, temir-tersektiń arasında jaslıǵıń ótti. Oqımadıń. Úylendiń. Ákeń óldi. Xojalıq moynıńa tústi. Joqarı ya orta oqıw orınlarında oqıw túwe, úyde kitaplardı da oqımadıń. Tek, qarawıl bolǵannan keyin qasıńdaǵılarǵa eliklep, sen de dastıǵıńnıń astına kitap qoyıp, ózińdi kitap qumar etip kórsetkiń keldi. Soń dinge keń jol ashıldı dep hámme diniy kitaplar basılıp shıǵa basladı, qaraqalpaqshalap ta shıǵardı, sonda sen de endi musılmanshılıqqa qol bermekshi boldıń da aldı menen namaz oqıwdıń túrlerin úyrendiń, sonan baslap kósheńdegi ǵarrılar atıńnıń orısshılıǵına qaramay seniń menen til tabısıp, oraza tutqanda awız asharǵa, taraba oqıwǵa shaqıratuǵın boldı. Biraq, seniń ishiń gewek edi, sen ómirińshe kitaplar dúkanınıń, kitapxananıń bosaǵasınan atlap kórmediń. Tek, Áskerbay shayır student jılları úyinde jatqanda sol ákelgen kitaplardı ashıp kóretuǵın ediń, olar qosıq kitaplar edi, muhabbat haqqındaǵı jazılǵanlardan basqasına qızıqpadıń.

Seni tuwǵannan keyin anań Almash bala ústinen kesel taptı, sen qıstıń qaqaman kúnleriniń birinde, jat, suwıq jurtta tuwılǵansań, izine jalańayaqlanıp túsken kesel biyshara anańnıń sońınan qalmadı. Ákeń Baynazar da onı ataqlı shıpakerlerge emletti, aparmaǵan sanatoriyi qalmadı, qollanbaǵan emi de, iship-jemegen dári-dármaǵı da joq esabı, báribir, bir-eki jıl táwir bolıp júredi de, qaytalap qala berdi. Doktorlar sennen keyin oǵan bala tuwıwǵa ruxsat etpedi, bolmasa, sen de atadan, anadan jalǵız qalmas ediń, inilerińniń, qarındaslarıńnıń jasıúlkeni bolıp, gúrlegen xojalıqtıń dizginin qaǵıp otırar ediń. Anań paqır seniń erjetkenińdi de kóre almadı, qırq jasına jeter-jetpes te kóz jumdı. Baynazar oǵan sadıq eken, qaytıp úylenbedi, saǵan qusap ǵarrı qızlarǵa kóz salmadı...

Ol joldan qalay kiyatırǵanın bilmeydi, qaydan kiyatır, qayda baratır, onıń háreketin basqarıp kiyatırǵan gelle joq. Geyde usınday shıtırmaq oylardıń awına túsip tubalap qalsa, saqalın sıypap aqılına engendey bolatuǵın edi. Kiyatırıp eki ret iyeginiń astın qamtımlap, qolına ilingendey saqalın tappaǵan soń ábden ashıwı keldi. Kókireginde eshektiń úzilgen ayılınday bir nárse ilinde, bir ushınan tartıp edi, moynın ǵıyqıldatıp, dárdıń arqanınday buwındıra baslaǵan soń qolın jazdırdı. Qarasa, galstuk degeni eken!

Ol Qızketkenniń kópirine mingende esine kelip, dógeregine názer tasladı. Irkilip, kópirdiń jaqlawına asıldı. Suw aǵıp tur. Suw ma bul? Waqıt ǵoy aǵıp turǵan. Waqıt ta, suwlar da izine qaytpaydı. Vladimirdiń de ómiri usı suwlarday aǵıp ketti, endi izine qaytpaydı hárgiz. Barlıq mártebesin asırıp turǵan saqaldan ayrılıp qalǵanı qara! Iyeginde saqalı jelbirep turǵanda qaptalınan bılay-bılay ótip atırǵanlardıń qapılǵanda teń jarpı sálem bergen bolar edi. Endi basqa planetadan túsken adamday bolıp turısı mınaw. Tek, saqaldan emes, qarawılshılıq jumısınan da ayrıldı. Mına sıyqaǵı shıqqan etiktiń qálibindey iyegi menen keńsege jolawǵa bolmaydı, bir jaǵı Gúlayshanıń kúyigi, onıń kózine qalay qaraydı. Saqalı burınǵı qáddine jetemen degenshe qarawılshılıqtı uslap tura bere me? Házir diplomlı jigitler de jumıs tabılsa murnın jıyırıp atırǵan joq. bul sıqılı menen kóshedegi ǵarrılardıń qatarına da qosıla almaydı. Kúndiz úyinen shıqsa, tamam, burınǵı appaq saqallı Vladimir ǵarrı aljıptı degen gawasat tarqap ketedi. Urıday qarańǵı kóshelerde túni boyı gezip júre me sonda? Qoy, endigi ómirdiń keregi joq. Usı jerde, usı kópirdiń eń biyik jerinde noqat, aqırǵı noqat qoyıw kerek! Suwǵa boyın atadı. «Túyeden jıǵılǵan hesh gáp-aw, biraq, jerge jetemen degenshe alaǵadası jaman» degen eken birew. Sol aytqanday, suwǵa jetkenshe janı úzilip ketse táwir bolar edi, bolmasa, suwǵa shúmip ketkenlerdi qutqaratuǵın mákeme bar ǵoy. Sonıń adamları suwdıń dógeregindegilerdi ańlıp otırǵan shıǵar, dárriw qutqarıp alsa, óliwge úlgere almaysań-dá. Joq, olardıń mákemesi «Ashshı kól»de. Olar bul jaqqa suwǵa ketkenlerdiń óliklerin izlewge ǵana keledi. Meyli, Vladimirdiń óligin taba ma, joq pa, onıń hesh kimge keregi joq. Tabılmaǵanı jaqsı, jer ústinde usınday adam jasaǵan ba, jasamaǵan ba, adam bende bilmesin, qábirsiz ketkeni abzal. Anasınıń mazarı úlken, granitke súwreti oyılǵan, ákesi ózi isletken edi. Ákesine salınǵan estelik te jaman emes, Baynazar aǵa abıraylı adam bolǵan soń húkimet te, jora-joldasları da, burınǵı

islegen orınları da járdem etti. Endi solardıń qasında shengeldi tóńkerip, ústine tabıtın taslaǵan qábir tursa, ata-anasına nuqsan bolmay ma? Qoy, suwǵa taslasın, lashın taba almasın, suwdıń astında iripshirip balıqlarǵa jem bolǵanı abzal. Berdaq ashyır da «Qádirimdi xalıq biler, Xalıq bilmese balıq biler» dep usındayǵa aytıp ketken shıǵar?...

Kóz aldına taǵı Áskerbay shayır elesledi. Eger ol házir bolǵanda Gúlayshanı qosıqları menen jawlap alıwǵa bolar edi. Beti gedir-budır, sózi aljı-buljı bolsa da ol haqıyqatlıq ushın shıbın janınan waz keshetuǵın adam edi. Sonda sirá da óz mápin oylamaydı-aw, durıslap úylengen de joq, biraq, Vladimir kempir alaman dese ózi alǵannan beter quwanatuǵını turǵan gáp. Sońǵı jılları awzında tisi qalmadı, sóylegenine túsiniw qıyın. Dáslep murt qoydı, ol da tıshqannıń quyrıǵınday. Saqal qoydı, ońısı da kesekli atızǵa alaǵat kógergen eginniń nálindey siyrek, asıqpay otırsań iyeginde neshe júni barın sanap ala bereseń, másh qırmanday ırım-jırım betke seldir saqal da dım jaraspaydı eken. Sol Áskerbayshılıǵında qaldı, onı ǵarrı dep bir adam da aytqan joq. Sońǵı ret marttıń baslarında kórip edi, qıstıń ele qurısı jazdırılmaǵan jelemik ayazlı kúnlerdiń birinde bazarda ushırattı. Qasında uzın boylı, oń ayaǵın sıltıp basatuǵın, murnı beldiń qumırasınday, bir gáp aytajaq bolsa qolın joqarı siltep keńkilder kúlip alatuǵın Keńes degen jorası bar eken. Ekewi de ábiger, ústindegi kiyimleri bayaǵı jas jigit waqtınan qalǵan ba, Keńestiń basındaǵı qatınlar kiyetuǵın degeley, qolındaǵı dorbası «Udarnik kommunisticheskogo truda» degen kóshpeli vımpeldiń mıqlı qızıl tawarınan tigilgen. Moynına dorba ildirilse, demek úylengeni...

-Qudaydıń ólimin de! Úyleniw qayda buǵan?-dep Áskerbay Vladimirdiń gúmanın biykarǵa shıǵardı.

-Óziń ne qıldıń, qara orıs?-dep kúldi Keńes. Atınıń Vladimir ekenin bilgennen keyin bayaǵı da bir iship otırǵanda «qara orıs» dep laqap taqqan eken, ele umıtpaǵan eken. Ózi bul jigit te táwiraq jazıwshı qusaydı, Áskerbay sawatlı dep maqtaydı ǵoy. Áskerbay moyınlasa, bir káramatı bolǵanı. Ol da usı jasına shekem úylenemen dep óziniń erkek ekenin minlet etip, hesh kimge ıńǵırıwlamaptı. Bayaǵıda, institutta muǵallim bolıp júrgende bir qızǵa ashıq bolǵan qusaydı, bul óz basına ashıq bolıp júre bergen, ortada ya Áskerbayǵa qusaǵan dánekershi adamı da bolmaptı. «Oqıtatuǵın muǵallimimen ǵoy, mennen basqa kimge tiyedi» dep kókiregine ursa kerek. Qız degen jarqılıq ta sınaptay ǵoy, bir jerde tura ma? Qashshan bir jılmaqay qaǵıp áketken. Sonnan berli úylenbegen, ol jóninde oylanbaǵan. Hár túrli etip aytadı. Adamlardı kúldiriw ushın Keńestiń ádeti: waqıyanı ózgertip, kúlkili tárepin kóbeytip bara beredi. Jazıwshı bolǵan soń ba ya ótirik sóylewdi qumar ete me, onı tek ózi kúlgende kúlip, tıńlap otıra bereseń.

-Qara orıstı kórgende ákem derseń, sarı orıstıń sadaǵası keteyin degen be, Áskerbay?-dep Keńes oǵan qaradı.

-Kim?-dedi Áskerbay túsinbegensip. -Mikrodan jay alıp edim, Vladimir. Aǵaydıń oqıwdaǵı qızları solmanda bolıp atır. Jaqında ayaǵım isip ketip, júre almay qaldım. Mátjan emledi, mıń aytsań da awıllastıń atı-awıllas ǵoy. Bir tiyin alǵan joq. Dárilerin ózi taptı. Mıń jasasın! Barmaǵımda bir háptelik júrimim qalǵan eken. Sen bunı esitpegen shıǵarsań, Vladimir?

-Qayaqtan esitemen?

-Awa, saǵan da qıyın. Jalǵız baslısań...-dep qamsıqqanday boldı Áskerbay. Onıń bunday halatqa túskenin birinshi ret kóriwi. -Endi araq ishiwge bolmaydı dedi duqtırlar. Qáydem, ishpey qalay júre alaman?

-Ólgenińshe me?-dedi Keńes. -Ólgenińshe-dá! Ólgen soń qalay isheseń?

-Qoysa sol duqtırlarıńdı! Awırsa, ayaǵıń awırıptı...

-Qayaǵıń awırsa da araq penen ala jipti kesisipesek bolmaydı eken!-dep Áskerbay adam qusap sóylesip turıp edi, birden: -Áy, sol qoyǵanda, qoymaǵanda tabılıp tur ma ele bir! Ya sende bar ma, Vladimir, ırımın etkendey?-dep buzılısıp ketti. «Túrtken aqıl bolmasa, súrtken aqıldıń paydası joq» degen usı eken-aw. Báribir, sandıǵına tartpay turmaydı. Ekewi de jetimlerdey Vladimirge telmirip qaradı. Keńes hár jeri tútelenip, jırtılıp ketken sharfı menen moynın qımtaydı, biraq, arjaǵındaǵı kópshiktiń tısınday kóylegi súzbe qaltaday emshek hár kúni on-onbes mártebe kirip-shıǵıp turǵan emiziwli balası bar qatınnıń jaǵasınday ırbıyıp shırayın qashırıp tur. Bayaǵıları moynınan galstugi túspeytuǵın shırrıq jigit edi-aw. Vladimir aqshasın qızǵanǵan joq, Áskerbaydıń den-sawlıǵın oyladı, vrachlar endi ishpe degen bolsa, anıq nawqasqa shatılǵanı ǵoy.

-Pensiya ala almay atırman,-dedi de qoydı. Bul saqaldan endi birotala gúderin úzgen soń olardıń júzine matam túsi enip, úmit ushqınların sóndirgendey «qara orıs» penen isi bolmay, áńgimeni burıp

ketti de, dógeregine názer sala basladı. Shaması, basqa tanısların izlep atırsa kerek. «Al, yaqshı» degen Vladimirge dıqqatın da bólmedi, ǵarrı óz jónine kete berdi. Sonda Áskerbaydı sońǵı ret kóriwi eken-aw, jayı jánnette bolǵır... Ol turmıstıń qanshama ashshı tayaǵın jese de, qodireń bet-álpetindegi shıraylı kúlkisin joǵaltqan joq. Onıń dos-yaranı da, mal-dúnyası da, bala-shaǵası da, hátte, hayalı da araq boldı, onısın ózi menen birge iship, alıp ketti. Onıń ómirinde jaslıq penen ǵarrılıqtıń shegarası bolmadı. Onı dúziw jolǵa salıw ushın ata-anası da, tuwısqanları da, basqa qayırxomları da terlerin tókti, biraq, ol dúziw jolda júriw ushın jaratılmaǵan edi, ol Shaxaman bozlarında jolsız, soqpaqsız sebili shıqqansha gezendelik etiwge tuwılǵan jan edi. Ol qosıq baǵın shengel qoraday qorǵadı, gúlin taplaǵanlarǵa tikendey shanshıldı. Ol poeziyanıń polat taǵa qaǵılǵan talmas doynaǵı edi, ol mudamı muz ústinde tulparın qamshıladı. Seni «jaqsı» deytuǵın tiller tabılmadı, «jaman» dep aytıwǵa da aybındı sennen. Sen araq iship atırǵan jer sawashqa aylanar edi, hátte, miliсiya da duwırlap bara almadı. Qansha tentek bolsań da miliсionerler de seniń qosıqlarıńdı jaqsı kóretuǵın edi. Asaw talant seni oy-shuqırǵa ılaqtırıp talay mayırdı, pirli talant saǵan araq tasıp, qosıq qushaǵında esten ayırdı, Áskerbay! Táǵdir oyını irmákásindi bilmedi, aq qaǵazǵa kózlerińnen qan tamızdı. Seniń ton moyınıń hesh kimge burılmadı, bunday moyınǵa galstuk baylawdı ar kórer ediń. Sen Shaxamannıń suwatındaǵı jılqıday kisnediń, oqırandıń, ónkilediń, erkinligiń óz qolıńda boldı, usınday biyǵárezligińnen dushpan arttırdıń, ar-uyatıń ústindegi shabandozın jıǵıp ketken asaw attıń erindey awıp júrdi. Feniks degen qus boladı, bizińshe suymurıq degen, órtense de, kúyse de, kúldiń arasınan tirilip usha beredi eken deytuǵın ediń. tap, sol qus seniń óziń eken-aw, Áskerbay. Sen basqalarday aqsha tabıwdı oylamadıń, ońlı kitabıńdı da shıǵara almadıń. Sen Nókistegi zooparktiń temir torına tap bolǵan Qusxana bette, Erjan atawda, Aq qalada qamıslardıń arasında ósken Shaxamannıń jolbarısı ediń. Sennen baxıttı da, baylıqtı da qızǵanǵan jan bolmadı, tek ǵana basqalar sennen shayırlıqtı qızǵandı. Sen qoltıǵında qanat qomlanıp turǵan tulpar bolmasań da, kókireginde talant tepsinip turǵan qaytalanbas shayır ediń. Seniń kóz ashıp kórgen, esiń enip dúnya tanıǵan ómirińniń barlıǵı qosıqqa aldanıp, sonıń ǵalma-ǵalı menen, sonıń quwanıshı menen, sonıń hásireti menen ótip ketti. Sen teńizdegi jalǵız qayıq boldıń, sende eskek te, tayaw da, jelqom da bolmadı. Kúnlerdiń kúninde táǵdir dawılı aydaǵan ájel tolqını usı kishkene, biraq, qúdiretli qayıqtı awdarıp ketetuǵını sózsiz edi. Sóytti de... bul - ómir zańı, tirishilik nızamı...

Qızketkenniń suwınıń ústinde az ǵana shańǵıt shıyratılıp, esildi de, kishkene quyınǵa aylanıp Vladimirdi tawıp aldı. Qápelimde basındaǵı qalpaq ushtı da ketti. Qarasa, úyrektey bolıp kanaldıń dal ortasında qalqıp baratır eken. Qumǵa awnap atırǵan yarım jalańash balalar kópirdiń jaqlawına asılıp turǵan ǵarrıǵa juwırıp keldi:

-Qalpaq siziki me?

-Awa!-dep Vladimir basın sıypadı. -Jvashkaǵa pul berseńiz, ákelip beremiz! -Bereyin.

Puldıń atın esitkenge be, tamashaǵa ma, yaki bala kópirdiń eń biyik ernegine shıqtı da, shúy tóbesinen ózlerin suwǵa attı. «Júrekleriniń túgi bar ballar eken, -dep oyladı Vladimir olarǵa tań qalıp. - Bizler bularday gezimizde Qızketkendi júzip ótiwge de qorqatuǵın edik. Ol waqları gelleden suwǵa taslaytuǵın bálent kópir-ám joq edi-aw». Házirgi balalar paydakúnem, jatırǵan shiysheni kórse de talasıp atırǵanı. Televizordan kóretuǵın edi, Amerikada ma, basqa ellerde me, joldan aǵıp turǵan jeńil mashinalar svetoforda irkiliwden qollarında tazalaǵıshlar bar balalar juwırıp barıp, turǵan mashinalardıń aldıńǵı áyneklerin tazalay baslaydı. Sóytip, olar mashina aydawshılardıń bergen tiyin-tebenin alıp qala beredi. Keshke shekem olar ózlerine bolarlıq pul tapsa kerek. Ele biziń balalar da solarday bolatuǵın shıǵar. Birewlerden qayır-saqawat kútkennen góre ózleriniń tapqanı da abzal ǵoy. Biraq, bir jaman jeri - kisiden miyrim-shápáát kórmegen adam basqaǵa da jaqsılıq etkisi kelmeydi-dá, kiseńde iyt úrip tursa, kim seniń aldıńda búlbil bolıp sayrasın?

Tolqında qasqaldaqtay ıǵıp baratırǵan qalpaqtıń izinen eki bala qulashların sermep júzip baratır. Qalpaq tolqın menen gá joqarılap, gá tómenlep, teginlikte balalarǵa jetkeretuǵın túri joq. Túrli oylarǵa bánt bolıp, qalpaǵına da alańlap turǵan Vladimirdi «Jezde!» dep birew sırtınan qapsıra qushaqladı. Selk ete qalǵan Vladimir oǵan gewdesi menen burılıp edi, qushaqlaǵan kisi onı sol zamatı jazdırıw menen boldı. Ol qara kostyumınıń kókireginde orden-medalları jarqıraǵan, appaq kóylegine galstuk taqqan bir biytanıs intelligent adamdı qushaqlap turǵan eken. Ań-tańı shıǵıp taǵı bir qaradı da:

-Keshirersiz, Vladimir jezdem be eken dep!-dedi de ol kimi uyalǵanınan kópirdiń ústindegi ayaq jol menen kete berdi. Qaytıp burılmadı, qattı qısınsa kerek. Al, Vladimir «Men sol Vladimir jezdeńmen

ǵoy» dep aytıwǵa da úlgere almadı. Vladimir onı tanıdı. Saǵıydanıń Perdebay degen inisi edi. Kempirǵarrısı, Saǵıyda qaytıs bolǵannan keyin olar menen qatnası suwısıp ketti. Tek, usı Perdebayı kórgen sayın «Vladimir jezde, qatnasayıq» dep ári-beri shontańlap edi, sol úydiń barlıq awırmanlıǵı jalǵız óziniń moynına shókken soń ba, aylap, jıllap kórispeytuǵın bolıp, jatlasıp ketti. Basqaları úyli, dáskeli bolıp óz aldına shańaraq bolıp ketken, Perdebay qara miynettiń adamı, ızǵıǵan bala-shaǵa. Jańa ol sırttan bir qaraǵanda uqsatıwın uqsatqan da, Vladimirdi appaq saqalı menen kóriwge kózi úyrenisip ketkenlikten qápelimde jańılısa qoydı. Jezdesin anıq tanıǵanda úyine súyrep áketetuǵın edi, Saǵıyda qusap erligi bar, tuwısqan degen sol-dá. Kópirdiń ústinde uzap baratırǵan Perdebaydıń izinen qaradı, ol da arǵı shetke barǵan soń buǵan taǵı bir márte názer tasladı.

Júzip ketken balalar bazar jaydıń tusında qalpaqtıń izinen jetti. Vladimir qoyın qaltasına qolın tıqtı. «Kúyewlep baratırsań, aytıp bola ma, qanday-qanday zaman boladı. Kerek tastıń awırı joq» dep usı jaqqa shıǵarda Rámetulla qoyın qaltasına aqsha salıp atır edi. Bar eken, ádewir pul. Ol sanap, qalpaqtı ákelgen balalarǵa beretuǵının ayırıp, basqa qaltasına saldı. Rámetullaǵa qurı ókpelep kiyatır-aw, ol da bir ózine qusaǵan ańgódek. Bolmasa, bunı sazlaw ushın sonsha miynetti etip ne qıladı? Ol da ne bolsa soǵan inana beretuǵın aq kókirek jigit. Bul negizine kelgende, adam inanbastay da nárse emes ǵoy. Haw, Gúlayshanı qız desek, Vladimirdi jigit desek, ekewi de boydaq ǵoy. Bir-biri menen qosılsa ne bolıptı? Patshalar eger de sózden jeńse qızların basınan toraǵı aqqan shopanlarına da bergen ǵoy. Vladimir sol shopanlar quraqım joq pa? Boy deseń boyı bar, kiygen kiyimleri de quyıp qoyǵanday jarasıp tur. Murtına qara, qap-qara, shúlliktey eki urtına shanshılıp tur. Bunday murt qala boyınsha Mádireyimnen basqa da joq. Gúlayshaǵa unamasa, aldırıp-aq taslaytuǵın edi ǵoy, murtı joqlar ólip atır ma?

Qızketkenge qaradı. Kanaldaǵı suwlar tınımsız aǵıp baratır...

22

Aqqan suwlardıń tolqınlarına qosılıp waqıt ta ótip baratır, olar artına aylanbaydı, bazda adamnıń ómirin, bazda kúsh-jigerin, bazda quwanıshların qosıp áketedi. Adam qartayǵan sayın jıllardıń ótkenine qızıǵa bermeydi, ol qanatları talǵan ǵarrı búrkittey párwazdı súymeydi. Ol qorıqxanadaǵı jeyranday jazıqlıqtı túslerinde ǵana ańsaydı.

Jaz ótip ketti. Sarǵayǵan gúz de tallardıń japıraqların putap máwsim dizginin qıstıń qolına uslattı. Ízǵırıq, jaǵımsız samal, húwildegen dawıl, qabaǵı jabılǵan qara bult, geyde silpileydi, geyde nóser quyadı. Aspan ashıq kúnleri appaq qıraw túsip shıǵadı. Jazda, Qızketkenge qalpaǵı ushıp túsken waqlardaǵıday ıssılar endi qaytıp kelmeytuǵınday. Úyden bılay-bılay shıqqıń kelmeydi, eń ıssı ójirede arqańdı batareyaǵa tirep, ayaq ushların kórpeshe menen orap otıra bergiń keledi. Qartayıw degen usı shıǵar?

Rámetullaǵa ókpeledi me, Gúlayshadan kewli qaldı ma, ya óziniń pámsizliginen jegen pántine ashıwlandı ma, Vladimir ómirden birotala túńilip ketti. Sol kúnnen baslap esiginen sırtqa atlamadı. Onıń óz kóshesiniń ǵarrılarına, qońsı-qobalarına kórinetuǵın beti joq edi. Erteńine Rámetulla kelgen edi, sırtqı esigin ashpadı, kiyimlerin áyneginen kóshege zıńǵıttı. Bunı kútpegen Rámetulla onı pyan shıǵar yamasa jin urǵan shıǵar dep oylap, kiyimlerin búklep-búklep qoltıǵına qıstı da ketip qaldı. Jón-josaǵın sorawǵa ǵarrınıń sóyleskendey sıyaǵı joq, «Rámetulla» dep atın da aytpadı, tili kesilgir! Haw, bunsha tonın terisine kiyetuǵınday ne jamanlıq islep edi oǵan?! Epke kelse bir aqsham qasında bola qoysın, arjaǵı kelisip ketse úylene ǵoysın degen jaqsılıǵına ǵarrınıń aytıp atırǵan raxmeti usı ma? Qoy, «sıypaǵandı eshek bilmes» degen usı. Qalpaǵına qara, juwazshınıń bas kiyimindey bolıp qalıptı. Ómirinshe qarawıl bolıp iyretilip jatıwǵa úyrenip ketken adam jaqsı kiyimniń qádirin biler me edi? Pay, Jaqsıgúldiń gápin tıńlaǵanda boladı eken. Gúlaysha ne teńiń, jaman-aw! Rámetulla qattı isinip úyine kiyimlerin apardı dá, ǵarrınıń úyinde qalǵan shobıtların jumbarshıqlap-jumbarshıqlap ákeldi de, áyneginen ishke zıńǵıtıp, xabarlaspastan ketip qaldı. Sóytip, Vladimir menen Rámetulla arasındaǵı eki tárepleme qatnasıq aqırına jetti. "arrı jalǵızlıqqa ábden úyrenise berdi, qarawılshılıqtı da qoydı, sol kúnnen baslap, ol jaqqa qádem atpadı. Úyinen shıqpadı, nan-panın, basqa da iship-jeytuǵınların qońsılardıń balalarına aldırıp turdı. Olar da awıstırıp bir nárse almasa, ıńǵırıwlap nesiyege barmaydı. Eki ret televizorı kórsetpey qalıp edi, qońsı Biysenbay degen jigit ońlap berdi. Bereket tapsın, basqa ońlawshı balalarday jılmaqay emes, kerekli jerin de ózi tawıp saladı.

Bir saparı Japaq kelip edi, onı ayap ishke kirgizdi, aqshamlasıp ketti. Ábigeri shıǵıp qalıptı, úyine eki ret barǵan eken, Mırzagúl de, balaları da aydap salıptı. Mırzagúl Qazaqstanǵa qatnap, sawda islep júrgen qusaydı. Japaqqa pısqırıp ta qaramaptı. Ne qılsın, ózinen boldı ǵoy, ábenedey xojalıq edi, úyinen kirip-shıǵıp júre bergende kún kóris bola beretuǵın edi ǵoy. Úyde ayıwday aybıqáddem qatınıń turǵanda

Gúlaysha seniń ne teńiń edi? Vladimir bolsa zárúrlikten, kempiri joqlıqtan bul sawdaǵa aralasıp qaldı ǵoy. Izi qarq boldı ma, Japaq ketti basınıń awǵan jaǵına qańǵırıp, «usharımdı jel bilsin, qonarımdı say bilsin» degen qanbaqtay qay jaqlarda jumalap júrgenin quday bilsin! Óziniń jatısı mınaw, Rámetulla onıń saqalın emes, ayaq-qolın kesip taslaǵan eken. Burın moynapaday kókirek awzın jawıp turǵan saqaldan ayrılǵan soń adamnıń sıqılı da qalmaydı eken. Dáslepki kúnleri tualetine barsa da, tisi awırǵan kisidey awzı-basın tanıp baratuǵın edi. Murtı qurǵırdıń da boyawı ketip bolmay atır. Túbinen aq júnler kórinip kiyatır. Endi bir aydan saqalı da burınǵıǵa jeteǵaba bolıp qalar-aw, sonnan keyin qalanı bir aralap mawqın basıp qaytpasa, jarılıp óliwge shamalastı. Qoy, kempiri de qurıp ketsin! Oynaqlap ot basatuǵın dáwiri ótip ketken eken. Endi haq jolı qaydasań dep, tıńlaǵanǵa aqıl, tıńlamaǵanǵa da maqul dep, ózińdi páske alıp júre bermeseń, qatardan qalasań...

Endi saqal menen murttıń qara qayǵısınan qutıldı. Bunnan bes ay burınǵı qáddine kelip, «Kimseń, Vladimir ǵarrı!» deytuǵın halǵa jetti. Jaydıń ishi iskenjedey qısıp baratır, kóshege shıǵıp, taza hawadan nápes almasa, tunshıǵatuǵın túri bar. «Domashnıy arest» degen boladı deytuǵın edi, óytetuǵın bul bir dúnyaǵa belgili, barlıq mámleketlik sırdı biletuǵın adam emes. Adamlarǵa aralasıp, eldiń kúni qalay keship atır, bilmese bolmas. Televizordan tek maqtawın asırıp ayta beredi, kórsetetuǵını jıynalıs, paxta terim, mal baǵıw. bulardı ómirinshe kórip zıqı shıqqan nárseler. Telefonnıń sestine suw quyılǵalı qashshan, ne qılsın, tóleytuǵını tólenbese. Buǵan telefonnıń keregi de joq-aw, kim menen sóylesedi, aratura sadaqaǵa, toy-merekege shaqıratuǵın edi, meyli, kerek bolsa kelip-aq aytar-dá. Ol qısta kiyetuǵın bir jónkilli kiyimlerin tawıstırıp, kiyindi. Bıltırdan berli ústine suǵıp kórmegen kiyimler jatırqaǵanday bir túrli. Ol bir qatar góne-kóksi kiyimlerin ústine ildirip bolǵanda sırtqı esigi qaǵıldı. Barsa, pochtadaǵı tanıs kelinshek eken.

-Oktyabr ayınıń pensiyasın ákelip edim, Vladimir aǵa!-dedi ol, ǵarrı eziwin tarttı: -Mınalar qaysı aydikin ákelipti?-dep qasındaǵı kelinsheklerdi kórsetti.

-Bizler alamız. Men gazden keldim! -Men svetten!

-Men suwdan!

-Wárra!-dep kúldi Vladimir ǵarrı. -Táwir boldı-aw hámmeńizdiń bas qurap kelgenińiz. Bulardı tólew ushın da úsh kún hálek bolar edim. Alǵan pensiyamnan ózime de awısar ma eken, qızlarım?

-Gazge schyotchik qurdırdıńız ba? -Awa.

-Suwǵa ne? -Yaq!

-Vanna-sannańız bar ma?

-Banya qayda? Onday mádeniyatqa jetise almay atırmız, qızım. -Malıńız bar ma?

-Bul úyde ózimnen basqa mal joq,-dep kúldi Vladimir. "arrınıń gápine kelinshekler de kúlip

jiberdi.

-Írımın etip az-azdan ala qoyayıq, ata,-dedi olardan biri ǵarrıǵa miyirmanlıq etip. -Jańa jıl bayramı kiyatır, tarıǵıp qalarsız.

-Bárekella, sóyte qoyıń, qızlarım!-dep ırza boldı Vladimir olarǵa. -Men bir jaqqa kóship baratırǵanım joq ǵoy. Túbinde tólesi nárse.

Kelinsheklerde qutılǵan soń Vladimir sırtqa shıǵıp, qapısına qulpın urdı. Álle qashan qıs baslanıp ketipti-aw, haw, dekabr ayınıń da ayaǵı bolıp qaldı ǵoy. Tórt-bes úy on jaǵındaǵı qońsısınıń úyine adamlar kirip-shıǵıp atır eken, bir mereke barın bilip solay qaray júrdi. Ol shamalasqanda aldınan Dosımbet qońsısı shıqtı:

-Assalawma áleykum, Vladimir aǵa!-dep qos qollap kóristi Dosımbet. -Haw, qalay, ayaǵıńa turıp kettiń be? Kewlińdi sorap ta bara almadıq. Bara ber, Eltezerdiń ólgen kúni edi ǵoy, sonı eslep atır eken.

-Way, paqır-áy, jılı bolıp qalǵanı ma?

-Jılı degeniń ne?-dep Dosımbet Vladimirdiń bet-júzine ájeplenip qaradı. -Haw, ólgenine bes jıl boldı ǵoy.

-Uoo, solay eken-aw!-dep kúldi Vladimir. Onıń shaqalaq atıp kúlgenine gúmansırap Dosımbet taǵı onıń júzine tigildi. «Vladimir ǵarrını bir neme háreketlep saqalın qırıp, murtın boyap taslaǵan» dep esitip edi, ras qusaydı-aw! Bolmasa, ólgen adamǵa da sóytip kúle me eken?

-Yaqshı, bara ber!-dedi Dosımbet onnan tezirek qutılǵısı kelgendey.

-Adam bar ma?

Qoya ǵoy, ǵarrını haqıyqat jin urǵan, sadaqada adam bolmay gileń iytler jıynala ma? Esi durıs bolǵanda tórt-bes aydan berli úyinen shıqpay, qapısın tas qılıp támbilep bir ózi jata bere me? Quday saqlasın, qazannıń basın búldirip ketpese bolǵanı ǵoy, toba!

Vladimir ashıq turǵan kók dárwazadan ishke atladı. Atız bette puwın burqıratıp, jigitler qazandı aylanıp júr. Kóshe biyi Nurılla aǵa bir taburetkada otır eken, Vladimir onıń menen sálemlesip amanesenlik sorastı. Qazannıń dógeregin aylanshıqlap júrgen jas jigitler de juwırısıp kelip, Vladimir menen kórisip atır. Vladimir Nurılla aǵanıń qasına júresine shókti de marxum Eltezerdiń haqqına quran oqıdı.

-Sadaqalar qabıl bolsın! Eltezer paqırdı eslep atırsız ba? Bir jaqsı adam edi...

-Óziń qalaysań, Vladimir qoshshım?-dedi Nurılla oǵan tigilip. -Awırıp qalıptı dep esittik. Seniń awırıwıń ne ózi, saqaldıń awırıwı emes pe?

Xızmettegi jigitler kúlisti.

-Saqaldıń awırıwı degen ne, Nurılla aǵa?-dep angódeklenip soradı Vladimir.

-Áy, inim-áy, bul adamlar túrli sıpsın tarqatadı,-dedi Nurılla aǵa shılımın alıstırıp. Ol jası jetpisten asıp ketse de temeki shekkenin qoya almadı. Tútindi awzın toltırıp bir sorıdı da burqıratıp sırtqa shıǵardı. -Ústińnen túrli gúze sınıp atır, inim. Birge islesetuǵın bir jigitler úyińe kelgende Vladimirdi araqqa sileytip, saqalın kesip ketipti dep esittik. Soǵan uyalıp úyinen shıqpay jatırǵan-emish. Al, kósheniń kempirleri «Vladimir qız alaman dep saqalın qırıp taslaptı» degen ósek tarqattı.

-Áy, ayta beredi,-dep Vladimir gáp tappay qaldı.

-Awa, inim, «eldiń awzın jappaǵa elli ǵarı bóz kerek» degen. Sonda da...-dep Nurılla aǵa oǵan tiydirip qoydı. -Samal bolmasa shóptiń bası qıymalday ma? Áy, meyli, jazı menen kóp merekeden qaldıń. Shaqırtıp ballardı jiberemiz, úyińdi ashtıra almay keledi. Zıyanı joq, endi tikeyip ketken bolsań...

Saqalıń da bayaǵı turısı ǵoy,-dep edi qazannıń basında turǵan jaslar taǵı kúlisti. Vladimirdiń ishiniń quwıs ekenin olar da sezip turǵanday. Nurılla saqalın salpıytıp Vladimirdi qısındıra bergisi kelmedi me:

-Vladimir, sen bul jerde turǵandı qoy,-dedi. -Eltezerdiń bir ájiresin awıldıń ǵarrılarına tósestirip qoyıptı. Ishke kirip, bala-shaǵasına qabıl bolsın aytıp, chay ishe ber. Kelgenlerdi ústine jibere beremen.

-Chayǵa ele erterek emes pe, Nurılla aǵa?

-Sırtta tura berip ne qılasań? Kúnniń kózi de joq. Salqınlaw. Óziń tórt-bes ay tósek tartıp jatqan adamsań,-degeni de sol, Nurılla aǵanıń gápine qazan bettegi balalar taǵı kúlisti. -Adam bir orında kóp jata berse, terisi shilterdey juqarıp, tońǵaq bolıp ketetuǵın qusaydı. Taǵı nawqaslanıp qalarsań.

-Endi awırmayman ǵoy, quday qálese...

-Awırmaǵaysań-aw, kim awırayın dep awıradı. Bir shatılǵan keselden qutılıw qıyın. Awırıw degen adamǵa batpanlap kirip, mısqallap shıǵadı deydi ǵoy. Ásirese, jasıń alpıstan arman ketken soń...

Usı waqta dárwaza betten ǵarrılardıń ǵawqıldasqan dawısları esitildi. Jarqılıq, qalanıń duwpıyaz ǵarrıları ústilerine zer shapanlardı, baslarına papaq, qara kól teriden tigilgen malaqay, ayaqlarına gewish-másilerdi kiygen, hámmesi apaq-shapaq bolıp kórisip atır. Olardıń ishinde meshitte oqıp atırǵan Ilham degen jas bala jigit te bar eken, ǵarrılardıń ruxsatı boyınsha qıráátke salıp Eltezer marxumnıń húrmetine ayat súresin oqıdı. Ne deseń de oqıǵannıń atı oqıǵan-dá, Ilhamnıń dawısı da ele qızdıń dawısınday jaǵımlı eken, otırǵanlar arabsha bir sózine túsinbese de tıńlaǵan sayın tıńlaǵısı kelip, kóz astınan Ilhamǵa qarasıp qoyadı.

Sonsha waqıttan berli kópshilik penen otırıwdı saǵınıp qalǵan Vladimir kóshesiniń ǵarrılarınıń arasında qayta jasarǵanday boldı. Jabıqqan kewli keńeyip, óziniń japadan-jalǵız emesligin, bul ómirde ele de onı húrmetleytuǵın, adam qatarına esaplaytuǵın qońsı-qobalarınıń bar ekenine quwanıp, bir jasarıp qalǵanday boldı. Ol qápestegi qustay tuńshıǵıp jasap atır edi ǵoy. Bul saqalı túspegir de ne sawdalarǵa salmadı. Qulazıp qalǵan jurtta jaralanǵan dúzdiń ańınday bul dúnyanıń barın umıtqan edi, dúnya da onı názerinen tısta qaldırdı. Aynalayınlar-aw, adamlar bar eken ǵoy, seni kórse aylanshıqlap dógeregine keledi eken ǵoy. Ol ayaqları shıyraqlanıp bayaǵı qálpine keldi, beti ashıldı, bılay-bılay júrgisi, oyaq-buyaqtı kórgisi keledi. «Nókisim gózzal orayım» dep televizordan hár kúni qosıq aytılıp, sońǵı onlaǵan jılda qalanıń kórkine kórk, shırayına shıray qosılıp, ájayıp qalaǵa aylanǵanbısh.

Sadaqa saat ekilerge tarqadı. Eltezerdi eske túsirip, qarınların toydırıp alǵan ǵarrılar úyli-úyine tarqasa basladı. Vladimirdi qıyal tawladı, keshke shekem ayaǵın jazıp, qalanıń ishinen aylanıp qaytqısı keldi. Ras-áy, televizorda kórgenleri shınlıq eken. Kósheler tep-tegis aynaday asfaltlanıptı. Kóshesiniń bas beti úlken guzarǵa tireletuǵın edi, sol guzardıń boyında turatuǵın úylerdiń jolı bolıp qalıptı. Burınǵı qıysayıp turǵan sharbaqların joq etip, sulıw beton diywallardan sharbaq islepti. Jaylarınıń sırtların da

qatırıp remontlaǵan, bunnan ń0-ó0 jıl burın qaǵılıp, tesik-tesik bolıp qalǵan shiferlarınıń ornına taza, kún menen shaǵlısatuǵın jıltıraq temir shiferlardı qaǵıptı. Pay, bunıń jayı da usı qaraǵanda bolǵanda ma, bárin mutqa isletip qaladı eken. Kóshesiniń basındaǵı jer astı trubası jarılǵan ba, ádewir jerdi suw alıp ketipti. Jeńil mashinalar, hámeldar, ápiwayı adamlar jıynalıp qalıptı. Bir tompaqlaw jigit qalanıń hákimi bolsa kerek, qasındaǵı suw tarmaǵınıń adamın nuqıp atır:

-Azanǵa shekem suwdı da qurtasań, joldı da aynaday etip qoyasań!

-Bul múmkin emes, otaǵası... aqsaqal. Asfalttı qazbasaq, suwdı toqtata almaymız.

-Qazbaysań! Erteń komissiya kiyatır. Olar usı jerden ótedi! Suwdı saǵasınan jabasań da, mına suwlardı tiliń menen jalaǵanday etip azanǵa shekem bir tamshısın da qaldırmaysań! Túsindiń be?

Basıshınıń atı - basshı da! Áne, ap-ańsat jolın taptı da qoydı. Anaw-mınaw shontıq aǵılı bolǵanda usınday bir qalaǵa basshılıq ete ala ma? Adamlar ayta beredi: basshı onday, basshı bunday, qolına hámel tiyse sen de basshılıq etip kete bereseń dep. ol awzına kúshi jetpegenlerdiń gápi. Haw, aynaday tep-tegis kóshesiniń ústinǵarkálleziy etip suw alıp atırsa, onı ekskavator menen arna qazǵanday was-wayranın shıǵarıp qazıp atırsa, erteń kórgen komissiya ne demeydi? Qalanıń iyesine ne aytpaydı, jelkesinde shińgirik shappay ma? Júdá qatal adamlar bolsa, jumısınan da aydap jibermey me? Qoy, onıń jolı armaǵan-aw...

-Aqsaqal!-dedi suwdıń basshısı. -Eger saǵasınan baylap taslasaq xalıqqa qıyın bolmay ma? -Ne xalıq?-dep jekirindi qalanıń adamı.

-Mına kósheniń turǵınları... awız suwsız qaladı ǵoy.

-Ne jumısıń bar olardıń awız suwı menen! Bayaǵıları awıl boyınsha bir qudıqtan da ishken. Televidenieden daǵaza beriń. iri remontqa baylanıslı kelesi jılǵa shekem pálen kóshelerde suw toqtatıladı dep...

Vladimirdiń júregi suwlap ketti. Haw, suwdı saǵasınan baylap taslasa, óziniń kóshesi de suwsız qaladı ǵoy. Kelesi jılǵa shekem dey me? Sonda endigi jılǵa deyin sheleklerin dańǵırlatıp Qızketkennen suw tasıy ma? Haw, kúni menen aspanǵa shıǵarıp maqtap turǵan basshısı xalıqtı oylamaytuǵın birew bolıp shıqtı ǵoy. Sırtı jaltıraq, ishi qaltıraq degendey... sup-sulıw kósheniń kimge keregi bar? Ákelsin ekskavatorın, qazsın, jarılǵan trubanı almastırsın, suwdı toqtatpasın-dá! Pulın tólep otırǵoy.

-Biz túni menen isleymiz, aqsaqal. Xalıqtı suwsız qaldırıwǵa bolmaydı ǵoy.

-Xalıqshıl bolıp qaldıń ba? Keshki segizge hákimiyatqa bar. Razbor boladı! Oynaǵan ekenseń!- dep qala basshısı mashinasına minip, esigin tars ettirip jawıp ketip qaldı. Suwdıń iyesi onıń izinen qolın siltedi:

-Jamanlıǵı jumıstan alarsań-dá! Haw, sonsha xalıqtı suwsız qaldırıp ǵarǵısın alǵannan góre seniń vıgovorıńdı alǵanım abzal! Qáne, jigitler, esittińler ǵoy. Túni menen bir basa-bas jumıs eteyik. Asfalt zavodqa da eki mashının zakaz etiń. Azanǵı segizge shekem bul jerden bir qısım da topıraq taba almaytuǵın etip qoyayıq!

Olar shırpa-shırp qıymıldasa basladı. Vladimir jańaǵı jigitti dım jaqsı kórip ketti. Bılayıraq shıqqan soń Vladimir oylanıp, ózinen-ózi kúlip jiberdi. Qala hákimi da bir házilkesh jigit eken-aw, endi eki kúnnen keyin kelesi jıl baslanadı ǵoy, bul suw tarmaǵınıń jigitleriniń de yadında joq. Kelesi jıl degenge bir jıl bolıp kóringen. Ol úlken guzar boyındaǵı tratuarǵa shıqtı. Burın kózin ashqalı kórip kiyatırǵan kóp qabatlı jaylar sup-sulıw, túrli boyawlar menen sırlanǵan. Jımpıyıp turǵan jaylar alıp taslanǵan, orınları tıp-tıypıl, kóp mákemeniń xızmetkerleri bir esikten kirip-shıǵatuǵın eski imaratlar da buzıp taslanǵan, ol jaylardıń iyesi kim ekeni belgisiz edi, sırtındaǵı mramor sıbawları kópship túsip, jaraspay tur edi. Ornına jazda gúller egilgen, qaramı kishilew shoshaq jaylar salınǵan. Ol ózin basqa qalada kiyatırǵanday sezindi. Bazarjaydıń dógereklerine qara! Bayaǵı Áskerbaylar jıynalıp, «sum sumdı namazshamda tabatuǵın» orınlar joq, fontan atıldırajaq pa, bir nárse qurıwdıń hálekshiliginde. Qoy, bul Vladimirdiń úyrenisken bayaǵı qalası emes, adamlarına shekem basqa jaqtan kelgendey, bir de - birewi tanıp sálem bergendey túri joq. Ol jańarıp ketken qalaǵa ańqayıp qarasa da bir jerde toqtap qalmadı. Túnde bir aralap kórgisi keldi, júdá shıraylı kórinetuǵın shıǵar. Jıltıraǵan gózzallıqlar qarańǵıda jaqsı kórinedi. Jas jigit waqlarında keshki awqattan keyin jaz keshlerinde qıymıldaǵan jannıń gúlláni qaladaǵı parkke shıǵatuǵın edi. Adamlarǵa ádet bolıp ketken: parkti bılay-bılay sandalıp gezip, hár nárseni tamashalap kelip jatpasa, túni menen uyqısı kelmeytuǵınday. Parktiń dárwazası ilingenshe arqayın júre berer edi. Bir stakan gaz suw ishseń de quwanasań. soń parktegi sayamanlı terekler quwrap qaldı, tek park degen atı bolmasa, tórt tárepi de qorshawsız, mallar otlaydı, ishi tóte jolǵa aylandı. Házir amfiteatr degen salınıptı, qaq ortasınan úlken guzar jol ótip tur deydi. Sol joldıń astı eki tárepine uzın-shubay

skameykalar qoyılǵan, aynalarǵa gazetalardan sońǵı sanları qıstırılǵan, gazli suw, morojenoe satılatuǵın, hátte «Tuneyadсı» degen jalataylardıń da súwretlerin qıstırıp qoyǵan keń alan edi. Dál ortasında túrli muqamǵa, reńge dónip fontan atılıp turadı. Bir qaptalında jazǵı restoran bar. Bir saparı ákesi ertip barıp, qatırıp awqatlanǵan edi. Yarım aqshamǵa shekem waǵ-shaq, muzıka, qosıqlar jańǵıradı. Tanсa oynaytuǵın maydanshada qız-jigitler bolıp-ótip atırǵanı. Biraq, Vladimir bir ret te tanсaǵa túsip kórmediaw, bunı qaladı ósken jigit dep kim aytadı?

Taǵı ákesi yadına tústi. Balasın óz basına jalǵız jibergisi kelmeytuǵın edi ya ózi qara bası qıdırǵandı unatpay ma, bilmeydi. Háptesine úsh ret parkten ekewi aylanıp qaytadı. Kewli kóterińkilew bolsa, anasın da ertip shıǵadı, ol gezleri Vladimir kishkene edi. Onı kóp erkeletpedi, jónsiz baqırmaytuǵın da edi. Mektepte qanday dárejede oqıp atırǵanına kewil bólmedi, ata-analar jıynalısına hesh qaysısı da qatnaspadı. Ákesiniń jumıstan qolı bosamadı, anası keselbent bolǵanlıqtan shawqımlı jerge bara almas edi. Vladimir ákesi jumısına baylanıslı hár jaqta kóship-qonıp júrgenlikten tazadan barǵan mekteplerdegi sharayatlarǵa úyrenisip kete bermedi. Tek, mektepke waqtında barıp-kelgeni bolmasa, tereń bilim alıp oqıy almadı. Onıń kóz aldına gileń marxumlar elesley basladı. Ákesin, anasın, Saǵıydasın kórgendey boldı. Olardı saǵınǵan eken, kóp zamanlardan berli qábiriniń basına barıp duwa oqıy almadı. Qarawılshılıq ta mudamı kesent etti, «Eslew kúni»nde postta turıw gezegi Vladimirdiń payına tiye berdi. Endi qolı bos ǵoy, ayaǵı da baylawlı emes, nege olarǵa barmaydı? Erteń otızı ma? Dekabrdiń otızı ǵoy, burınları usı kúndi jılda umıtıp ketetuǵın edi. Endi umıtpaydı, tuwılǵan kúni ǵoy, qanday jaqsı, ata-anası bunı jańa jıldıń aldında dúnyaǵa ákelgen. Tuwılǵan kúnin ómirinshe bir ret bolsa da belgiledi me, yadında joq. Erteń tań azannan «Sorsha»ǵa barıp ákesine, anasına, Saǵıydaǵa duwa qılıp, qábirlerin aylanadı. Marxumlardan keshirim soraydı. Qaytarsın bazardan bir túyetawıq alıp, keshqurın kóshesindegi tórt-bes ǵarrıǵa mirát etip, tuwılǵan kúnin belgileydi. Olarǵa bir nárse beriw de kerek shıǵar? Yaǵay, ne beredi, qaytama olar tuwılǵan adamǵa sawǵa ákeliw kerek ǵoy. Joq, kerek emes, onda olar kelmey qaladı. Ólgenlerdiń haqqına quran shıǵartıp, pátiyańızdı almaqshı edim dep shaqırtıw kerek. Mektep molla da keliwi lazım, biraq, ol bir nárse dáme etetuǵın shıǵar. Pensiyasınıń pulınan yarımın isley qoyadı-dá. Arjaǵı - jańa jıl. Kóshelerde shapqılasıp júrgen adamlar, bayramǵa tayarlıq kórip atırǵan ǵoy, shaması. Biraq, yolka kótergen hesh kim joq, házir onday aǵash kelmeytuǵın shıǵar. Yolkalar da jasalma bolıp ketken ǵoy. Vladimirge onıń ne keregi bar?

Aspan kem-kem túnere basladı. Qardıń iyisi kelip turǵanday. Jańa jılda qar japqanı jaqsı ǵoy, náresteler quwanıp qaladı, hawa tazaradı, den-sawlıqqa da paydalı. Sońǵı jılları qar siyreksip ketti. Eger tap házir japalaqlap qar jawıp turǵanda Vladimir Ayaz Babanıń naǵız ózi bolıp kóriner edi. Qar aldı menen bunıń saqalına jabatuǵın shıǵar? Guzar joldan mashinalar aǵıp tur. Házir jeńil mashinalardıń túrleri de kóbeyip ketken. Pullı adamlar inomarka degenge ósh. Vladimir bir uzaq jaqlarǵa baratuǵın bolmasa, qalanıń ishinde irkip «aqsaqal, otır, aparıp taslayın» dese de raxmetin aytıp, mına jerge baratuǵın edim dep jayaw kete beredi. Ákesi hámeldar bolıp sonsha mashina mindi, Vladimir qızıǵıp sonıń birewine de basın suǵıp kórgen emes. Qońsısınıń balaları jılda bir velosiped tozdırıp ya urlatıp tazadan alıwǵa shataqlasıp atırǵanda da Vladimir velosiped áperiń dep aytqan emes. Onı aydawdı da úyrengen joq. sonıń arasında ákesiniń jumısı ózgerip gá Maǵrıpqa, gá Mashırıqqa kóship, barǵan jerindegi balalar menen til tabısaman degenshe taǵı basqa jaqqa kóship ketetuǵın edi. Hámeldardıń úyine kim bolsa sol súńgip te kire bermeydi. Vladimir ázelden jalǵız edi, jalǵızlıq qanına singen bir ǵáripnamay ǵarrı. Ol basqalardan jaqsılıq ta kútken joq, birewlerge jamanlıq ta etpedi. Saqalı ketpendey bolıp iyeginiń astın japqan oǵan jolawshılardıń bireń-saranı tek awızların jıbırlatıp salqın sálemlesip ótip ketip atırǵanı bolmasa, qos qollap sálemlesip, az-maz irkilip aman-esenlik sorasqanday jan ushıraspadı. Bul qalada onıń tanıs-bilisleri qalmaǵanday. Eger basına ernegi appaq, tóbesi qızıl toppı, ústine aq, qızıl ton kiyip, qolına uzın hasa tutıp, arqasına sawǵa salınǵan shekiyne arqalap shıqqanda Ayaz Baba keldi dep qalanıń taamı balası izine erer edi...

23

Sońında sonsha jıl birge islesken adamların eń jaqın jan ashırlarıń bolıp qaladı eken ǵoy. Aǵayin deyseń, tuwısqan deyseń, quda-qudaǵay deyseń, bári de jatlasıp kete beredi eken. Ósip-óngen, jasap atırǵan uyań bardamlı jer bolmasa, kóktasıńlı shańaraqtan shıǵıp etigińdi qonıshınan basıp júrmeseń, sennen bári de bezigip kete beredi eken. «Aǵayinniń atı ozǵansha, awıllastıń tayı ozsın» dep danalar kúygeninen aytqan qusaydı-aw. Házir mákemesine baradı, shetinen qushaqlasıp kórisedi. Sonsha aydan bergi sheri tarqap, mawqın bir basıp qaytadı. Gúlayshanı kórmey-aq qoyadı-dá. Bálkim, jańa jıldıń