Qaraqalpaq tilinde tenles eki komponentli frazeologizmler
.pdfjaqtan kúshin, emoсional-ekspressivlik boyawın arttırıwǵa, ideyanı oqıwshıǵa tásirli etip jetkerip beriwge erisedi.
Qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmler ápiwayı til birlikleri emes, al olar ıqsham etip, sulıwlap dúzilgen, sheberlik penen dóretilgen kórkem sóz dizbekleri. Teńles e ki komponentli frazeologizmlerdi orınlı qollanıw, olardıń semantikalıq sistemasınan sheber paydalanıw arqalı kórkem sóz sheberleri, ayrıqsha jazıwshıshayırlardıń tilimizdiń rawajlanıwına hám bayıwına oǵada úlken úles qosatuǵının atap ótiw kerek. Adam, miynet, ómir, tábiyat hám basqa da qubılıslardı súwretlewde teńles eki komponentli frazeologizmler sóz sheberleri ushın taptırmas tillik baylıq ekenligi sózsiz.
Teńles eki komponentli frazeologizmler sózligi
Abıroyıń assın, mártebeń tassın. Adam sóyleskenshe, mal móńireskenshe.
Ajdarxanı at etken, habjılandı qamshı etken.Aǵam barda, arqam tamda.
Aǵama jeńgem say, apama jezdem say. Az da bolsa, kóptey kóriw.
Azarı bar da, bezeri joq.
Ay dese awzı (bar), kún dese kózi (bar). Ay júr, aman júr.
Ay jarılqap, kún tuwdı.Ay kórdik aman kórdik.
Ay menen kúndey, hámmege birdey.
Aydarın sıypap ul, quyrıǵın qaǵıp qız súyiw.
Ayranday atlap, qımızday pisiw. Ayranday atlap, gúbidey pisiw. Ayrılmas duman, atpas tań.
Aytqanı - aytqan, degeni - degen. Aytqanına kónip, aydawına júrip.Aytarı bar da, derligi joq.
Aytlar aytlap, toylar toylap.Aq bezer de, kók bezer (bolıw).
Aq degeni - alǵıs, qara degeni - qarǵıs.Aq degeni -aq, qara degeni - qara.
Aq júzin sarı etip, jas basın ǵarrı etiw.Aq jawıp, arıw kepinlew.
Aq jarılqap kún tuwıp.Aq kóylek, kók kóylek.
Aq nayzanıń ushı menen, aq bilektiń kúshi menen.Aq shashlı, sarı tisli.
Aqsaqtıń aqırına, soqırdıń sońına baǵıw.Aqtı aq, qaranı qara (dew).
Aqsham jatpadı, kúndiz tınbadı.
71
Aqıl-esin pútin etip, shashların uzın etip.Aqılı altıǵa, oyı onǵa (bóliniw).
Aldı bar da, artı joq.Aldı biyik, artı jar.
Aldıńa as qoydım, eki qolıńdı bos qoydım. Aldıńda basshı, keynińde qosshı.
Aldımda aǵa, keynimde ini (joq, bar). Alma moyın, arshın tós.
Almaytuǵın jawı, shıqpaytuǵın tawı. Altı alasım (joq), bes beresim (joq). Alıp altı, jep jeti.
Alıssa bilegi bar, talassa júregi bar. Alısına xat jollap, jaqınına at jollaw.Amanlıq joq, esenlik joq.
Anda shap ta, mında shap.
Andaǵını mında aytqan, mındaǵını anda aytqan. Ańǵısın ańlap, tıńǵısın tıńlaw.
Arǵımaq mingen arqasınan, jiyren mingen jelkesinen. Arqasın biyt jep, tapqanın iyt jew.
Arba esikke, ay túńlikke (kelgende).Arı juwırıp, beri juwırıp.
Arı tart ta, beri tart.
Arıqların baǵıw, semizlerin baplaw.
Arıslanday aybatlı, jolbarıstay ǵayratlı.Asarın asaw, jasarın jasaw.
Aspan ayaday, jer tebingidey.
Aspanǵa ushsa ayaǵınan, jerge kirse shashınan (tartıw). Aspannan qılısh tússin, moynımdı julıp tússin.
Astı jer, ústi tepki (bolıw).
Astıńǵı erni jer tirep, ústińgi erni kók tirep.Asınıń aldı, suwınıń tınıǵı.
At qoyıp, aydar taǵıw.
At mingizip, ton kiygiziw.
At shaptırıp, palwan tuttırıp. Atań degenim joq, eneń degenim joq.Atań jaqsı, eneń (anań) keywanı.
Atar tańı, kórer kúni (joq).Atı bar da, zatı joq.
Atın baǵıp, otın jaǵıp.
Atıspaq kerek pe, shabıspaq kerek pe. Atsa kesek, jolında tósek (bolıw)
Awzı tiymegen qasıq joq, iyni tiymegen esik joq.Awzı tolı iymanlı, qoynı tolı quranlı.
Awzın toltırıp sókken joq, ayaǵın kóterip tepken joq.
72
Awzına may, astına tay.
Awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw. Awzınan sózi, qoynınan bózi (túsken). Awzında-dástan, tilinde-sóz (bolıw). Awızlıǵa sóz bolıp, ayaqlıǵa jol bolıp. Awıl aymaǵı menen, bota taylaǵı menen. Awıl aralas, qoy qoralas.
Awın aw etip, bawın baw etiw.
Awırdıń ústi menen, jeńildiń astı menen.Ash qulaǵım, tınısh qulaǵım.
Ashsa alaqanında, jumsa judırıǵında. Ashtan ólip, kóshten qalmaw. Ashıǵan qamır, qızǵan tandır.
Ashıń menen aylanıp, toǵıń menen tolǵanıp.Áy deytuǵın áje, qoy deytuǵın qoja joq Áne mine degenshe, aytıp awzın jumǵansha.
Ári aytıp, beri aytıp.
Áwliyege at aytıp, qorasanǵa qoy aytıp Báleden - báterden, qáwipten-qáterden saqlasın. Bárin ayt ta, birin ayt.
Bódene basına, turımtay tusına (ketiw).Bala emes, shaǵa emes.
Bar bolsın, joq bolsın.
Bararına esik joq, kirerine tesik joq. Baratuǵın jeri joq, batatuǵın kóli joq.
Baratırǵannıń baltasın, kiyatırǵannıń ketpenin (alıw).Bardı asırıp, joqtı jasırıw
Bardı bar, joqtı joq (dew).
Barmaǵan jerim, baspaǵan tawım (qalmadı). Barmaq bastı, kóz qıstı.
Barısım aman da, kelisim gúman.
Bas demey, kóz demey.
Bas kespek bar, til kespek joq. Bas ta emes, ayaq ta emes.
Bası qızıq, sońı buzıq (dúnya).Bası awırıp, baltırı sızlaw.
Bası aman, bawırı pútin. Bası dawda, malı talawda. Basın jarıp, kózin shıǵarıw.Basın tawǵa da, tasqa da urıw.
Basınan sırıq, malınan qurıq ketpew. Bayaǵı - bayaǵı - Bayqojanıń tayaǵı.
Belde mádat, tilde quwat.
Belden kúsh, dizeden quwat ketiw. Beldi buwıp, jeńdi túriw.
73
Belińde mádetiń, qolıńda quwatıń (barda). Belińdi buw, jeńińdi túr.
Berse qolınan, bermese jolınan.
Berse-ishemiz, ursa-ólemiz.
Bes kúnim, xosh kúnim. Betiń bar, júziń bar (demew).
Bir qas, bir tas.
Bir qolın urı etip, bir qolın qurı etiw. Bir qulaǵınan kirip, bir qulaǵınan shıǵıp.Bir qızardı, bir bozardı.
Bir ayaǵı jerde, bir ayaǵı górde.
Bir emes, eki emes.
Bir jaǵadan bas (shıǵarıp), bir jeńnen qol shıǵarıp.Bir jan, bir tán.
Bir kózine qan alıp, bir kózine jas alıp.Bir sırlı, segiz qırlı.
Bir urtı may, bir urtı qan. Birew aqıl, birew ǵapıl.
Birew arqaw, birew eris (bolıw). Birewden aldın, birewden keyin.
Birewdi aldap, birewdi arbap.
Birewdiń qańsıǵı, birewdiń tańsıǵı.Birese olay, birese bılay.
Biri aǵa, biri ini bolıw. Biri aldında, biri keyninde.Biri altın, biri gúmis.
Biri apa, biri jezde. Biri gáwhar, biri yaqut.Biri gúl, biri búlbil.
Birin eki, ekisin úsh qılıw.Boǵı borpa, sidigi sorpa.
Boyı bir qarıs, saqalı qırıq qarıs.Boları bolıp, boyawı sińiw.
Bosaǵasın borlatqan, keregesin sırlatqan.
Bılay tartsań ógiz óledi, bılay tartsań arba sınadı.Gá qızarıp, gá bozarıp.
Gá jarılqa, gá qarǵa. Gá palaqpan, gá saqpan.
Gúbisine qaray piskegi, murtına qaray iskegi. Gilemniń naǵısınday, tulpardıń shabısınday.“arrı demey, jas demey.
“arrılıqtıń aldı, jigitliktiń sońı.Dámi joq, tatıwı joq.
Dártke dawa, qástege shıpa (bolıw). Dártlige dawa, qástege shıpa bersin.
74
Deni sezip, qulaǵı esitiw. Dizeńde dimarıń, belińde quwatıń.
Dinnen bezdirip, joldan azdırıp. Dos bar, dushpan bar.
Dosqa kúlki, dushpanǵa taba (bolmaw, qıldırmaw). Dushpanıń pıyada, dostıń zıyada.
Eki ayaǵın at etip, eki qolın qamshı etiw.Eki jartı, bir pútin.
Ekiniń biri, egizdiń sıńarı.El bar, jurt bar.
Elge elewli, xalıqqa qálewli.
Elden erek, jurttan jıraq. Eńkeygen ǵarrı, eńbeklekgen bala. Eńkeygen ǵarrı, eńbeklegen jas. Eńkeygen kempir, eńbeklegen jas. Erdiń qunı, nardıń pulı.
Erte turıp, kesh jatıw.Es bilip, etek jawıp.
Es joq, tús joq.
Esabı joq, sanı joq.
Esigin jel ashıp, jel jappaw.
Esiginiń qulpı, sandıǵınıń zulpı.Eti de, súyegi de seniki.
Eti enisip, qanı qarısıw. Eti seniki, súyegi óziniki.Eti siziki, súyegi biziki.
Eshkiniń quyrıǵı kókke,túyeniń quyrıǵı jerge (jetkende).Jaqsısın asırıp, jamanın jasırıw.
Jaqınına at jollap, alısına xat jollaw.Jańanı eplep, góneni seplep.
Jaw jaǵadan, iyt etekten (alıw).Jaw jalaman, ash alaman.
Jaz bar, qıs bar, asıqqanday ne is bar. Jamılǵanı japıraq, tósengeni topıraq.Jan alıp, jan beriw.
Janı bir, qanı bir.
Janıń jayılsın, ushıń uzaysın.
Janın alıp jaqqan, ókpesin alıp qaqqan.Janın alıp, jan qaltaǵa salıw.
Jasarın jasap, asarın asaw.
Jatqanı boqlıq, jutqanı shańǵıt (bolıw).Jegeni aldında, jemegeni artında.
Jegeni jelim, ishkeni iriń. Jegeni jemis, ishkeni pal bolıw.
Jerden alıp, jerge salıw.
75
Jeti ólshep, bir kesiw. Jeti ata, jetpis pushtı.
Jolında tósek, atsa kesek (bolıw).
Jortqanda jolıń, Qıdır ata joldasıń bolsın.Jóni joq, josaǵı joq.
Juwannıń sozılıp, jińishkeniń úzilip.Júz bar, qátere bar.
Júzden júyrik, mıńnan tulpar.Júziń bar, betiń bar.
Júzimniń suwınday, palawdıń puwınday. Jılaǵandı qoydırǵan, ash adamdı toydırǵan. Jılanday jıljıp, túlkidey jortıw.
Jıların da (bilmedi), kúlerin de bilmedi.Zarımız bar da, zorımız joq.
Izimdegi inimdey, aldımdaǵı aǵamday. Iyt iyesin, pıshıq biykesin (bilmew). Ingendey qayısıp, botaday bozlap.
Ishegi qatıp, silesi qurıp. Ishi qaltırap, sırtı jaltırap.Ishiń kúlip, sırtıń jılap.
Ishkeni - iriń, jegeni jelim. Ishkeni aldında, ishpegeni artında,
Ishkeniń pal, jegeniń jemis (bolsın). Ishse tamaqqa, kiyse kiyimge jarımaw. Keń kókirekli, ozıq oylı.
Kelgenimde kel degen, keregimdi al degen.
Kelgenniń kelsabın, ketkenniń ketpenin. Keli de may, kelsap ta may.
Kelse - bes, kelmese on bes. Ketpen urıp, bel tewip.
Kim ayaǵın, kim tayaǵın (suǵıw).
Kirerge esik, shıǵarǵa tesik tappaw.
Kirmegen esigim, úńilmegen tesigim (qalmadı). Kóbi ketip, azı qalıw.
Kózi esikte (emes), arqası besikte (emes).
Kózi jasqa, kewli ǵamǵa (tolıw). Kózimniń kórgeni, denemniń sezgeni.
Kóylegi tirsegine jetpey, shapanı dizesinen ótpey.Kórgeniń qorlıq, jegeniń tayaq bolsın.
Kórgenler de ármanda, kórmegenler de ármanda.
Kórgenniń kózi toyǵanday, súygenniń miyri qanǵanday.Kórerge kózi joq, atarǵa oǵı joq.
Kósherimdi jel bilsin, qonarımdı say bilsin.Kúle kirip, gúńrene shıǵıp.
Kúlip otırıp jılaydı, jılap otırıp kúledi.
76
Kún demey, tún demey. Kún sanap, saat sanap.
Kúnde bayram, kúnde toy. Kúndi kún, túndi tún demey. Kúndiz kúlki joq, túnde uyqı joq. Kúnniń batıwı, tańnıń atıwı.
Qazan da may, shómish te may.
Qayǵını shashıp, kókiregińdi ashıp.Qaydan shıqsa, onnan shıqsın.
Qan joq, sól joq.
Qanatlı qaǵıp, tumsıqlı shoqıp.
Qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqtırmay. Qanatlıǵa qaqtırmay, tuyaqlıǵa teptirmey. Qanatı menen ushıp, quyrıǵı menen qonıp. Qanatımnan qayrılıp, doynaǵınan ayrılıw. Qanatınan qayrılıw, tuyaǵınan mayrılıw. Qanatınan qayrılıp, quńqarınan ayrılıp. Qanatınan qayrılıp, tuyaǵınan mayrılıp. Qanı qarısıp, eti enisiw.
Qara suw, qara ter.
Qasıqlap jıynap, shómishlep tógip.Qashqan qutılıw, turǵan tutılıw.
Qádeli ǵarrı, jigerli jigit.Qádigi bar, qáwipi bar.
Qoy qozılap, bota bozlap.
Qoy deytuǵın xoja joq, áy deytuǵın áje joq.Qoy noǵayda, sipse toǵayda.
Qoynınan kirip, qonıshınan shıǵıp.Qolım baylawlı, jolım beklewli.
Qolınan kelip, qonıshtan basıw. Qonarın say, usharın jel (biliw).
Qonbaǵan tawı, gezbegen jolı (joq, qalmaw). Qonsa - namazım, qonbasa - qosıǵım. Qorasanǵa qoy aytıp áwliyege at aytıp. Quwanıshına quwanıp, qayǵısına qayısıp.Quda da ǵarq, qudaǵayda ǵarq.
Quda da tınısh, qudaǵayda tınısh.
Quday berse taslamadım, quday bermese qaqsamadım. Quday saldı, men kóndim.
Quday ursın, nan ursın. Quday ırza, men ırza. Quday ırza, men ırza. Quyrıǵı joq, jalı joq. Quyrıǵı joq, jalı joq. Qulaǵın salıp, kózin tigip.
77
Qulaq esitip, kóz kórmegen.Quralay kóz, qolań shash.
Qız alısıp, qız berisip.
Qırshınınan qıyılǵır, shıbıǵınan shırpılǵır.Qısta quwanbay, jazda juwanbaw.
Mańlayǵa basıp, tóbesine kóteriw.Malǵa qurıq, basqa sırıq.
Meyli jıla, meyli kúl.
Meniń qolım emes, Piyrim Biypatpanıń qolı.
Mennen ketkenshe, iyesine jetkenshe. Miriwbet joq, miyrim joq.
Múshesiniń mini joq, kirpiginiń kiri joq.Mıńnan shıqqan, júzden ozǵan.
Ne qılsa, o qılsın. Ne úmit, ne qayır.O zaman da, bu zaman.
Oydı orıp, qırdı geziw.
Oyı onǵa, sanası sanǵa (bóliniw).Oqıwda da joq, shoqıwda da joq.
On eki múshesi menen, deni - qanı menen. On seri basım, siyseri góshim.
Oń jaǵınan ay tuwdı, sol jaǵınan kún tuwdı.Ot bası, oshaq qası.
Ottan alıp, suwǵa salıp.
Otı menen kirip, kúli menen shıǵıw.
Otız jerge ot jaǵıp, qırq jerge qazan asıw.Otız kún oyın, qırıq kún toyın (qılıw).
Otırıp waqtı, turıp taqatı (bolmaw). Otırıp paraxatı, turıp taqatı (bolmaw).Óz úyim, óleń tósegim.
Ózegin órtep, julının julqıp.
Ózi ólimdar, malı patshalıq (bolsın).Ózi biy, ózi quday.
Ózi biy, ózi xoja.
Ózi biy, ózi sher.
Ózi biylep, ózi tóslep. Ózi sher, ózi quday.
Ól dese - óliw, tiril dese - tiriliw. Órisindi ot alǵır, jaylawıńdı jaw alǵır.
Ótirikti shın qılıp, jawǵan qardı un qılıp.Ótirikti shınday, mayıptı sawday.
Ótirikti shınday, ırastı quday urǵanday. Óshliden óshin alıp, kekliden kegin alıp. Pútinin bólip, jartısın jarıw.
Saǵan ótirik, maǵan shın.
78
Saqqızday sozılıp, jelimdey jabısıp.Sayda sanı joq, qumda izi joq.
Salt baslı, sabaw qamshılı.
San tiymeske san tiyip, parsha-parsha nan tiyip.
Sanası sanǵa, oyı onǵa bóliniw. Sanı bar da, sapası joq.Sen
je, men je.
Sen kór, men kór.
Soraw joq, soǵıw joq. Sózge sheber, tilge sheshen. Sózge sheshen, iske meshel.
Sózi ne, ózi ne.
Sóz alıp, sóz berisiw.
Suwǵa salsa batpaydı, otqa jaqsa janbaydı. Suwdan alıp, suwǵa salıw.
Suwıǵına tońıp, ıssısına kúyip.Sútten aq, suwdan taza.
Sútten aq, suwdan tınıq. Sıqılı bar da, sıyqı joq. Sınǵan
sınıq, kúygen kúyik.Sır aytısıp, sır shertisip.Sırtı pútin, ishi tútin.
Tawına qaray qulanı, jerine qaray jılanı.Taban haqı, mańlay teri.
Tabanı jıltırap, kewili qaltırap.
Tayǵaqta demew, tar jolda súyew (bolsın).
Tayday tuwlas, túyedey qurdas.
Tamaǵı toq, qayǵısı joq. Tamaǵı toq, kóylegi kók.
Tapqanın iyt jep, arqasın biyt jep.Tastay batıp, suwday sińip.
Tastım degende tógilmesin, jettim degende jıǵılmasın. Temir etikten teńgedey, temir hasadan tebendey (qalǵanda).Tereńge batpay, sayızdan taymay.
Tiygenge tiyip, tiymegenge kesek atıp.
Tilge bar da dinge joq. Tili basqa, dili basqa.
Tiri bolsaq bir tóbe, ólsek bir shuqır.Toǵız qırlı, toqsan bir sırlı.
Toǵız turıp, toqsan tolǵanıp. Tolısın tógip, ortasın shayqap.
Totıdayın taranǵan, suńqardayın sılanǵan. Tóbesinen tıyıq, tabanınan mıyıq (qadawlı).Tósengeni topıraq, jamılǵanı japıraq.
Tuwǵannan salıp pa, tuwmaǵannan salıp pa.
79
Tulpardıń tuyaǵı, suńqardıń qıyaǵı. Túbiń bir, shaqań mıń bolsın.
Túyeni túgi menen, biyeni júgi menen jutqan.Tún demey, kún demey.
Túnde uyqı joq, kúndiz tınım joq.Túsi joq, óńi joq.
Uzaq bazar uzın shapan, qısqa bazar qısqa shapan. Uzın arqan, keń tusaw.
Uzın eldiń úyirine, qısqa eldiń qıyırına (jayıw).Ulın urımǵa, qızın qırımǵa (jiberiw).
Ulın urıp, qızın qırıp.
Ulın uyaǵa, qızın qıyaǵa (qondırıw).
Uslaǵan jerde qolı, tislegen jerde awzı (qalatuǵın). Uslaǵannıń qolında, tislegenniń awzında ketkir. Ushqan qus, juwırǵan tazı.
Ushsa qanatı, qonsa quyrıǵı. Ushı da joq, qıyırı da joq.
Ushıń uzaysın, shaqań jayılsın.Úy joq, kúy joq.
Úyiń kúyip, shiyiń qalǵır. Úyrek ushıp, ǵaz qonǵan. Ún joq, tún joq.
Únsizge ún, kúnsizge kún tuwǵızıw. Úrerge iyti, sıǵarǵa biyti (joq). Xabar joq, atar joq.
Haqtan inayat, payǵambardan sharapat.
Hadaldan tawıǵı (joq), haramnan pıshıǵı (joq).
Hadaldan tawıǵı (joq), haramnan eshegi (joq). Hayt joq, toy joq.
Hasıldıń sınıǵı, ushıǵanıń qıyıǵı.Hám qarız, hám parız.
Hám urı, hám ústem.
Hám shabarman, hám kókaman. Shalabın shayqap, tolısın tógip.Shashı uzın, aqılı kelte.
Shóllegenge suw bolıp, adasqanǵa jol bolıp. Ídıstaǵı ıdıs, qaptaǵı qap (bolıw).
Íń joq, jıń joq.
Íńıranarǵa kesel joq, islerine talap joq.Írıs bolıp kirip, bereket bolıp darısın.Ya arı emes, ya beri emes.
Ya baq, ya sharbaq
(bolıw).Ya jarılqa, ya ǵarǵa.
Ya qoyda joq, ya qorada joq. Ya óli emes, ya tiri emes.
80
