Háreketli oyınlar arqalı dene tárbiyası sabaǵın

Dene tárbiyasınıń tiykarǵı wazıypasınıń biri, bul shuǵıllanıwshılardıń fizikalıq sapaların rawajlandırıw hám jetilistiriw bolıp tabıladı. Háreketli oyınlar arkalı fizikalıq sapalardı tómendegishe usıllar menen rawajlandırıw múmkin:

Shaqqanlıqtı rawajlandırıw. Bir háreket túrinen e kinshi háreket

túrine baǵdarlanǵan oyınlar; bunda oqıwshı bir waqıttıń ózinde itibarın bir neshe háreketlerde: juwırıwda, sekiriwde, qashıwda jámlewikerek boladı.

Tezlikti rawajlandırıw. Bunda oqıwshı kózge kórinetuǵın, qulaqqa

esitiletuǵın signallarǵa óz waqtında kishi aralıqqa juwırıwı menen reakсiyasın qáliplestiredi; qısqa múddet aralıǵında uzaq emes distanсiyalardı juwırıp ótedi; joqarı tezlikte juwırıw formasın ózgertiwarkalı juwırıwlardı aytıp ótiwge boladı.

Kúshti rawajlandırıw. Dinamikalıq hám statikalıq xarakterdegi kishi waqıt aralıǵındaǵı bulshıq ettiń kúsh salıwları menen ótedi.

Shıdamlılıqtı rawajlandırıw. Bunda oyın aktiv hám shaqqan orınlanatuǵın isháreketlerdiń qaytalanıwı menen ótedi, is-háreketler intensiv dárejede orınlanıp, háreketlerdiń arasında kishi pauzalar boladı, pauzadan soń bir háreket túrinen e kinshi háreket túrine ótkeriledi.

Iyiliwsheńlikti rawajlandırıw. Iyiliwsheńlikti rawajlandırıw

ushın kóbinese joqarı amplitudada orınlanatuǵın shınıǵıwlardan paydalanıladı. Bularǵa sozılıwlar, prujinalıq háreketler, aldıǵa hám artqa iyiliwlerdi oyın dawamında oqıwshı jeke ózi yaki sherigi menen orınlaydı.

Dene tárbiyası sabaǵında háreketli oyınlardan paydalanıw tómendegishe ámelge asırıladı:

Eger oyınnıń maqseti kúsh sıpatların rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan bolsa, onda háreketli oyınlarǵa qosımsha kishi waqıt aralıǵındaǵı kúshli tezleniw menen baylanıslı kúsh salıwlar túsiniledi. Bunday oyınlardıń tiykarǵı komponentleri ózine tartıwlardı, iytermelewdi, uslap turıwdı, oyın maydanınan ısırıp shıǵarıw sıyaqlı is-háreketlerdi óz ishine aladı. Tapsırmalardıń effektiv orınlanıwın támiyinlew hám balalar ushın ańsat qabıl alınatuǵın iyiliw, otırıp turıw, qollarda gewdeni kóteriw, burılıwlar, juwırıw hám sekiriw sıyaqlı háreketler eń jaqsı sheshim bolıp tabıladı.

Eger sabaq tezlik uqıbın rawajlandırıwǵa qaratılǵan bolsa, onda oyın kóriw, esitiw hám taktikalıq tez juwap reakсiyasın hám jıldam sheshim qabıl qılatuǵın háreketli oyınlardan paydalanıw kerek. Bunday

11

oyınlar óz ishine hár gezde bir tezleniwdi, birden toqtap qalıwdı, tez pát penen tezleniwdi, qısqa waqıt ishinde kishi aralıqlardı juwırıp ótiwdi hám ulıwma karsılasınan sanalı, baǵdarlı ráwishte ozıwdı talap etetuǵın háreketlerden ibarat bolıwı kerek.

Eger sabaq shaqqanlıq ukıbın rawajlandırıwǵa qaratılǵan bolsa, onda oyın oqıwshıdan belgili dárejede fizikalıq uqıplılıqtı talap etedi. Bunnan tısqarı oqıwshı háreket koordinaсiyası anıq hám óziniń isháreketi toparlası menen ulıwma bir sheshimge tez keliwge májbúrleytuǵın oyınlardan paydalanıw kerek.

Eger sabaq shıdamlılıqqa baǵdarlanǵan bolsa, onda háreketli oyın kóp kúsh hám energiyanı sarplawǵa shaqıratuǵın bolıwı kerek. Qollanılıp atırılǵan oyınnıń qaǵıydası tiykarǵı háreket operaсiyalarınan tez-tez qaytalanıwı hám usı háreketlerdiń úzliksiz uzaq waqıt dawam etiwin támiyinlewi kerek.

Háreketli oyınnıń mazmunın onın syujeti, teması, ideyası, qaǵıydaları hám is-háreketi ózgeshelikleri quraydı. Oyınnıń syujeti oqıwshılardıń maqsetin anıqlap beredi, oyın konfliktiniń xarakteriniń rawajlanıwın belgileydi. Syujet qorshaǵan ortalıqtan alınadı hám onıń sáwlesin hárekette kórsetedi, mısalǵa ańshılıqqa, miynetke, turmıslıq hám áskeriy reallıqtan kelip shıǵadı, yamasa dene tárbiyası shınıǵıwlarınan kelip shıqqan halda arnawlı dúziledi, bunda oyın qatnasıwshılarınıń isháreketi nátiyjesindegi óz ara qarsılasıw sxeması túsiniledi.

Háreketli oyınlardıń syujeti oyın qatnasıwshılarınıń is-háreketintolıǵı menen ámelge asırıp qoymastan, texnikanıń hár qıylı usıllarımenen taktika elementlerine mánis mazmun berip, oyındı qızıqlı qıladı.Oyın qaǵıydalarına boysınıw oyın qatnasıwshıları ushın shárt. Qaǵıyda, hár bir oyın qatnasıwshısınıń ornın, háreketleniwin belgilep beredi, oyın qatnasıwshılarınıń huqıqların, minnetlemesin hám oyın xarakterin anıqlaydı, oyın

júrgiziwdiń usılın hám oyın nátiyjesindegi upaylardı esaplawǵa járdem beredi. Háreketli oyınlarda háreket iskerligi birdey emes. Olar qaytalanıwshı, obrazlıq-

dóretiwshilik yaki ritmikalıq bolıwı múmkin; sabaqtaǵı oqıtıwshınıń tapsırması shaqqanlıqtı, tezlikti, kúshti hám basqa fizikalıq sapalardı talap e tiwshi háreketleniw arqalı orınlanadı. Bárshe háreketler hár qıylı kombinaсiyalarda hám hár qıylı qospa háreketlerde orınlanıwı múmkin.

12

1.3. Oyınlardı shólkemlestiriwde pedagogikalıq basqarıw

Sabaqtı shólkemlestiriw hám metodikaǵa salıw tıǵız baylanıslı: raсionallıq shólkemlestiriw háreketli oyındı durıs basqarıwǵa járdem berse, al metodikası bolsa oyın dawamında shólkemlestiriliwine qaray ózgerip barıwı múmkin. Shólkemlestiriwge, oyındı ótkeriwge tayarlanıw kiredi (oyın ornı, inventarlar, oyınshılardı bólistiriw, oyın qaǵıydaların túsindiriw h.t.b) Ótkeriw metodikası bolsa, oqıtıwshı tárepinen qoyılǵan tapsırmanı orınlaw ushın bilimin jetkerip beriw túsiniledi, usı bilimler arqalı oqıwshılar oyındı úyrenedi, alǵan bilimleri arqalı kónlikpeler payda boladı, nátiyjege erisiledi. Háreketli oyınlardı ótkeriwde, mınalardı esapqa alıw kerek: oyın mazmunınıń pedagogikalıq baǵdarı, tárbiyalıq jaqtan tuwra keliwi, ilimiyligi (shuǵıllanıwshılardıń jasına qaray ózgeshelikleri hám olardıń fizikalıq jaqtan tayarlıǵın oyın menen baylanısınıń ilimiy tiykarları); rejelestiriliwi (oyınlardın reje boyınsha izbe-izligi, máwsimge qaray ıqshamlıǵı, oyın ótkeriletuǵın ornı, shuǵıllanıwshılardıń dizimi); tálimge, tárbiyaǵa hám salamatlıqqa baǵdarlanǵanlıǵı. Oyındı ótkeriwde basqarıwshınıń roli oqıtıwshıǵa tiyisli bolıwı shárt. Oyınnıń tárbiyalıǵı, bilimge hám salamat ómir tárizine baǵdarlanǵanlıǵı, oyınnıń basqarılıwına baylanıslı. Bir oyınnıń ózi arqalı bir neshe ruwhıy hám fizikalıq sapalardı rawajlandırıw múmkin. Oyın basqarıwshısınıń tiykarǵı wazıypaları, oyın basqarıwshısı, yaǵnıy oqıtıwshı oyın dawamında balalardıń tárbiyashısı hám boladı. Oyınnan paydalanıp oqıtıwshı tómendegilerge umtılıwı kerek:

Shuǵıllanıwshılardıń (oqıwshılardıń) salamatlıǵın bekkemlew, olardıń fizikalıq jaqtan tolıq hám durıs rawajlanıwına hár tárepleme járdem beriw.

1.Ómirlik áhmiyetke iye bolǵan háreket uqıplarına úyretiw, olardı jetilistiriw hám rawajlandırıw.

2.Oqıwshılardıń morallıq, erklik hám fizikalıq sapaların tárbiyalaw.

3.Oqıwshılarǵa shólkemlestiriwshilik uqıpların úyretip barıw, háreketli oyınlar menen óz betinshe shuǵıllanıwǵa úgit-násiyat jumıs-ların alıp barıw.

Háreketli oyın durıs tańlanǵanlıǵına qaramastan kútilgen nátiyje oydaǵıday bolmawı múmkin. Bunda kópshilik faktler háreketli oyınnıń shólkemlestiriwi hám ótkeriliwine de baylanıslı. Dene tárbiyası sabaǵında háreketli oyınlar tárbiyalawshı xarakterde boladı. Oyınnıń

13

mazmunı, syujeti, háreketlerinen hám qaǵıydalarınan kelip shıqqan halda pedagog oyınshılardıń minez qulqın baǵdarlaydı. Usı maqsette oqıtıwshı oqıwshılardı birme-bir jaqsı tanıp bilip, oyınnıń mánis mazmunın úyretip, úlken pedagogikalıq sheberlikke iye bolıwı shárt. Háreketli oyın arqalı balalardıń individuallıǵı qáliplesip baradı. Oqıwshılardıń xarakterin úyrenip bolıp, oqıtıwshı oyın dawamında qaǵıyda buzıwshılıqtıń, ádalatsız oyın júrgiziwdiń, tartısıwlarǵa hám minez qulıqtıń keri tárepleriniń payda bolıwınıń aldın alıw hám joq etiw boyınsha jumıs alıp baradı.

Kollektivlik oyınlar arqalı oqıtıwshı, oqıwshılardı oyın maqsetine erisiwi ushın birgelikte islesiwge úyretip, nátiyjede balalar arasında doslıq, awızbirshilik, tapsırılǵan tapsırmanı orınlaw ushın juwapkerlik sezimlerin qáliplestiredi. Hár bir oyında oyın maqsetine erisiwde qıyınshılıq hám tosqınlıqlar boladı. Oyınshılar usı tosqınlıqlardı jeńiwde oyın qaǵıydaların buzbawı kerek. Balalar oyındaǵı tosqınlıqtı endi jeńdim degende, oyındı quramalastırıp barıw hám oyın qaǵıydalarında qıyınlastırıw talap etiledi. Bunıń bárshesi nátiyjede balanıń miynetkeshlik hám erki sıyaqlı qábiletlerin tárbiyalap baradı.

Tárbiyashı háreketli oyınlar arqalı oqıwshılarına jetkizbekshi bolǵan tiykarǵı tálimtárbiyalıq talapların tańlap alıwı, (máselen: toptı qaqshıp alıwdı, toptı jollawdı, nıshanǵa gózlep ılaqtırıwdı jetilistiriw, bunnan tısqarı gimnastika hám jeńil atletikanıń arnawlı shınıǵıwların bekkemlew, kollektivizmdi (awızbirshilikti) tárbiyalaw, orınlarda baǵıt tańlawdı (orientirovanie) úyretiwi h.t.b). Oqıtıwshı balalarǵa háreketli oyınlarǵa úyretiwde salıstırmalı ańsat hám tez sheshim qabıl etiwge múmkin bolǵan tapsırmalardı tapsıradı, yaǵnıy qarsılastı tawıp alıw, qarsılasqa «tutılıp» qalmaw, oyında jeńiske erisiw. Hár waqıtta oqıtıwshı balalarǵa tapsırmanı quramalıraq, háreketli oyında sport elementlerin bekkemlewge, arnalǵan shınıǵıwlardı beriwge tapsırıwı kerek, mısalı ushın toptı iyelep alıw hám toparlasına tuwrı uzatıw, toptı sebetke anıq túsiriw sıyaqlı elementlerin aytıp ótsek boladı.

Oqıtıwda oqıtıwshılar tapsırmanı yaki háreketti orınlawda tiykarınan sanalı hám aktivlik prinсiplerin paydalanıladı. Háreketli oyın ótkeriwde oqıtıwshı balalarǵa oyınnıń mánis-mazmunın hám qaǵıydaların túsinikli hám qısqa etip túsindiriwi kerek. Bul túsindirmeler balalarǵa oyındı ishinen; oyınnıń qaǵıydaları hám mazmunın túsiniwge járdem beredi, oyınǵa ańlı ráwishte qatnasıwǵa

14

járdemshi boladı. Oyın qatnasıwshılarınıń oyınǵa ańlı ráwishte qatnasıwı oyındı jetilistiriwge járdem beredi, oyındı hár tárepleme bayıtadı, bunda qatnasıwshılardıń oyınǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı asadı, oyınnıń tárbiyalıǵı tásirsheńligi artadı. Eger oyın balalar tárepinen jaqsı qabıl etilip alınǵan bolsa, oyınnıń aktivligi kóteriledi. Háreketli oyınlardıń qaytalanıwı arqalı oyın qatnasıwshılarınıń háreketi kóbirek ańlı formaǵa kiredi, háreket uqıpları rawajlanadı, oyın qatnasıwshılarınıń aktivligi kúsheyedi, oyın qaǵıydaları quramalasadı, oyındı ótkeriwdiń oqıtıwshı menen oylasqan halda jańa variantları jaratıladı. Balalardıń oyınǵa aktiv qatnasıwı ushın háreketli oyınnıń qanshelli dárejede qızıq bolıwı tikkeley tásir etedi, bul bolsa óz gezeginde oyın basqarıwshıǵa, yaǵnıy oqıtıwshıǵa baylanıslı boladı.

Balalardıń háreketli oyındaǵı aktivligi keleshekte balalardıń basqarıwshılıq hám shólkemlestiriwshilik uqıplıqların tárbiyalawǵa járdem beredi. Oqıtıwshı balalardı háreketli oyındı ótkeriwde kóbirek balalardıń óz betinshe oynawına itibar qaratıwı lazım, bunda oqıtıwshı balalarǵa basqarıwshı rollerdi bólistirip, sárdarlıq, tóreshilik sıyaqlı wazıypalardı atqarıwǵa hám usıǵan uqsas basqa tapsırmalar beriwi kerek. Waqıttıń ótiwi menen háreketli oyınlardı ótkeriwde balalarǵa kóbirek shólkemlestiriwshilik hám tóreshilik wazıypaların atqarıwǵa imkaniyat beriledi. Saylanǵan belsendiler, yaki sárdarlar toparlardıń háreketin baqlap barsa, balalar qatarınan saylanǵan tóreshi bolsa oyınnıń qaǵıydalarınıń buzılmawına hám anıqlıǵına qatań baqlaw júrgizedi. Oyın dawamında oqıtıwshı tóreshige taktikalıq járdem beredi, bul járdem kóbirek buyrıq formada emes, al máslahat formada boladı, bunıń sebebi tóreshiniń basqa oyın qatnasıwshıları aldında abırayın joytpawı maqsetinde islenedi. Oqıwshılardıń úyrengen háreketli oyınlarınan biytanıs, ele bilmeytuǵın oyınlarǵa áste aqırın ótkeriw kerek, bunda biytanıs oyınnıń qaǵıydaları aldınnan tanıs oyınǵa uqsas bolsa unamlı boladı. Usı maqsette biytanıs oyınlarǵa, ótilgen oyınlardaǵıday jańa quramalıraq bolgan qaǵıydalar kiritiledi, oqıwshılardan oyındı qabıl etiw hám baqlaw kúsheyedi. Oyındaǵı háreketlerdiń uqsaslıǵı jańa, azıraq muǵdarda qıyınlaw háreketlerdi orınlawǵa járdem beredi. Solay etip, tezlikti hám epshillikti rawajlandırıw ushın baslawısh klass oqıwshıları ushın «Aq terekpe kók terek»,

«Pıshıq hám tıshqan» sıyaqlı oyınlardan paydalansa boladı.

Oqıwshılardıń aldıńǵı sabaqlarda úyrengen shınıǵıwların hám oyınların e sapqa alǵan halda jańa oyınlardı úyretiwge boladı. Jańa

15

háreketli oyınlarda aldıńǵı oyınlardıń elementleri quramalı túrde qaytalanıp ótkeriledi. Úyretilip atırǵan háreketli oyınlar shuǵıllanıwshılardıń fizikalıq tayarlıǵına sáykes bolıwı lazım. Balalarǵa usınılıp atırılǵan hár bir háreketli oyın bala ushın qolay, belgili dárejede quramalı, biraq qoyılǵan maqsetke jetetuǵın bolıwı kerek. Qıyınshılıqsız háreketli oyınlardıń pedagogikalıq áhmiyeti joq, sebebi qıyınshılıqlardı hám tosqınlıqlardı jeńip ǵana balanıń erk hám hár qıylı sapaları rawajlanıp baradı, bunnan tısqarı bunday oyınlar balalar ushın qızıqlı boladı.

Háreketli oyınlardıń ápiwayılıǵı balalarda óz kúshine isenimliligin tárbiyalawda áhmiyetli rol oynaydı. Túsiniksiz hám hádden tıs quramalı háreketli oyınlar balalar ushın qızıqsız boladı, qala berse balanı tez sharshatadı. Sonı aytıp ótiw kerek sabaq dawamında balalardıń atqaratuǵın hızmetlerin bólistiriwde, balalardıń kúsh hám basqa múmkinshiliklerinen kelip shıqqan halda bólistiriw joqarı dárejede áhmiyetli. Bunıń ushın hár bir shuǵıllanıwshı oqıwshını pedagog jaqsı tanıwı kerek, hár birine jeke (individual) jol jobasın tabıwı lazım. Ázzi balalar oyınlardaǵı qıyınshılıqlardı jeńip shıǵıwdı úyreniwi kerek. Bunıń ushın ázzi balalarǵa ańsatıraq oyınlardı úyretiw kerek, ásteáste kúsh qábiletleriniń rawajlanıwına qaray oyınlardı quramalastırıwǵa boladı.

Háreketli oyınlardı ótkeriwge tayarlıq kóriw. Háreketli oyın-

lardı tańlawda pedagog, ótkeriletuǵın waqtın, bul sabaq waqtı ma, qońıraw, yaki dem alıs (sayaxat) kúnleri, ya bolmasa jazǵı dem alıw orınları hám bayram kúnleri esapqa alıwı tiyis. Sabaq waqtında ótkeriletugın háreketli oyınlar oqıw talaplarına sáykes bolıwı talap etiledi. Al qońıraw waqtında ótkeriletuǵın háreketli oyınlar mazmunı boyınsha qısqa waqıt ishinde balalar hám qızlarǵa bólinbeytuǵın hám qálegen waqıtta oyınnan shıǵıp ketiwge qolaylı bolıwı kerek. Al bayram kúnleri ótkeriletuǵın háreketli oyınlar eń birinshiden kóp massalıq xarakterge iye bolıwı tiyis, bunnan tısqarı bul oyınlarǵa hár qıylı jastaǵı balalar hám qızlar qatnasa alatuǵın bolıwı lazım. Háreketli oyındı tańlawda oyın ótkeriletuǵın orınǵa tikkeley baylanıslı, yaǵnıy eger bul koridor yaki basqa tar jayda ótkeriletuǵın oyın bolsa, bunda oyın sızıqlı (lineynıy) túrde ótkerilip, balalar oyınǵa gezekpe-gezek qatnasadı. Eger háreketli oyın úlken sport sarayında yaki sport maydanshasında ótkerilse, bunday oyınlar hár qıylı sport oyınlarınıń elementleri menen, top penen yaki juwırıw elementleri menen ótkeriliwi múmkin. Dem alıs kúnleri yaki sayaxat ótkeriw kúnlerinde sırtqı átirap

16

múmkinshiliklerinen kelip shıqqan halda tańlanadı.

Taza hawadaǵı ótkeriletuǵın háreketli oyınlarda hawa rayı kórestkishin esapqa alıw lazım, bunda shuǵıllanıwshılar ushın qolaylı hawa temperaturasın tańlaw lazım, yaǵnıy hawa rayınıń qattı ıssı emes hám qattı suwıq emes bolıwı esapqa alınadı. Máselen, eger hawa rayı +10o bolsa, onda háreketli oyın aktiv túrde ótkeriliwi kerek. Usınday jaǵdayda háreketli oyındı tańlawda bala bir orında kóp waqıt irkilip qalmaytuǵın bolıwı lazım, mısalı, ushın estafetalı oyınlardı aytıwǵa boladı. Salqın kúnleri taza hawadaǵı háreketli oyınlardı tek ǵana úlken klass oqıwshıları (7-9 klass) menen ótkeriwge boladı, bul jaǵdayda háreketli oyın qısqa waqıt ishinde, joqarı intensivlikte (háreketsheńlikte) ótkeriliwi lazım. Suwıq hám samal bolıp turǵan kúnleri kishi klass oqıwshıları menen taza hawadaǵı háreketli oyınlardı ótkeriwge bolmaydı. Íssı kúnleri ótkeriletuǵın háreketli oyınlardı tańlawda az háreketleniwdi hám gezekpe-gezek orınlanatuǵın oyınlardı tańlap alıw kerek.

Háreketli oyınlardı tańlawda oqıw inventarlarına hám baylanıslı. Kerekli bolgan inventar joqlıǵınan háreketli oyın mánisi buzılıp ketiwi múmkin. Mekteptegi dene tárbiya páni muǵallimi mektep oqıw dástúrinen kelip shıqqan hárektli oyınlardı ótkeriwi hám úyretiwi lazım. Bul degeni háreketli oyınlardıń sanı hám kóptúrliligi sheklengenliginiń belgisi bolıp tabıladı.

Háreketli oyınlardı ótkeriwge maydansha tayarlaw. Taza hawadaǵı

háreketli oyınlardı ótkeriw ushın tómendegishe qolaylıq hám shártsharayatlar jaratılıw lazım: sport maydanshası tazalanıp, ilajı bolsa jasıl (kók shópli) maydanshasın tańlanıw kerek. Maydanshada qaǵıyda sızıqları sızıp tayarlaw maqsetke muwapıq boladı. Maydansha tórt múyeshli formada 8x12 metr kóleminde tayarlanıwı kerek. Qosımsha qolaylı sharayatlar jaratıw maqsetinde háreketli oyın ótkerilmekshi bolǵan maydanshanıń 2 metr átirapında otırıw ushın arnalǵan otırǵıshlar ornatılıwı kerek. Bul otırǵıshlar arqalı oyınǵa kirisiw ushın gezegin kútip otırǵan balalarǵa hám tamashagóyler ushın júdá jaqsı sharayat bolıp tabıladı. Sport maydanshası átirapında kók shóp, terekler yaki shópli gazon tóselgen bolsa da boladı. Eger joqarı-daǵılardı ámelge asırıwdıń ilajı bolmasa, onda háreketli oyın ótkerilmekshi bolǵan sport maydanshasın hák penen qaǵıyda sızıqların belgilep shıǵıw kerek. Maydanshanıń dál ortasınan ayırıw sızıǵı belgileniwi shárt, sebebi kópshilik háreketli oyınlarda usı qaǵıyda belgisiz oyın ótkeriliw múmkinshiligi bolmaydı. Bunnan tısqarı maydanshanıń tórt qaptalınan

17

bayraqsha yaki konuslar menen bóleklenip turadı. Háreketli oyın ótkerilmekshi bolǵan maydansha oyın ótkeriliw-den burın tayar turıwı lazım.

Eger háreketli oyın sport sarayında ótkeriletuǵın bolsa, bunda oyınlarǵa tosqınlıq jasaytuǵın predmetlerdi alıp taslaw kerek. Bunnan tısqarı sport sarayındaǵı hár qıylı inventarlar (brusya, perekladina, kozѐl h.t.b) qosımsha xanalarǵa alıp qoyılıw kerek. Eger bul inventarlar polǵa yaki diwalǵa qatırılıp qoyılǵan bolsa, bunday jaǵdayda inventarlar ústine tor menen yaki gimnastikalıq otırǵıshlar (skameykalar) menen jasırıp qoyılıwı kerek. Ayna kózlerin, aynalardıń aǵash ramaların tor menen qorshap qoyıw lazım. Oyın baslanbastan burın sport maydanshasın tazalap, samallatıp qoyıw kerek. Oyın ótkeriletuǵın maydanshanıń tayarlıǵı oqıwshılar hám oqıtıwshınıń qatnasıwında ámelge asırıladı.

Háreketli oyınlardı ótkeriw ushın inventarlardı tayarlaw.

Kópshilik háreketli oyınlardı ótkeriw ushın anaǵurlım dárejede sport inventarınan paydalanıw shárt emes, bular: bayraqshalar, hár qıylı túrli reńdegi oramalshalar yaki jiletkalar, hár qıylı kólemdegi toplar, gimnastikalıq tayaqshalar, bulavalar, obruchlar, skakalkalar h.t.b atap ótiwge boladı. Sport inventarları ashıq, hár túrli reńde oynap atırıp ańsat kórinetuǵın bolıwları kerek. Sport inventarlarınıń salmaǵı hám kólemi boyınsha shuǵıllanıwshılar ushın jeńil oynalıwı lazım. Inventar sanı hám aldınnan sanalıp tayarlanıp turıwı kerek. Inventarlar oyın maydanı janında jaylasqanı jaqsı boladı. Pedagog oqıtıwshınıń birinshi wazıypalarınan biri, bul maydanshanıń hám inventarlardıń sanitarlıq tazalıǵına itibarı bolıp tabıladı. Inventarlar hám maydanshanıń tazalanıp, ońlanıp turıwında oqıwshılardıń tikkeley qatnasıwı tárbiyalıq maqsetke muwapıq. Sport inventarlar oyın qaǵıydaları túsinilip bolǵan soń tarqatıladı. Eger oyın qaǵıydası boyınsha qanday da sport inventarların oyınnan burın jayǵastırıw kerek bolsa (bayraqsha, bulavalar), bul inventarlardı oyın qaǵıydaların awızsha túsindiriwden aldın jayǵastırıw lazım, sebebi qaǵıydalardı awızsha túsindirilip atırǵanda oqıwshılar ushın qosımsha járdem boladı.

Maydanshanıń qaǵıyda sızıqların belgilew. Eger háreketli oyın

ótkerilmekshi bolǵan maydanshanıń qaǵıyda sızıqların belgilew kóp waqıttı alsa, onda belgiler oyınnan burın tayarlanıp qoyılıwı lazım. Eger oyın qaǵıydası boyınsha maydansha belgileri júdá quramalı bolmasa, onda oqıtıwshı oyın qaǵıydaların túsindirip baratırıp qaǵıyda belgilerin belgilese boladı. Eger qanday da bir háreketli oyın túri tez-

18

tez qaytalanıp oynatılsa, bunday jaǵdayda belgilew sızıqları qalıń hám turaqlı boyaw yaki basqa usılda sızılıwı lazım. Qaǵıyda sızıqları jarıq túsli boyaw menen ajıralıp turıwı kerek, sebebi usınday jaǵdayda oynap atırǵan balalar oyın qaǵıydaların buzbaydı hám jeńiske ańsat erisedi. Qaǵıyda sızıqların belgilewde, oqıtıwshı balalardıń qáwipsizligin hám umıtpawı kerek. Bunıń ushın qaǵıyda sızıqları diywallarǵa dım jaqın jaylaspawı shárt, sebebi pát penen juwırıp kiyatırǵan bala óz kúshlerin esaplay almay qalıp, diywal menen soqlıǵısıp qalıwı múmkin.

Háreketli oyınlardı ótkeriwde dáslepki analiz jasaw. Oqıtıwshı

pedagog háreketli oyın ótkeriwden aldın, oyın syujetin tolıq rejelestirip shıǵıwı kerek, bul ne ushın islenedi? Oyın dawamında balalarda oyınnıń qaysı bólimi qızıǵıwshılıq tuwǵızıp hám kerisinshe oyınnıń qaysı bólimi oqıwshınıń itibarın bólip, oyınǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın páseytiwi múmkin bolǵan jaǵdaylardıń aldın alıwı kerek. Oqıwshıların jaqsı tanıytuǵın oqıtıwshı qaysı okıwshınıń sárdar bolıwı kerekligin, qaysı oqıwshı topqa juwap beretuǵının, h.t.b. rollerdi aldınnan bólistirip qoyadı, bunnan tısqarı ázzi hám passiv balalardı oyınǵa qalay qızıqtırıwǵa bolatuǵınlıǵında oylap qoyıwı shárt. Bazı bir oyınlardı ótkeriw ushın oqıtıwshı oqıwshılar arasınan ózine járdemshilerdi tańlap aladı. Járdemshi oqıwshılar oyın tártibi hám qaǵıydası menen aldınnan tanıstırıladı.

Oqıtıwshı oqıwshılar ushın jaǵımlı sharayatlar jaratıp beriwi kerek, bunda oqıwshılar arasında awızbirshilik, tatıwlıq, birge islesiwdi úyreniwge baǵdarlaw lazım. Usı baǵdar arqalı oqıwshılarda dóretiwshilik qábiletleri rawajlanıp, oqıwshılardıń jeke (individual) shólkemlestiriwshilik uqıplıqları rawajlanadı. Oqıwshılardıń sabaq dawamında háreketli oyınlardı jaqsı túsinip alıwı hám úyreniwi oqıtıwshınıń sabaqtı alıp barıwı yaki basqarıwına hám baylanıslı. Oyındı óz waqtında baslap hám óz waqtında tamamlaw kerek. Sabaq baslanǵannan keyin oyın baslanbay tura berse, oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵı suwıp baslaydı, tártip buzıladı, shawqım baslanadı. Oyın tek qana oqıwshılar oyın qaǵıydaların oylasıp atırǵan waqıtta toqtatılıp yaki irkilip turıwı múmkin.

Oyın belgili bir signaldan soń baslanadı. Oyın dawamında hár túrli signallardan paydalanıw usınıs etiledi, bular ısqırawıq ısqırıwı, awızeki buyrıq (komanda) beriw, bayraqsha yaki qol menen belgi beriw h.t.b kiredi. Bunıń barlıǵı oqıwshılarda oqıtıwshınıń hár qıylı buyrıqların tez orınlaw ushın tezlik reakсiyasın rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan.

19

Oqıwshılardı háreketli oyınlarǵa úyretiwde oyın qaǵıydalarına ańlı túrde boysınıwǵa úyretiw lazım. Oyın qatnasıwshılarına oyın qaǵıydaların oyınnan burın eskertilgeni menen oyın dawamında oqıtıwshı oyın tártiplerin hám qaǵıydaların awızsha yadına túsirip turadı. Oqıtıwshı oyın proсesin toqtatpastan hár qıylı kemshiliklerdi awızeki tolıqtırıp turadı. Eger, oyın dawamında kópshilik balalar bir qáteshilikti qaytalasa, bunday jaǵdayda oqıtıwshı oyındı toqtatıp qátekemshilikti dúzeydi. Oyındı birden yaki baqırıw menen toqtatıwǵa bolmaydı, oqıwshılardı «Dıqqat» buyrıǵı menen yaki ısqırawıq penen toqtatıwın baqlap barıw lazım. Eger oyın dawamında oqıwshılar qadaǵan bolǵan yaki qáwipli háreketlense, bunda oqıtıwshı oyındı birden toqtatıwına boladı. Oqıtıwshı oyın dawamında oqıwshılardıń dóretiwshilik jaqtan hám jeke baslamalarına (iniсiativalarına) itibarlıboladı.

Oqıwshılar kóbinese óziniń dóretiwshilik bildiriwlerin ózine unaytuǵın, yaǵnıy jaǵımlı oyınlarında tolıq ámelge asıradı. Oqıtıwshı balalardı oyınǵa qızıqtıra alıwı kerek. Sonı menen bir qatar oyın basshısı óziniń tiykarǵı pedagogikalıq funkсiyaların yadtan shıǵarmawı hám lazım. Oqıtıwshı háreketli oyınǵa qatnasıwı menen birge, ol oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın arttırıp qoymastan, bálki oqıwshılarǵa qaysı usıllardan hám kombinaсiyalardan qaysı waqıtta paydalanıw kerekligin úyretip baradı. Oqıtıwshı oyındı ótkeriwde oqıwshılardan ańlı ráwishte tártipke hám oyın qaǵıydalarına boysınıwdı úyretip barıwı kerek. Oyın dawamında ańlı túrdegi tártip saqlanǵan halda ǵana oyın qızıqlı bola aladı, oyın qatnasıwshılarınıń jaqsı keypiyatta bolıwın támiyinleydi. Nátiyjede oyın mazmunı elede qızıqlı boladı. Oyın dawamında oqıwıshlardıń bir-birine awızbirshilikli qarımqatnasta bolıwı, doslıqta oynawın baqlap barıw oqıtıwshınıń wazıypası bolıp, bunda oqıwshılar bir-birin qollap quwatlawı hám bir-birine járdem beriwi názerde tutıladı. Oyın dawamında oyın qatnasıwshılarınıń yaǵnıy oqıwshılardıń keypiyatın esapqa alıwı kerek. Eger oyın oqıwshılarǵa unamay kalsa, oqıtıwshı oyınnıń unamay qalıwınıń sebebin anıqlawı zárúr. Oyın unamaǵan jaǵdayda oqıtıwshı oyın mazmunın yaki baǵıtın ózgertiwi kerek, ya bolmasa oyın waqtın qısqartıwı kerek.

Oyın dawamında oqıwshılar arasında ókpelesiwdi, qapa bolıwlardıń aldın alıw oqıtıwshınıń wazıypası. Bazı waqıtları oyın dawamında tártip qaǵıydalarınıń buzılıwınıń sebebi oqıtıwshınıń oyın qaǵıydasınıń nadurıs yaki tolıq emes túsindiriwinen kelip shıǵıwı

20