Háreketli oyınlar arqalı dene tárbiyası sabaǵın

leri, fizikalıq jaqtan tayarlıǵı hám álbette oqıwshılar sanınan kelip shıqqan halda oyın tańlanadı. Baqlaw jumıslarınan kelip shıqqan halda er balalar kóbinese oyın arasında jeke gúres elementleri bar oyınlardı tańlasa, al qızlar bolsa ritmikalıq oyınlardı tańlaytuǵınlıǵı málim boldı.

2.2. Háreketli oyınlardı úyretiwde pedagogikalıq wazıypalardıńorınlanıw metodikası

Háreketli oyınlardı ótkeriwde hár bir oqıtıwshı anıq hám belgilibolǵan pedagogikalıq wazıypalardı orınlawǵa baǵdarlanǵanlıǵın tolıqtúsiniwi shárt. Hátteki sabaq dawamında oqıwshılardıń emoсionallıqjaqtan stressli jaǵdayların páseytiw maqsetinde ótkerilgen háreketlioyınlar hám anıq pedagogikalıq maqsetke baǵdarlanǵan bolıwı shárt. Qarsı jaǵdayda, yaǵnıy anıq pedagogikalıq maqsetke iye bolmaǵan háreketlioyınlar strukturalıq

keri (zıyanlı) tárbiyalıq jaǵdaylardı paydaetiwi múmkin. Sonıń ushın hár bir oyın jaǵdayında yaki sabaq waqtındaótkeriletuǵın kishi (mini) jarıslarda anıq máselelerdiń qoyılıwı,basqasha aytqanda pedagogikalıq wazıypalarınıń orınlanıw metodikalarıanıq bir mániske iye bolıwı názerde tutıladı. Háreketli oyınlardıńatqaratuǵın wazıypaların analizlep kórsek, anaw yaki mınaw oyınnıńmáseleni sheshiwi múmkin bolǵan táreplerin (tárbiyalıq, bilim beriwshiyaki fizikalıq imkaniyatların rawajlandırıwǵa baǵdarǵanlıǵın) kóremiz.

Oqıtıwshı tapsırmaların oqıwshılar tárepinen anıq hám tolıq orınlawdı támiyinlew ushın pedagogikalıq iskerliktiń etaplıǵı (izbeizligi) bolıwı kerek. Birinshi etap sıpatında oqıtıwshı úyrenilip atırǵan element haqqında qısqasha túsindirme beriwi hám durıs orınlanıw texnikasınıń kórgizbeli usılın óz ishine aladı. Bunnan tısqarı jiberiliwi múmkin bolǵan qáte-kemshilikler haqqında awızsha túsindirmeler beriliwi lazım.

Pedagogikalıq wazıypalardıń ekinshi etapı oyın barısınan kelip shıǵadı. Bunda oqıtıwshınıń oyın dawamında oqıwshılar tárepinen birinshi etapta jibergen qátekemshiliklerin baqlap barıwı hám olardı durıslaw ǵana túsinilgeni menen, bul wazıypanı atqarıw ańsat emes. Sebebi oyın dawamında oqıtıwshınıń tárbiyalıq proсesslerdi shólkemlestiriwi, tóreshilik etiwi, taktikalıq hám texnikalıq kórsetpelerdi awızsha eskertip barıwı h.t.b ayrıqsha jaǵdaylar kesent beredi. Soǵan qaramastan

31

jiberilgen qáte-kemshiliklerdi baqlamay qalıwǵa bolmaydı, olardı shártli túrde dúzetip barıw kerek. Oqıtıwshınıń passivligi aqıbetinde rawajlanıw bolmaydı, oqıwshılardıń aldın jibergen kemshiliklerine jańa qáte-kemshilikler qosılıp, kóbeyip baradı, nátiyjede tárbiyalıq emes sabaq keri tásirin tiygiziwi de múmkin. Estafetalı hám basqada bir qatar háreketli oyınlarda shártli tánepisler bar, máselen, oyınshılardıń almasıwı, oyınnıń birinshi, ekinshi hám gezektegi bólimleri tamamlanıwı h.t.b waqıtları. Mine usı tánepislerden paydalanıp jiberilgen qátelerdi dúzetiwge baǵdarlanǵan xabarlardı jetkeriw talapqa muwapıq boladı.

Úshinshi etap oyın tamamlanıwı menen yaǵnıy jeńimpazdıń yaki jeńimpaz topardıń anıqlanıwı menen ótkeriledi. Bunda birinshi etaptaǵıday oyınshılardıń oyında kórsetken nátiyjelerine, jiberilgen qáteliklerine awızsha analiz beriledi. Biraq jeńilgen toparda ózin jaqsı kórsetken oqıwshılar da bolıwı múmkin, áne sol oqıwshılardı (oyınshılardı) jetiskenlikleri ushın maqtap ótse kem bolmaydı hám kerisinshe, jeńimpaz toparda passiv oyınshılar bolıwı múmkin, usınday oyınshılarǵa e skertiwler beriliwi tiyis. Úshinshi etaptaǵı oqıtıwshınıń iskerligine qosımsha eń jaqsı hám eń tómen nátiyjege erisken oyınshılardı daǵaza etiw kiredi. Oqıtıwshı qáteliklerdi qanday usıl menen dúzetiw kerekligin aytıp, kerek bolsa qosımsha másláhát beriliwi lazım. Oqıwshılardıń jiberiwi múmkin bolǵan qáteliklerin aldınan boljap, soǵan tiykarlana úy tapsırmasın aldınnan tayarlap qoyıwı maqsetke muwapıq. Oqıtıwshı usı qáteliklerdi aldınnan boljap biliwi shárt, keri jaǵdayda oqıw proсesi basqarılmay qaladı.

Ekinshi bap boyınsha qısqasha juwmaq

Baslawısh klass oqıwshılarında fizikalıq sapalardı qáliplestiriwde tiykarınan kúshti, tezlikti, shıdamlılıqtı, shaqqanlıqtı, epshillikti tárbiyalawǵa hám rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan bolıwı kerek. Bunıń bir usılı sıpatında háreketli oyınlardı ótkere otırıp usı fizikalıq sıpatlardı rawajlandırıwdı aytıp ótiwge boladı. Bul usıldan belgili tártipke (qaǵıydalarǵa) salıp paydalanıw lazım, yaǵnıy, oyın waqtında tezlikti, oyın tempin, háreketleniwdiń maydanın ózgertip turıw, oyın qaǵıydaların quramalastırıw kerek.

Oqıwshılardıń háreketli oyınlar menen bánt waqtındaǵı baqlawlardıń nátiyjesinde mınaday juwmaq kelip shıǵadı: balalar ózlerindegi háreketleniwge bolǵan bar mútájliklerin oyınlar arqalı ámelge asırıwǵa

32

umtıladı. Oqıwshılar ushın háreketli oyınlar – bul e ń dáslep háreket etiw, yamasa erkin háreketleniw bolıp tabıladı. Háreketli oyınlar arqalı balalarda háreket sapaları jetilisedi, óz betinshe pikirlew, sheshim qabıl etiw sıyaqlı sapaları rawajlanadı, balanıń ózine bolǵan isenimi artadı. Nátiyjede oqıwshılar óz háreketlerin topar aǵzaları menen birgelikte oylasqan halda ámelge asırıwdı hám belgili qaǵıydalarǵa boysınıwdıúyrenip baradı.

Háreketli oyınlar aldın aytqanımızday kollektivlik, toparlıq xarakterge iye bolıp tabıladı. Toparlaslardıń pikiri topardıń hár bir aǵzası ushın úlken áhmiyetke iye. Tapsırmanı orınlawına qarap hár topar aǵzası (hár bir oqıwshı yaki oyınshı) toparlaslarınıń jaqsı pikirin yaki kerisinshe eskertiwlerin alıwı múmkin; usınday usıl arqalı balalar kollektivlik birge islesiwdi úyrenip baradı. Háreketli oyınlardan paydalanıwda oqıwshılardıń hár qaysısınıń atqaratuǵın málim roli boladı, yaǵnıy tóreshi, oyın shólkemlestiriwshisi, tóreshi járdemshisi h.t.b., solay etip oqıwshılarda shólkemlestiriwsheńlik uqıplıqları rawajlanadı. Bunnan tısqarı háreketli oyınlar arqalı oqıwshılar óz imkaniyatlarınan únemli, joqarı dárejede sıpatlı hám awızbirshilikte paydalanıwdı úyrenip baradı; oyınshılar oyın tempine tez aralasıwdı, qoyılǵan tapsırmanı tez hám shaqqan orınlawdı úyrenedi hám jetilistirip baradı.

33

Juwmaqlaw

Baslawısh klass jasındaǵı oqıwshılarda turaqlı, bir tegis fizikalıq rawajlanıw dawam etedi. Balalardıń boyı ósip, salmaǵı artıp qoymastan, bul sırtqı ózgerisler ishki organikalıq ózgerisler menen teń rawajlanadı. Skelet súyekleriniń ósiwi hám qatayıwı proсesi balalarda hár qıylı bolıp ótedi. Bulshıq etler ósedi hám kúshlirek bolıp baradı, bul óz náwbetinde fizikalıq kúshtiń ósiwi hám shıdamlılıqtıń artıwına alıp keledi. Bas miydiń rawajlanıwı nátiyjesinde sananıń hám oy júrgiziwdiń rawajlanıwı kózge ayqın túsedi. Bul ózgerisler balanıń quramalı, joqarı háreket koordinaсiyasın talap etetuǵın iskerlikke aralasıwın támiyinleydi.

Fizikalıq sıpatlar – bul tuwma alınǵan (yaki genetikalıq miyras bolıp jetisken) morfofunkсionallıq sıpatlar bolıp, usı sıpatlar arqalı insannıń fizikalıq aktivligi ámelge asırıladı. Tiykarǵı fizikalıq sıpatlarǵa mınalar kiredi: kúsh, tezlik, shıdamlılıq, shaqqanlıq, iyiliwsheńlik hám buwınlardaǵı háreketsheńlik.

Fizikalıq múmkinshiliklerdiń rawajlanıwında oqıwshılardıń jas ózgesheliklerin esapqa alıw kerek. Baslawısh klass jasındaǵı oqıwshılarında morfologiyalıq hám psixofiziologiyalıq ayırmashılıqlardı yadtan shıǵarmaw áhmiyetli bolıp tabıladı.

Háreketli oyınlardı shólkemlestiriwdiń tiykarǵı eki túri bar: sabaq waqtındaǵı háreketli oyın hám sabaqtan tıs háreketli oyınlar.

Sabaq waqtındaǵı háreketli oyınlar dene tárbiyası muǵalliminiń tuwrıdan-tuwrı basqarıwın talap etip, bunda sabaqlardıń turaqlı ótkeriliwi, toparlardıń quramı ózgerissiz bolıwı talap etiledi. Háreketli oyın oqıw-tárbiyalıq proсesi menen baylanısqan bolıwı kerek.

Sabaqtan tıs waqıttaǵı háreketli oyınlar shólkemlestiriwshilerdiń hám álbette balalardıń arasındaǵı sárdarlardan hám úlken shólkemlestiriwsheńlik rolin talap etedi. Oyındı ótkeriw proсesi júdá quramalı boladı, bunda qatnasıwshılardıń tek ǵana jas ózgeshelikleri ǵana emes, al olardıń kollektivlik oyınlarǵa qatnasıwına bolǵan tayarlıq dárejesi, oqıtıwshınıń sheberlik dárejeleri de esapqa alınadı.

Háreketli oyınlardıń aqılıy rawajlanıwǵa tásiri haqqında aytatuǵın bolsaq, oyın proсesi dawamında bala oylanıwı tezlesedi, sheshim qabıl etiw reakсiyası kúsheyedi, emoсiyalar tárbiyalanadı, toparlaslarǵa hám qarsılaslarǵa bolǵan reakсiya tezligi kúsheyedi. Bala sanalı háreketke úyreniwdi tek ǵana sport maydanshasında rawajlandırıp qoymastan, oyınnan tısqarı payıtları hám óz betinshe sheshim qabıl etiwdi, ózin-ózi

34

basqarıwdı úyrenip baradı.

Oyın xarakteri boyınsha talap etetuǵın aktiv háreketler nátiyjesinde balalarda jaǵımlı emoсiyalardı payda etip, fiziologiyalıq proсesslerdiń kúsheyiwin támiyinleydi.

Háreketli oyınlar balalardıń ulıwma kózqarasın bayıtadı, qorshaǵan ortalıq haqqında bilimlerin paydalanıwdı iytermeleydi; sóz baylıǵın arttıradı; insanıylıq pazıyletlerge úyretedi; psixikalıq proсesslerdi jetilistiredi.

Bul metodikalıq qollanbanı jaratıwda «Dene mádeniyatı» dástúrine tayana otırıp háreketli oyınlardı ulıwma bilimlendiriwdiń bólimsheleri esaplanatuǵın «jeńil atletika», «sport oyınları» hám

isenimi artadı. Nátiyjede balalar kollektivte birge islesiwdi úyrenedi. Háreketli oyınlar kollektivlik sıpatqa iye ekenligi málim. Toparlaslardıń pikirleri topar aǵzalarınıń hár biri ushın úlken áhmiyetkeiye. Háreketli oyınlarda oyın qatnasıwshıları hár qıylı rollerdiatqaradı, yaǵnıy sárdarlıq, tóreshilik, tóreshi járdemshisi, oyın shólkemlestiriwshisi h.t.b. rollerdi atqarıwı múmkin, bul óz gezeginde balalarda shólkemlestiriwsheńlik uqıplıqların rawajlandıradı. Bunnan tısqarıoyınlar menen bánt bolǵan oqıwshılar ózlerinde koordinaсiyalasqan,sıpatlı, sapalı háreketleniwdi qáliplestiredi; oyın qatnasıwshılarıoyın tempine tez kiriwdi úyrenedi, hár qıylı háreketleniw tapsırma-

ların tez orınlawdı úyrenip baradı.

Solay etip, háreketli oyınlar baslawısh klass oqıwshılarınıń hár tárepleme rawajlanıwınıń bir bólegi bolıp tabıladı.

35

Dúziwshi:

Toylibaev Sultanbek Muhidovich – Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı fakultetler ara dene tárbiyası kafedrası assistent oqıtıwshısı

36