Kenesbay Raxmanov - O dunyaga mirat

TERGEWSHI: Jazalaydı. Jazası sol, sonsha tonna tas aqshalarıńdı óziń

transport tawıp alǵan jerińe aparıp taslaysań. Al, para bergen adamdı dozaqqa jiberedi. Ulıwma, bizler tergewshi bolǵanlıqtan para alıwǵa kızıqpaymız. Xızmet jóni solay.

TASPOLAT: Qaǵaz aqsha shıǵarıwǵa bolmay ma?

TERGEWSHI: Qaǵaz qıt.

TASPOLAT: Altınnan shıǵarǵanda she?

TERGEWSHI:Altın bar jerdi peri iyelep ketedi degen qatań zańımız bar. Altın tisli adamlar da ayırıqsha guzette turadı.

TASPOLAT: Altın tisim bolǵanına da shukir.

TERGEWSHI: Endi sen auızdaǵı bólmede kutip tur. Járdemshiń kirsin. TASPOLAT: Onnan sorap juresiz be, jazasın bere beriń - dá! TERGEWSHI: Qoy, olay etiwge bolmaydı ǵoy. Kirsin! (Taspolat shıǵadı

) Pay, usınday baslıǵım bar - dá. Ele kóp nárse anıqlanbay qaldı. (Aqsaq ólik kórinedi) Kel!

AQSAQ ÓLIK: Keldik!

TERGEWSHI: Barlıq bále sennen eken ǵoy?

AQSAQ ÓLIK: Ne bále?

TERGEWSHI: Haw, dozaqtıń oshaǵın qulatqan sen ekenseń ! AQSAQ ÓLIK: Men rasın aytsam, bılay: Jańaǵı kochegar oshaqtı

qulatsaq, bizdi tártipsiz eken dep beyishke jiberedi dedi. Sonnan keyin ekewlep oshaqtı qulatıp tasladıq.

TERGEWSHI: Sen oǵan jala jappa. Sen oshaqtıń ustine jıǵılıpsań? AQSAQ ÓLIK: Siz onıń qanday jalaxor adam ekenin bilmeysiz. Ol

tirisinde on jıl tyurmada bolǵan.

TERGEWSHI: On jıl tyurmada? Qanday jınayat islegen?

AQSAQ ÓLIK: Adamlardan para alǵan. Sawdagershilik etken. Qullası kálam, aqsha tabıwdıń barlıq jolların islegen.

TERGEWSHI: Sen... Sen qanday guna menen dozaqqa kelip qaldıń?

Ayaaǵıń bolsa awqsaq, ǵárip jolı qaysısań dep jure bermediń be?

41

birew de barma edi?

AQSAQ ÓLIK: (oylanıp) Bar qusaǵan edi. Awa, jańa yadıma tusti. Bizlerge oshaqtı qulatıwdı aytqan Dozaq administratorınıń xızmetkeri.

TERGEWSHI: Solay ma? Ras pa?

AQSAQ ÓLIK: Ras! Ótirik sóylesem tirilip ketkeymen! TERGEWSHI: Boldı. Sen shıǵıp tur, jańaǵı kirsin. ( Aqsaq ólik shıǵadı,

Taspolat kiredi) Másele, anıqlanıp kiyatır. Aqsaq ólik oshaq qulatıwda basqa birewdiń de qatnası barın ayttı. Buǵan ne deyseń?

TASPOLAT: Ushinshi birew? (oylanadı) Há, durıs... Dozaq administratorı sebepshi bolǵan. Oshaq qulatıw máselesin sol baslaǵan.

TERGEWSHI: Oylan, mumkin onnan basqa shıǵar? Sebebi, ol óziniń mulkin qıyratıwı mumkin emes ǵoy.

TASPOLAT: Házirgi ólilerge isenip bola ma?

TERGEWSHI: Dozaq administratorınıń xızmetkeri sizlerge qanday aqıl

berdi?

TASPOLAT: (Oylanıp) Hey, sol! Sol! Oshaqtı qulatsańız beyishke jiberedi degen sol!

TERGEWSHI: Jańa durıslandı. Men sizlerge jaqsılıq etpekshimen. Biraq, jánnet dozaqıylardan bugin – erteń tazalanıp bolınbasa, bári bir, sizlerdiń de awxalıńız shataq boladı. Sen xázir bar da, sol xızmetkerdi meniń aldıma ákel

(Taspolat ájep dep shıǵadı. Azdan keyin Beyish administratorı kiredi) BEYISH ADMINISTRATORÍ: Mumkin be?

42

TERGEWSHI: Keliń!

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Isler qalay?

TERGEWSHI: Jaman emes. Beyish qalay? Tazalanıp bolındı ma? BEYISH ADMINISTRATORÍ: Bári ornına tusti - dá, biraq biziń

adamlarımız azayıp qaldı ǵoy. Birazı dozaqıylar menen qashıp kettime deymen.

TERGEWSHI: Beyishten dozaqqa qashıw xayran qalarlıq jaǵday ǵoy. Yamasa, beyishtiń jaǵdaı tómenlep ketti me?

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Ishki jumıslardaǵı bekitken basshılarımız

óz basınıń xázligine qashıp óliklerdiń jaǵdayına qaraǵandı qoyǵan eken. Biz de sırttan baqlap jure berippiz.Hesh kim arız etip te kelgen joq. Domalaq arzalarǵa isenip bolmaydı. Onıń ustine gazetamız qurı pańqıldaǵan ótirik maqalalardı basa bergen.

TERGEWSHI:Eyy, nadostım – ay, jer ustindegi dáwranǵa ne jetsin! Hasi bolsam da aytayın, taǵı tisińnen shıǵarıp jur me, bull O dúnya degen qurıp qalǵan jer eken ǵoy. Bar bilgeniń ishinde, tisimnen shıǵarmayın dep tislenetislene tiriletuq.

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Sorama! Endi meni de bir jaqlı etetuǵın shıǵar. Dozaqtaǵılarǵa kóterilis shıǵarıwǵa sebepshi bolǵanlardı qatań jazalaw kerek.

TERGEWSHI: Buǵan sebepshi bolǵan oshaqtıń qulawı. Oshaqtı qulatqan, anıǵıraǵı qulatıwdı usınıs etken Dozaq administratorınıń bir xızmetkeri bolıp shıqtı. Senińshe qaysısı jazaǵa ılayıq?

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Qulatıwdı usınıs etken be, ya buyrıq etken be?

TERGEWSHI:Usınıs etken.

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Onda qulatqanlardı jazalaw orınlı. Ádillik bolıwı kerek. Taspolat degen kisi Baslıqtıń kabinetinde «Balıq ta emes, gósh te emes» degen larek ashıwdı usınǵan edi, yadıńda ma?

TERGEWSHI: Men ol májliste bolmadım.

43

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Soń bizler ózlerimiz oylasıp qarasaq, ol

óliklerdi satıp paydalanajaq bolǵan eken. Biziń O dúnyamızda burınnan sońǵa bunday sawdagerlik bolǵan joq.

Baslıǵımız bunıń xaslımánisine sońlaw tusinip jaǵasın usladı. Bull onıń ekinshi qılmısı.

TERGEWSHI: onısınan xabarım joq. Jer ustinde paraxor adam bolǵan dep sittim.

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Onısı ushın tiyisli sıbaǵasın sol jaqta alǵan. Menińshe bull ólikti kelgen jaǵına tezirek qaytarıp jibermesek, O dúnyamızdıń masqarasın shıǵaradı.

TERGEWSHI: Órtesek qalay boladı?

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Órtewge oshaq joq ǵoy. Oshaq pitemen degenshe bull ólik Baslıǵımızǵa jaǵımpazlanadı da ya seniń, ya meniń ornıma bas boladı. Aldın alıwmız kerek.

TERGEWSHI: Onda qaytarıw statyasına tuwrılayman. Al, qasındaǵı Aqsaǵın qáytemiz?

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Aqsaǵı qayda barar deyseń? Awır miynet penen duzeletuǵın jerge jiberiw kerek.

(Dozaq administratorı xızmetkeri menen kiredi)

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Hızetkerimdi soradıń ba?

TERGEWSHI:Barlıq bále xızmetkerińnen bolıp shıqtı.

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Ne qılıptı?

TERGEWSHI: Oshaqtı qulatıń degen usı eken.

XÍZMETKER: Mumkin emes! Meniń xabarım joq . Jala! Kim ayttı? TERGEWSHI: Kochegarlar ayttı.

XÍZMETKER:Jala jawıp atır! Juzlestir! !

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Bunıń onday kisige qılaplıǵı joq edi ǵo. Olar jala jawıp atırǵan shıǵar?

TERGEWSHI: Shaqır olardı! (xızmetker shaqırıp keledi.)

44

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Xızmetkerimniń ustinen nege jala

japtıńız?

TASPOLAT: Jala emes. Biz xaǵın ayttıq.

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Tergewshi, bularǵa isenbeń! Dáslep

meni tutıp bermekshi boldı. Bull suwjukpas ólik!

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Baǵanaǵı meniń aytqanımdı islew kerek. TERGEWSHI: Baslıqqa xabarlasıw kerek shıǵar?

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Ne boyınsha?

TERGEWSHI: Bular shıǵıp tursın. (Xızmetker, Taspolat,Aqsaq ólik

shıǵadı)

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Qanday sheshimge keldińler? TERGEWSHI: Jańaǵı Taspolat degendi kelgen jaǵına qaytarmaqshımız. DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Biziń bul jaqtaǵı bılıǵıp atırǵan

islerimizdi jer ustine aytıp barsa, masqaramız shıǵıp ólik kelmey qaladı ǵoy? BEYISH ADMINISTRATORÍ: Bılıqanı qalay?

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Haw, dozaqtan beyishke, beyishten

dozaqqa qashıp, uayranımız shıǵıp atırǵan joq pa? Házir kim dozaqıy, kim jánnetiy, ayırıw da qıyın.

TERGEWSHI: Asıqpań, jaqında eki mákemeni biriktiredi degen xabar

bar.

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Biriktirgeni qalay?

TERGEWSHI: Ekewiniń ornına DOZBEY degen mákeme ashıladı.

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Dozaqtan « Doz » degeni, beyishten «

Bey » degenin aladı eken - dá. Dozbey.

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Sonda gunalılar da gunasızlar menen qosılıp tura bereme?

TERGEWSHI: Solay bolǵanı ǵoy. Joqarıdaǵılardıń da bir oylaǵanı bar shıǵar. Onda jańaǵıday kelisimge keldik. Men házir

sudyamızǵa barıp aytayın. Mumkin, kelisim berse usı jerde sudlarmız. Sizler otıra turıńlar. (shıǵadı)

45

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Jaqında bolǵan sudyamız jas kórinedi. BEYISH ADMINISTRATORÍ: Awa, jas ǵoy. Isti ádil sheshetuǵın sudya. DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Jańaǵısı qıyın boldı – aw.

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Qosıp jiberetuǵını ma? Áy, hesh gáp. Birewimiz Dozbeydiń administratorı, birewimiz orınbasarı bolamız - dá. Biraq, gunasızlar menen gunalılar bir jerde ońısa alsa bolar edi.

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Ońısar – aw. Jerdiń ustinde de ońısqan adamlar ǵoy.

(Sudya, Tergewshi kiredi)

SUDYA: Jaqsımısızlar? Otırıń, otırıń. Qáne, ayıpkerlerdiń qaǵazları. TERGEWSHI: Mine. (beredi)

SUDYA: ( Taspolattıń qaǵazın oqıp otırıp turi ózgeredi ) Demek, oshaqtı qulatıwdıń baslı ayıpkeri Tas... Taspolat. Ayıpker ákelinsin! (Tergewshi ertip keledi) Taspolat!...

TASPOLAT: (Esenkirep ketedi) Sen... sen meniń balam Nurpolatsań ba? SUDYA: Men házir Nurpolat emes, sudyaman!!!

TASPOLAT: Perzentim! Qulınım!!! Seni kórmegeli on jıl...

SUDYA: Toqtatıń! Bul jerde sud bolıp atır. Jer ustinde islegen jınayatıń azday bul jaqqa kelip nege isti buldirdińiz?

TASPOLAT: Men óz qulaqlarıma isenbey turman ǵoy. Mınaw, meniń jalǵızım bolsa, jalǵız Nurpolatım bolsa, ákesin sudlap atırǵanı qalay?

SDUYa: Men hujdanım aldında siziń gunalarıńızdı bwrkep qala almayman, áke. Men jer ustinde siziń mal – dúnyańızdıń arqasında qátelestim. Tuwrı joldı kóre almadım.

TASPOLAT: Sol mal – dúnyanı seniń ushın, seniń baxtıń shın jıynaǵan joq pa edim, qulınım! Tek, sen ushın, edi ǵoy!

SUDYA: Joq! Ol dúnyalar, buwat – buwat aqshalar meniń baxtım ushın emes, ólimim ushın jıynalǵan eken ǵoy, áke! Men sol aqshalarıńnıń qurbanı bolıp jigirmaǵa jetpey – aq qırshınlay ketpedim be? Nege sen xalıq qatarı artıq aspay bolıp jasamadıń? Xalıqtıń xaqısın jep, birewlerden para alıp

46

tapqan xaram pullarıńnıń kimge keregi bar edi. Mumkin, sol pullarıń menen mamam baxıtlı bolıp jasap atırǵan shıǵar?

TASPOLAT: Joq, qulınım, mamań da seniń izińnen ketti.. Ol jayǵa ot berdi,ishinde janıp ketti. Kuli kókke suwırıldı. Jayımızdıń ornında kul qaldı. Men on jıl qamaqta bolıp qayttım. Kelsem, meni xeshkim tanımadı. Uyim bolmadı. Axır, ákem jatqan mazarǵa kirdim de sen jaqqa keldim. Kelgeli sorastırdım, izledim, biraq tappadım.

SUDYA: Endi bári ayqın. Sen bul jerdegi zańǵa sıymaytuǵın gunna islediń. Ornı tolmas jinayat. Senin sebebińnen beyin penen dozaq bılǵasıp ketti. O dúnyada áskeriy jaǵday. Krizis!

TASPOLAT: Nege endi bári meniń sebebimnen?

SUDYA: Bári tekserilgen. Aqlanatuǵın ornı joq. Qáne, joldas emesler, bul

ólikke qanday jazanı ılayıq kóresizler?

TERGEWSHI: Siziń ákeńiz ekenin esapqa alıp, sógis járiyalayıq. SUDYA: Taǵı kimde pikir bar?

BEYISH ADMINISTRATORÍ: Góne oshaqtı qulatqanı shın, sebep penen tazası salınatuǵın bolǵanı ushın buǵan premiya beriw

kerek!

DOZAQ ADMINISTRATORÍ: Jaǵımpazlıq ta jóni menen, joldas emesler. Bunıń ólgeniniń qırıq kunge tolǵanın esapqa alıp, nagradaǵa usınıw kerek.

TASPOLAT: Raxmet, raxmet!

SUDYA: Usı sózleriń ushın men sizlerdi orınlarıńnan bosattıraman. Bu dúnyada, O dúnyada ákemniń juzin kórmewge ant etkenmen! Sol ushın bunı kelgen jaǵına qaytarıp jiberemiz!

HÁMMESI: Durıs,durıs! Bizler aytıwǵa batına almay otır edik! TASPOLAT: Janım, balam! Qulınım! Meni jer ustine qaytarma! Ol jaqta

men jurgendey orın qalmadı! Ayaǵıńa bas uraman, qarar kózim!

AQSAQ ÓLIK: Bizler aǵa inidey uyrensip qalıp edik. Ótinish, sudya, Taspolat aǵanı bir saparǵa keshirip O dúnyada qaldırıń.

47

SUDYA: Ayıpkerlerdiń gápi esapqa alınbaytuǵının bilmeyseń be? Jaza – sol! Ózgertiwge xaqımız joq.

TASPOLAT: Bunsha qatal bolǵansań, balam. Qartayǵan shaǵımda ákeńdi bir saparǵa ayaǵanda ne qıladı? Men saǵan bárxa jaqsılıq oylaytuǵın edim

ǵoy.Qatarıńnan bir qádem zıyat jurdiń ǵoy.

SUDYA: Sol...sol meniń basıma jetpedi me? Boldı, xosh bolıń! Alıp shıǵıń!

TASPOLAT: Endi ushırasa almaspız, bálkim?

SUDYA: Jer ustine barıp, barlıq gunalarıńızdan qutılıp kelseńiz,

ushırasarmız, bálkim...

TASPOLAT: Keregi joq... perzentim emessen... Eger meniń qanımnan bolǵanıńda buyiriń burmawı mumkin emes. (onı alıp shıǵadı)

SUDYA: Onıń járdemshisi Aqsaq ólik órtelsin! Usınıń menen sud májlisi tamam!

48

EPILOG

Taspolat mazardan shıǵadı

TASPOLAT:

Meni quwıp shıqtı O dúnyadan da, Ol jaqtaǵı zań da dım qatal eken,

Hátte, óz perzentim tıńlamay dadım,

Kóz jaslarıma da párwa bermesten, Aytqan sózlerime aspastan qulaq, Meni quwıp shıqtı O dúnyadan da! Endi men qaylarǵa ketermen qańǵıp, Qaylarda men ushın orın bar eken? Joq, bári de jatırqap qaraydı maǵan, Men ushın orın joq jerdiń ustinde.

Qánekey, qus bolıp ketsem usı sát, Ushıp keter bolsam bultlardan arı,

Máńgi usha bersem, máńgi usha bersem...

Sizlerge aytaman, qadirdan doslar, Aytaman jas emes kózlerimde qan, Aytaman sizlerge qan jılap turıp, Kisiniń zatına qılaplıq qılmań, Birewden para almań, aldamań xalıqtı! Tuwrı joldan juriń, burılmań igri, Adamgershilikti umıtpań xaslan! Jamanlıq oylaǵan adamlar ushın,

Eki dúnyada da xorlıq kóp eken.

Taǵdirim ne boldı kórdińler mine, Men jolım tawsılǵan tamam adamman,

Násiyatım: oylamań óz mápińizdi, Haram tamaqlıqqa jol qoymań hasla!

49

Baylıq toplawdıń da keregi joq dım,

Alıp satarlıqqa jaqınlay kórmeń,

Jastan qarsı bolıń paraxorlıqqa!

Usındaydan aman bolsańız, doslar,

Eki dúnyańız da boladı abat!

PERDE

TAMAM

Nókis,yanvar-fevral 1982jıl

50