Qaraqalpaq tilinde tenles eki komponentli frazeologizmler

Komponentler quramındaǵı sáykes aǵzalardıń ataw formasında keliwi arqalı jasalǵan frazeologizmler: salıwlı tósek, salqın jay (tósek//jay); eki jartı, bir pútin (jartı//pútin); alıp altı, jep jeti (altı//jeti); quday ırza, men ırza (quday//men), t.b.

Komponentler quramındaǵı sáykes aǵzalardıń tartım jalǵawı arqalı jasalǵan frazeologizmler: bası awırıp, baltırı sızlap(bası//baltırı); aǵam barda, arqam tamda (aǵam//arqam); aldı biyik, artı jar (aldı//artı); bası aman, bawıri pútin (bası//bawırı); eti siziki, súyegi biziki (eti//súyegi).

Komponent quramındaǵı sáykes aǵzalardıń birdey seplik formasında jasalǵan frazeologizmler: asınıń aldı, suwınıń tınıǵı (asınıń//suwınıń); jaqsısın asırıp, jamanın jasırıp (jaqsısın//jamanın); aqılı altıǵa, oyı onǵa (altıǵa//onǵa); jaw jaǵadan, iyt etekten (jaǵadan// etekten); palapan basına, turımtay tusına (ketiw) (basına//tusına); aspanǵa ushsa ayaǵınan, jerge kirse shashınan (aspanǵa//jerge, ayaǵınan//shashınan); awızlıǵa sóz bolıp, ayaqlıǵa jol bolıp (awızlıǵa//ayaqlıǵa); aydarın sıypap ul, quyrıǵın qaǵıp qız (súyiw) - (aydarın//quyrıǵın), t.b.

Komponentler quramındaǵı sáykes aǵzalardıń hal feyil formasında keliwi arqalı jasalǵan frazeologizmler: ay jatıp, aman turıp (jatıp//turıp); aytqanına kónip, aydawına júrip (kónip//júrip); ay jarılqap, kún tuwıp (jarılqap//tuwıp); boları bolıp, boyawı sińip (bolıp//sińip); kúle kirip, gúńrene shıǵıp (kirip//shıǵıp); toǵız túrıp, toqsan tolǵanıp (túrıp//tolǵanıp); es bilip, etek jawıp (bilip//jawıp); otını menen kirip, kúli menen shıǵıp (kirip//shıǵıp), t.b.

Teńles eki komponent quramındaǵı jup aǵzalardıń qaytalanıp keliwi arqalı jasalǵan frazeologizmler: qazan da may, shómish te may (may//may); birde biye, birde túye (birde//birde); quday ırza, men ırza (ırza//ırza); biri apa, biri jezde

(biri//biri); aq degeni-aq, qara degeni qara (degeni//degeni); ay dese awzı bar, kún dese kózi bar (dese//dese, bar//bar); bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde (bir//bir, ayaǵı//ayaǵı) t.b.

Komponentler quramındaǵı sáykes aǵzalardıń qarama-qarsı mánide keliwi arqalı jasalǵan frazeologizmler: awırdıń ústi menen, jeńildiń astı menen

(awırdıń// jeńildiń, ústi//astı); ishi kúlip, sırtı jılap (ishi//sırtı, kúlip//jılap); saǵan ótirik, maǵan shın (ótirik//shın); sırtı jıltıraq, ishi qaltıraq (sırtı//ishi); aldında basshı, keyninde qosshı (aldında// keyninde); ǵarrılıqtıń aldı dep, jigitliktiń sońı dep (ǵarrılıqtıń//jigitliktiń, aldı//sońı); awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıp (aq//qara, kirip//shıǵıp); astıńǵı erni jer tirep, ústingi erni kóp tirep (astıńǵı//ústingi), t.b.

Komponentler quramındaǵı simmetriyalı aǵzalardıń uyqasqa tiykarlanıp jasalıwı: etegi elpi, jeńi jelpi (elpi//jelpi); tili basqa, dili basqa (tili//dili); sózi ne, ózi ne (sózi//ózi); ot bası, oshaq qası (bası//qası); ún joq, tún joq (ún//tún); ya baq, ya sharbaq (baq//sharbaq); jamılǵanı japıraq, tósengeni topıraq (japıraq// topıraq); otırsa opaq,

31

tursa sopaq (opaq//sopaq); júzimniń suwınday, palawdıń puwınday (suwınday//puwınday); jasarın jasap, asarın asap (jasarın//asarın, jasap//asap); jaw jalaman, ash alaman (jalaman//alaman); tóbesinen tıyıq, tabanına mıyıq (qadawlı) (tıyıq//mıyıq); barmaq bastı, kóz qıstı (bastı//qıstı); janı bir, qanı bir (janı//qanı); alısına xat jollap, jaqınına at jollap (xat//at), t.b.

Komponentler quramındaǵı sáykes aǵzalardıń kelbetlik feyil formasında keliwi arqalı jasalǵan frazeologizmler: baratuǵın jeri, batatuǵın kóli joq (baratuǵın//batatuǵın); eńkeygen ǵarrı, eńbeklegen bala (eńkeygen//eńbeklegen); qoy deytuǵın qoja joq, áy deytuǵın áke joq (deytuǵın//deytuǵın); ashıǵan qamır, qızǵan tandır (ashıǵan//qızǵan) t.b.

Komponentler quramındaǵı sáykes aǵzalardıń feyildiń shárt meyil formasında keliwi arqalı jasalǵan frazeologizmler: otırsa opaq, tursa sopaq

(otırsa//tursa); alıssa bilegi bar, talassa júregi bar (alıssa//talassa), t.b.

Joqarıda berilgen teńles eki komponentli frazeologizmler quramındaǵı jeke komponentlerdiń grammatikalıq formalar sáykesliginiń sońǵı eki túri tilimizde siyrek ushırasadı.

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramındaǵı hár bir aǵzanıń bir-birine sáykeslenip, bir grammatikalıq formada keliwi olardıń ulıwmalıq belgileri bolıp esaplanadı. Jup aǵzanıń birewi ózgerip qollanılıwı formalıq jaqtan birliktiń, grammatikalıq sáykesliktiń, komponentler arasındaǵı úylesim hám úyqastıń buzılıwına alıp keledi. Demek, eki komponent quramındaǵı simmetriyalı aǵzalardıń usılayınsha birdey grammatikalıq formada turıp, frazeologizmlerdi payda etiwi de formalıq sáykesliktiń bir shárti bolıp esaplanadı.

Komponent aǵzalarınıń sintaksislik baylanısı boyınsha sáykesligi

Ádette, hár qanday máni, sóz formaları, sóz dizbegi, gáp tilde belgili bir nızamlılıq tiykarında payda bolǵan, qáliplesken til faktleri arasındaǵı ǵárezlilik hám baylanıs tiykarında ǵana iske asadı. Bul jaǵday tek sózge emes, sóz dizbeklerine de, solardıń ishinde sóz dizbekleriniń ayırım toparları bolǵan frazeologizmlerge de tiyisli. Bunda grammatikalıq baylanıs sheshiwshi xızmet atqaradı. Gápte hár qanday sóz, sóz dizbegi óz-ara nızamlılıq tiykarında qáliplesken grammatikalıq baylanıs járdemi menen anaw ya mınaw pikirdi, tilden tıs xabardı anıqlawǵa sebepshi boladı. Hár qanday frazeologiyalıq sóz dizbegi onıń quramındaǵı jeke komponentler usı grammatikalıq baylanıslar arqalı payda bolǵan. Degen menen frazeologizmlerdiń tek leksikalıq mánileri ǵana emes, al olardıń hárbiriniń sintaksislik xızmeti jeke ózine tán barlıq ózgeshelikleri tiykarında ayırılıp turadı. Bul onıń jeke komponentleri arasındaǵı baylanısında da kórinedi. Sonlıqtan da qálegen frazeologizmdi tekst

32

ishinde onı qurawshı jeke bóleklerge ajıratıp kóriw hesh qanday múmkin emes,

óytkeni tekst ishinde frazeologizm bir pútinlik sıpatında ǵana belgili bir sintaksislik xızmet atqarıp keledi1.

Teńles eki komponentli frazeologizmler sóz dizbegi sistemasında ayrıqsha dúzilme retinde komponentleriniń grammatikalıq baylanısı kózqarasınan tilde nızamlılıq sıpatında ómir súrip kiyatırǵan grammatikalıq baylanıs túrlerine tiykarlanǵan. Degen menen frazeologizmlerdiń bul toparınıń ózine tán tábiyatına, ózgeshe mazmunına, jasalıw usıllarına sáykes sintaksislik baylanısıwı jaǵınan názer awdarıwdı talap etetuǵın tárepleri bar.

Dáslep dúzilisi jaǵınan quramalı bolıp kelgen teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponent aǵzaları arasındaǵı sintaksislik baylanısın aytıwdan aldın, teńles eki komponent arasındaǵı baylanıstı anıqlap alıw kerek boladı.

Qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmler birbirine teńdey baylanısqan eki komponentten turadı. Bul teńdey baylanısqanhár bir komponentiń ózi eń kem degende eki sózden (aǵzadan) turıwı múmkin. Máselen, tómendegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleri sintaksislik jaqtan teń baylanısta tur.

33

II- komponent: shómishlep tógip - ráwish - feyil

Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń qaysısın alıp qarasaq ta, olar eki teńdey bolǵan komponentlerdiń turaqlı baylanısınan jasalǵanın kóriwimizge boladı. Quramalı dúziliske iye bolǵan bunday frazeologizmlerdiń komponentleriniń óz-ara baylanısıwında belgili bir nızamlılıq bar, eki sóz dizbegin qalay bolsa solay qatar qoyıp aytqan menen biz teńles eki komponentli frazeologizmlerdi payda ete almaymız. Komponentler arasındaǵı teń baylanıs intonaсiyalıq baylanısqa tiykarlanadı. Bul olardıń mánilik jaǵınan da, qurılısı jaǵınan da teń simmetriyalıq qásiyetin, turaqlılıǵın payda etiwge sebepshi boladı. Usınıń menen birge bul jaǵdaydı teńles eki komponentli frazeologizmlerge tán ulıwma belgi sıpatında tanıwımız kerek. Al jeke komponentlerdiń bir-biri menen sintaksislik baylanısına keletuǵın bolsaq, onda teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleriniń tiykarınan alǵanda baǵınıńqı baylanısı arqalı sóz dizbegine birigetuǵının kóriwge boladı. Onda kelisiw usılı arqalı baylanıstı da, basqarıw usılı arqalı baylanıstı da, izafetlik baylanıstı da, jupkerlesiw usılı arqalı baylanısıw faktlerin de kóriw múmkin. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleri arasındaǵı simmetriyalı hám teńlik qatnas mine usı grammatikalıq baylanıslar arqalı iske asqan. Bul grammatikalıq baylanıslar arqalı olarda ulıwmalıq sáykeslik payda bolǵan.

Biz tómende teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponent aǵzalarınıń sintaksislik baylanısıw usıllarına toqtap ótemiz.

1.Kelisiw arqalı baylanıs. Bul sintaksislik baylanıstıń bir túri bolıp, bunda baǵınıńqı sóz baǵındırıwshı sózdiń mánisine qaray formasın ózgertip soǵan sáykeslenip baylanısadı. Bunday baylanıs tiykarınan baslawısh penen bayanlawıshlıq

qatnastaǵı sózlerdiń arasında boladı. Baǵınıńqı sóz baǵındırıwshı sóz benen talabına muwapıq óz-ara bir-biri menen bette, sanda baylanısıp keledi1.

Teńles eki komponentli frazeologizmlerge tán ulıwma belgi sıpatında yamasa sáykeslikti támiyinlewshi qubılıs retinde olardıń jeke komponentleriniń bir-biri menen kelisiw arqalı sintaksislik baylanısqa túsiwi jiyi kózge taslanadı. Tómendegi keltirilgen teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleri bir-biri menen kelisiw arqalı baylanısqan: boları boldı, boyawı sińdi; barmaq bastı, kóz qıstı; janıń jayılsın, ushıń uzaysın, t.b.

2.Izafet arqalı baylanıs. Bul sintaksislik baylanısta baǵınıńqı sózdiń baǵındırıwshı sóz talabı boyınsha iyelik sepliginde turıp, baǵınıw menen birge baǵınıńqı sóz baǵındırıwshı sózdiń tartım jalǵawında turıwın talap etedi. Komponentleri izafetlik jol menen dizbeklesken teńles eki komponentli

frazeologizmler: asınıń aldı, suwınıń tınıǵı; e siginiń qulpı, sandıǵınıń zulpı; kúnniń batıwı,

1 Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sintaksis. Nókis, 1992, 20-21-betler

34

tańnıń atıwı; múshesiniń mini joq, kirpiginiń kiri joq; kórgenniń kózi toyǵanday, súygenniń miyri qanǵanday; aqsaqtıń aqırına, soqırdıń sońına, t. b.

3.Basqarıw arqalı baylanıs. Basqarıw arqalı baylanısatuǵın sóz dizbeginiń quramında baǵınıńqı sóz baǵındırıwshı sózden mánilik jaqtan ǵárezli bolıp, oǵan baǵınıp keledi. Bul baǵındırıwshı sózdiń talabına qaray baǵınıńqı sózge belgili bir seplik jalǵawları jalǵanıp yamasa kómekshi sózler menen keliwi arqalı sıpatlanadı. Basqarıw arqalı baylanısqan teńles eki komponentli frazeologizmler: jamanın jasırdı, jaqsısın asırdı; otı menen kirip, kúli menen shıǵıp; júzden júyrik, mıńnan tulpar; qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıtpay; awızlıǵa sóz bolıp, ayaqlıǵa jol bolıp, asarın asap, jasarın jasap; birewden aldın, birewden keyin; awzında dástan, tilinde sóz; qorasanǵa qoy aytıp, áwliyege at aytıp, t.b.

4.Jupkerlesiw arqalı baylanıs. Bul baylanıs boyınsha sózler bir-biri menen hesh qanday affikslerdiń yamasa kómekshi sózlerdiń járdemisiz orın tártibi hám intonaсiya arqalı mánilik jaqtan úylese otırıp baylanısıp keledi. Bul usıl arqalı da kóplegen teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleri baylanısadı: ashıǵan qamır, qızǵan tandır; alma moyın, arshın tós; eki jartı, bir pútin; ash qulaǵım, tınısh qulaǵım; salıwlı tósek, salqın jay; eńkeygen ǵarrı, eńbeklegen bala; quda da ǵarq, qudaǵayda ǵarq; kelse bes, kelmese on bes hám t.b.

Názer awdaratuǵın bir jaǵday, teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponent aǵzalarınıń orın tártibine qaray olar anıqlawshı ya anıqlanıwshı sóz bolıp keledi. Máselen: eńkeygen ǵarrı, eńbeklegen bala frazeologizminiń komponentleriniń birinshi aǵzası kelbetlik feyilden, ekinshi aǵzası ataw sepligindegi atlıq sózlerden ibarat. Atlıq sózler postpoziсiyada turıp anıqlawshı aǵza, al kelbetlik feyil prepoziсiyalıq jaǵdayda turıp, anıqlanıwshı aǵza xızmetin atqarıp tur. Sintaksislik baylanıs kóz-qarasınan olardıń komponentleri jupkerlesiw usılı arqalı baylanısqan. Yamasa, eki jartı, bir pútin frazeologiyalıq sóz dizbeginiń jeke komponentleri sanlıq hám atlıq sózlerden quralǵan. Ornalasıw tártibi boyınsha da, anıqlanıwshı yamasa anıqlawshı xızmet atqarıwı boyınsha da eńkeygen ǵarrı, eńbeklegen bala frazeologizmine usas. Olar bir-birinen komponentler quramındaǵı birinshi aǵzanıń basqa sóz shaqabınan yaǵnıy sanlıqtan turıwına qaray parıqlanadı. Ádette sanlıq sózler atlıqlar menen prepoziсiyalıq jaǵdayda jupkerlesiw arqalı sintaksislik baylanısqa túsetuǵınlıǵı belgili.

Sonıń menen birge, teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleriniń sintaksislik baylanısı komponentleriniń sıpatına hám sanına da baylanıslı. Bunday jaǵdayda teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleri arasında sintaksislik baylanıstıń barlıq túrlerin kóriwge boladı. Mısalı: aq nayzanıń ushı menen, aq bilektiń kúshi menen, birinshi komponent tórt sózden (aq kelbetlik, nayzanıń-atlıq, ushı-atlıq, menen-tirkewish) ekinshi komponenti de tórt

35

sózden (aq kelbetlik, bilektiń-atlıq, kúshi-atlıq, menen-tirkewish) turadı. Solay eken, olardıń jeke komponentleri quramındaǵı sózler sintaksislik baylanıstıń talabına qaray nızamlılıq tiykarında baǵınıńqı baylanısqa túsetuǵınlıǵı anıq. Aq nayza, ushı menen jupkerlesiw arqalı, nayzanıń ushı izafetlik usıl arqalı sintaksislik baylanısqa túsip tur. Sonday-aq ekinshi komponent aǵzalarınıń aq bilek, kúshi menen jupkerlesiw arqalı, bilektiń kúshi izafetlik usı arqalı sintaksislik jaqtan baylanısqan. Komponentleri bir neshe sózden, túrli sóz shaqaplarınan jasalǵan «ay dese awzı bar, kún dese kózi bar» usaǵan frazeologizmler turalı da usılardı aytıwǵa boladı.

Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnası

Frezologizmler - bir neshe sózlerdiń dizbeklesiwinen quralıp, birbirinen ajıratıp qarawǵa bolmaytuǵın turaqlı sóz dizbekleri. Olar tilde leksikalıq birlik retinde qollanıladı. Frazeologizmlerdiń usı sıpatların esapqa ala otırıp, prof. E.Berdimuratov: «Leksikalıqgrammatikalıq jaqtan frazeologiya-lıq sóz dizbekleriniń ajıralmaslıǵı, pútinligi, turaqlılıǵı, kóbinese bir leksikalıq birlik sıpatında qollanılıwı olardı jeke sózler xızmetinde belgili bir sóz shaqabına qatnaslı jobada qarawǵa da múmkinshilik beredi»1 - dep kórsetedi. Frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnasın anıqlawda biz olardıńdáslepki formasın, sol formalarda qollanılıwın kózde tutamız.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler sóz shaqapları qatnasına qaray tómendegidey eń baslı toparlarǵa bólip qaraladı:

1. Feyil mánili frazeologizmler: bas qatırıw, awzı bosamaw, bawırbasıw, úskini quyılıw, tóbe shashı tik turıw, jan iynine ot túsiw, t.b.

2. Atlıq mánili (substantivlik) frazeologizmler: awız bastırıq, miynet haqı, mańlay teri.

3.Kelbetlik mánili (adektivlik) frazeologizmler: ashıq júzli, betiqalıń, eki sózli, júrek jutqan, aq kókirek, t.b.

4.Ráwish mánili frazeologizmler: kózdi ashıp jumǵansha, bir awızdan,tórt kóz túwel t.b.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri ishinde teńles eki komponentli frazeologizmler qurılısı jaǵınan qansha quramalı bolsa da, gápte olar bir leksikalıq birlik sıpatında qollanıladı. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramındaǵı barlıq sózler bir sintaksislik xızmet atqaradı. Máselen, Burınnan Bayniyaz benen Baǵjanǵa tanıs bolǵanlıǵınan paydalanıp, otı menen kirip, kúli menen shıǵaman. (J.Aymurzaev. «Jetimniń júregi»). Demek teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnasın anıqlawǵa sol pútin mániniń qaysı sóz

shaqabına tiyisli e kenligi birinshi gezekte itibarǵa alınadı.

1 Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. N., 1994, 133-bet.

36

Máselen, quda da ǵarq, qudaǵay da ǵarq. Bul teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramındaǵı sózler qanday sóz shaqabınan jasalǵanın anıqlayıq: quda-atlıq; qudaǵay-atlıq; ǵarq-kelbetlik; ǵarq-kelbetlik. Demek,sheshiwshi rol pútin mánide. Frazeologizmlerdiń ańlatatuǵın pútin mánisi mol, jetkilikli degen mánilerdi ańlatadı. Olay bolsa, quda da ǵarq, qudaǵay da ǵarq adektivlik teńles eki komponentli frazeologizm.

Til iliminde ulıwma frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnasınıń shegarasın belgilewde mine usı kóz-qaras basshılıqqa alınıp kiyatır. Sonlıqtan qaysı tildiń frazeologiyalıq sóz dizbeklerine sóz shaqapları kóz-qarasınan baha beriwde usı shárt názerde tutılıp otırǵanlıǵı málim. Biz de qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdi sóz shaqaplarına qatnası jaǵınan eń baslı bolǵan tórt túrge ajıratıp qarawdı maqul kórdik.

1.Feyil mánili teńles eki komponentli frazeologizmler: otı menen kiriw, kúli menen shıǵıw, tastay batıw, suwday sińiw; esin jıyıp, etegin jabıw; ayranday atlap, gúbidey pisiw; aqsaqtıń aqırına, soqırdıń sońına baǵıw; bası awırıp, baltırı sızlaw, t.b.

2.Substantivlik teńles eki komponentli frazeologizmler: taban haqı, mańlay teri; eńkeygen ǵarrı, eńbeklegen bala; esiginiń qulpı, sandıǵınıń zulpı; altı alası, bes beresi, t.b.

3.Adektivlik teńles eki komponentli frazeologizmler: ay dese awzı bar, kún dese kózi bar; boyı bir qarıs, saqalı qarıs; segiz qırlı, seksen sırlı; biri altın, biri gúmis; bir urtı may, bir urtı qan; aq shashlı, sarı tisli; etegi elpi, jeńi jelpi; kórgenniń kózi toyǵanday, súygenniń miyri qanǵanday, t.b.

4.Ráwish mánili teńles eki komponentli frazeologizmler: berse qolınan, bermese jolınan; jańanı eplep, góneni seplep; beldi buwıp, jeńdi túrip; bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıw; bir jan, bir tán bolıw; ǵarrı demey, jas demey; awıl aymaǵı menen, bota taylaǵı menen; eki ayaǵın at etip, eki qolın qamshı etip; birewdi aldap, birewdi arbap, t.b.

Teńles eki komponentli frazeologizmlerdi sóz shaqaplarına baylanıslı izertlew barısında san jaǵınan feyil mánili frazeologizmlerdiń kóp ekenligi anıqlandı. Bunday frazeologizmlerdiń bári de adamǵa tán minezqulıqtı, is-háreketti kórkem etip, obrazlı túrde sıpatlaydı. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń parallel aǵzaları sóz shaqabına qatnası jaǵınan da bir-birine barqulla derlik sáykes bolıp keledi. Bul da tildiń belgili tábiyiy nızamı bolıp esaplanadı, eger komponent ishinde bir jup aǵzanıń sáykesliligi buzılsa, frazeologizmdegi teńlik ırǵaq, uyqas ta buzıladı degen sóz. Demek, teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramındaǵı jeke komponentlerdiń sóz shaqaplarına qatnası olar ańlatatuǵın pútin mánige ǵárezli boladı. Usı kóz-qarastan olardıń jeke komponentleriniń sóz shaqaplarına baylanısı da pútin mánige qatnası arqalı bahalanıwı shárt. Haqıyqatında da pútin máni adektivlik mazmunǵa iye bolsa, sol mánini támiyinlewshi jeke komponentler de adektivlik sıpatta boladı. Sonday-aq, teńles e ki komponent ańlatatuǵın máni

37

substantivlik mánige iye bolsa, onda óz gezeginde sol teńleslik tiykarında quralǵan onıń eki sıńarında da substantivlik sıpat boladı.

Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń gáp ishinde basqa sózler menen baylanısıw usılları

Frazeologizmler grammatikalıq jaqtan sintaksislik tutaslıǵın saqlap, basqa erkin sóz dizbeklerinen, gápten ózgeshelenip turadı. Qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń formalıq ózgerislerinde de belgili izbe-izlikler bar. Olardıń gáp ishinde basqa sózler menen baylanısında eki komponenttiń formalıq ózgerisi názerde tutıladı. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdi gáptegi basqa sózler menen baylanısıw uqıbına qarap, eki toparǵa bóliwge boladı: bir topar frazeologizmler gáp ishinde hesh qanday ózgeriske ushıramay, óziniń qáliplesken túrin saqlaydı, al ekinshi bir toparları gáp ishinde basqa sózler menen baylanısıw ushın ayırım ózgerislerdi qabıl etedi. Birinshi toparǵa kiretuǵın teńles eki komponentli frazeologizmler gáp ishinde basqa sózler menen tek intonaсiya arqalı baylanısadı, al ekinshi toparǵa kiretuǵın teńles eki komponentli frazeologizmler gáp ishinde basqa sózler menen baylanısıw ushın ózine hár qıylı grammatikalıq affikslerdi qabıl etip, ózgeriske ushıraydı. Usılardı esapqa ala otırıp, qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdi gáp ishinde basqa sózler menen baylanısıw sıpatına qaray eki túrge bólemiz:

Birinshi toparǵa kiretuǵın frazeologizmler gáp ishinde qollanǵanda hesh qanday grammatikalıq ózgeriske ushıramaydı, barqulla derlik óziniń qáliplesken formasın saqlaydı. Mısalı: Xat jazıp bere qoysańız da inimaw, quda da jay, qudaǵay da jay, uyqımız bir pútin bolsın (Sh.Seytov

«Xalqabad»).

Talay hayal-qızlar qanshama azap-aqıretler kórip, ózleriniń óler aldında sonsha azap bergen kúyewleriniń awır gúnasın «quday ırza, men ırza» dep ólip ketti (“.Seytnazarov «Dawıllar arasında»). Ámiwdiń nesin aytasań, hallaslap tursa, quda da ǵarq, qudaǵay da ǵarq (Sh.Seytov «Íǵbal soqpaqları»).

Tek seniń bar tapqanıń awzıńa jıynalǵan: kelse bes, kelmese on bes§...

(Ó.Xojaniyazov «Qashqınlar»).

Joqarıda keltirilgen mısallardaǵı quda da jay, qudaǵay da jay; quday ırza, men ırza; quda da ǵarq, qudaǵay da ǵarq; kelse bes, kelmese on bes degen teńles eki komponentli frazeologizmler gáp ishinde hesh qanday ózgerissiz, basqa sózler menen tek intonaсiya arqalı baylanısıp tur. Usınday gáp ishindegi basqa sózler menen baylanısqanda formalıq ózgerislerge ushıramaytuǵın frazeologizmler tilimizde kóp ushırasadı. Mısallar: az emes, kóp emes; qazan da may, shómish te may; ún joq, tún joq; bir emes, eki emes; atı bar da, zatı joq; aldı bar da, artı joq; ya baq, ya sharbaq; hám urı,hám ústem; bes kúnim, xosh kúnim; kún demey, tún demey, t.b.

38

Qaraqalpaq tilindegi kópshilik teńles e ki komponentli frazeologizmler gáp ishinde basqa sózler menen baylanısıw ushın ózine hár qıylı grammatikalıq affikslerdi qabıl etedi. Máselen, otı menen kirip, kúli menen shıǵıw degen teńles eki komponentli frazeologizm gáp ishinde basqa aǵzalar menen ekinshi komponenttegi shıǵıw sóziniń hár qıylı formalıq ózgerisi arqalı baylanısadı. Sonı da eskertiw kerek, ol qálegen sóz benen dizbeklese bermeydi. Bul feyil sóz ózine feyillerge tán bolǵan forma ózgertiw affiksleri, betlik, máhállik hám t.b. formalardı qabıl ete aladı, jáne hár komponenttiń dáslepki aǵzaları (otı//kúli) ózlerine atlıqtıń tartım jalǵawların qabıl ete aladı. Otı menen kirip, kúli menen shıǵıw frazeologizminiń betleniwi.

Bul frazeologizmdegi shıǵıw feyili analitikalıq formada kóbinese júr sózi menen dizbeklesedi.

Aqsaqtıń aqırına, soqırdıń sońına (baq).

Bul teńles eki komponentli frazeologizmniń hár komponenti eki aǵzadan turadı, birinshi aǵzaları (aqsaqtıń//soqırdıń) iyelik formasında, ekinshi aǵzaları (aqırına//sońına) tartımlanǵan barıs sepliginde kelgen. Bul frazeologizm usı grammatikalıq formada qáliplesken. Fakultativ aǵza (baq) birinshi komponent quramında bolmaǵan menen, usı frazeologizmdegi tiykarǵı mánini dóretiwge sebepshi bolatuǵın aǵza sıpatında eki komponenttiń de quramında sóylewshi tárepinen de, tıńlawshı tárepinen de tolıq uǵınıladı. Usı sózdiń talabına qaray teńles eki komponentli frazeologizmniń gápte basqa sózler menen grammatikalıq

Sırtı pútin, ishi tútin; sırtı jıltıraq, ishi qaltıraq - bul teńles eki komponentli frazeologizmler tek quramı jaǵınan ǵana emes, al mánilik jaqtan da bir-birine jaqın sinonim frazeologizmler bolıp esaplanadı. Hár komponenti eki aǵzadan turadı.

Birinshi aǵzaları (sırtı//ishi) bir-birine antonim bolǵan ráwishler, ekinshi aǵzaları (pútin//tútin; jıltıraq// qaltıraq) kelbetlik sózler. Bul teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń komponentleri bir-birine qarama-qarsı

39

mánide kelgen. Gáp ishinde basqa sózler menen hár komponenttiń dáslepki aǵzaları (sırtı//ishi) arqalı baylanısadı. Máselen: Sırtım pútin, ishim tútin; sırtım jıltıraq, ishim qaltıraq; Sırtıń pútin, ishiń tútin; sırtıń jıltıraq, ishiń qaltıraq.

Al, ekinshi aǵzalar (pútin//tútin; jıltıraq// qaltıraq) hesh qanday grammatikalıq ózgeriske túspeydi. Olar arasındaǵı semantikalıq qaramaqarsı máni frazeologizmlerdiń quramındaǵı komponentleri arasındaǵı ápiwayı semantikalıq qarama-qarsılıq emes, al sol pútin mániniń talabına qaray, hátteki, antitezalıq tús alǵan.

Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramındaǵı jeke komponentleriniń ózgerisleri tilde ushırasa bermeydi. Óytkeni olar turaqlı túrde qabıl etilgen frazeologizmler bolıp esaplana-dı. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń pútin mánini ań-latıwı olardıń dúzilislik turaqlılıǵınan da ǵárezli bolsa kerek.

Solay etip qaraqalpaq tilindegi eki komponentli frazeologizmler tiykarǵı formalıq ózgerislerge kópshilik jaǵ-dayda ekinshi komponenttiń aqırǵı sózi arqalı yamasa fakultativ aǵza arqalı iske asadı. Qanday jol menen baylanıssa da eki komponent arasındaǵı teń ǵárezsiz baylanıs buzılmaydı. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń ekspressivlik- emoсional-lıq jaqtan obrazlı bolıp keliwi onıń ishki mazmunına ǵana emes, sonday-aq sırtqı kórinisine de (seslik sáykesligine, sóz shaqaplarına qatnası boyınsha sáykesligine, sintaksislik baylanısı boyınsha sáykesligine) tikkeley baylanıslı bolıp keledi.

40