Ashıq xabar sistemalarında informaciyalıq-psixologiya qáwipsizligi

basqıshqa kóterdi. Búgingi kúnde global kompyuterler tarmaǵıinternet jáhánniń barlıq mámleketlerine kirip barmaqta. Búgingi kúnde Internet jáhánanniń 150 den aslam mámleketinde en jaydı. Internet tarmaǵı jalǵanǵan hár bir kompyuter dástúri server yaki vebserver dep ataladı. Internet áleminde 300 millionnan artıq vebserver bar. Onnan paydalanıwshılar sanı 600 millionnan artıq.

Internet arqalı júdá kóp wazıypalardı atqarsa boladı. Dúnyanıń qálegen múyeshindegi mámleketlerge elektron pochta jiberiw, mıńlap kilometr uzaqta jaylasqan kompyuterdi menshik kompyuter sıyaqlı isletiw, zat satıw yaki satıp alıw, kerekli maǵlıwmatlardı alıw elektron baspalardı oqıw, túrli atamadaǵı ushırısıwlarǵa qatnasıw, hújjetlerdiń nusqaların hám vidiokórinislerdi shıǵarıp alıw múmkin.

Sayaxatlar jámi WWW arqalı ámelge asırıladı. Sonlıqtan da Internetti planeta enseklopediyası dep ataw múmkin. Búgingi kúnde informaciyanı internetsiz kóz aldımızǵa keltiriwimiz qıyın. Bunday sistemanıń baslanǵısh tochkası huqıqıy normalar bolıp tabıladı. Hár qanday huqıqtıń ámelge asırılıwı oǵan qılınǵan qarsılıqlardan qorǵalıwına baylanıslı. Informaciya qáwipsizligine qarsılıqtıń aldın alıw hám saplastırıwda dástúriy texnikalıq hám statistikalıq, ekonomikalıq usıllar qollanıladı. Informaciya qozǵalısı tek bir mámlekettiń mashqalası e mes, buǵan dunya júzi gúresiwi lazım. BMSh niń Bas Assambeleyası tárepinen 1998-jıldan baslap hár jılı xalıqaralıq qáwipsizlik tarawında informaciyalasıw hám telekomunnikasiya dógereginde erisilgen nátiyjeler máseleleri boyınsha rezolyusiya qabıl etildi. Onda informaciya texnologiyaları mámleketler qáwipsizligine qáwip tuwdırıp, BMShne aǵza bolǵan mámleketler usı tarawdaǵı máselelerdi kórip shıǵıwǵa hám onıń qáwipli háreketlerin kemeytiwge

11

shaqıradı.

Informaciya qáwipsizligin támiyinlew ushın Ózbekstanda qanday huqıqıy normalar islep shıǵılǵan? Informaciya qáwipsizligin támiyinlewdiń qanday túrleri bar?

Ózbekstan respublikası Konstitusiyasınıń 27-statyasına tiykarlanıp, hár kim óz abıroyına qarsı islengen dushpanlıqtan, jeke ómirine aralasıwdan qorǵalıwı hám mákan jayı qáwipsizligine iye. Sonday-aq, oǵan Nızam menen qorǵalmaǵan jaǵdaylarında da birewdiń turar jayına kiriw, tintiw ótkiziwi yaki onı kózden keshiriwi, jazıwlar yamasa telefon sóylesiwlerdiń sırın ashıwı múmkin emes. Ózbekstan respublikası konstitusiyasınıń 29-statyası boyınsha: informaciya alıw, izlew, tarqatıw huqıqı kepillikke alınadı. Sondayaq tiykarǵı Nızamımızdıń ámeldegi konstitusiyalıq sistemaǵa qarsı qaratılǵan informaciya hám Nızam menen belgilengen basqa sheklewler bunnan ǵárezsiz. Pikir júritiw hám onı bayanlaw erkinligi tek mámleket sırı hám basqa sırlarǵa tiyisli bolǵan jaǵdayda ǵana Nızam tárepinen shekleniwi múmkin. Informaciya qáwipsizligin táminlewden aldın informaciyalardıń huqıqıy tiykarları haqqında toqtap ótiw lazım. Ǵalaba xabar quralları haqqında, avtorlıq huqıqı tiykarında mámleket sırı haqqında Nızamlarda hám Nızam normalarında informaciya alıw hám tarqatıw huqıqıy tiykarları belgilengen. Informaciya mámleket shólkemleri yuridikalıq hám fizikalıq shaxslardıń isleri jemisi sıpatında materiallıq yamasa intellektual múlk obyekti bolıwı múmkin. Mámleket shólkemleri yuridikalıq hám fizikalıq tárepler informaciyalarǵa baylanıslı Ózbekstan respublikası Nızamları menen belgilengen huqıqqa iye hújjetlestirilgen informaciya múlk obyekti sıpatında ayrıqsha hújjet hám hújjet toplamı túrinde payda boladı. Informaciya iyesi óz múlkiniń obyektine qarap hár qanday Nızamlı

12

háreket islewi, sonday-aq, informaciyaǵa iyelik etiwshi onnan paydalanıwshı shaxstı saylawı múmkin. Sonı da aytıp ótiw kerek, mámleket múlki esaplanǵan informaciyaǵa qorǵanıw sertifikatına iye bolǵan sistemalar ǵana ózgeris kiritiwi múmkin. Avtomatlastırılǵan informaciya sistemaları járdeminde kiritiletuǵın hám shıǵarılatuǵın hújjetlerdiń yuridikalıq kúshi elektron imza menen tastıyıqlanıwı múmkin. Elektron imzanıń yuridikalıq kúshi avtomatlastırılǵan sistemada imzanıń birdeyligin támiyinlewshi sertifikatlanǵan dástúriy texnika quralları bar bolǵan jaǵdaylarında júrgiziledi. Informaciya qáwipsizligin táminlew ushın tómendegi talaplar qoyıladı:

Ózbekstan respublikası jınayat kodeksiniń 174-statyasında

Informaciyalasıw qaǵıydaların buzıwdıń juwapkershiligi belgilengen. Informaciyalastırıw qaǵıydaların buzıw yaǵnıy, informaciya tarmaǵınan ruqsatsız paydalanıw, yaki paydalanıwǵa ruqsatı bolǵan jaǵdaylarda tiyisli qorǵaw sharaların kórmew yaki informaciyalar tarmaǵınan nızamdı buzǵan jaǵdayında informaciya alıw, sonday-aq, informaciyalastırıw sistemasınan paydalanıwǵa ruqsatı bolǵan jaǵdayında, ondaǵı maǵlıwmatlardı qastan

ózgertiw, joǵaltıw, alıp taslaw yaki joq etip jiberiw, kóp muǵdarda zıyan jetkiziwge sebepshi bolsa eń kem aylıqtıń 75 ese muǵdarında járiyma yaki 3 jılǵa shekem tártip dúzetiw isleri menen jazalanadı. Kompyuter sistemalarında saqlanǵan maǵlıwmatlar yaki dásturlerdi ózgertiw

maqsetinde tiyisli ruqsatsız kompyuter virusları yaki dásturlerin islep shıǵıw hám tarqatıw, sonday-aq, ruqsatı bolmaǵan jaǵdayda

informaciya sistemasınan paydalanıw, maǵlıwmatlardıń buzılıwına, alıp taslanıwı, joq etip jiberiliwi, bul sistemanıń isten shıǵıwına sebep bolsa, eń kem aylıqtıń 75 esesinen 200 esesi muǵdarında járiyma

13

yaki belgili huqıqınan ayırıw 3 aydan 6 ayǵa shekem azatlıqtan ayıradı. Ózbekstan respublikası jınayat kodeksiniń 162-statyası, mámleket sırların ashıp beriw yaki ózgege beriw, yaǵnıy mámleket sırı, áskeriy sır yaki xızmet sırı esaplanǵan maǵlıwmatlardı (bul maǵlıwmatlar isenip tapsırılǵan xızmet ornı yamasa kásibine baylanıslı) áshkara etiwi yamasa bul qılmısında mámleketke satqınlıq belgileri bolmasa 3 jıldan 5 jılǵa shekem azatlıǵınan ayırıladı. Eger sol háreketler awır aqıbetlerge alıp kelse, 5 jıldan 8 jılǵa shekem azatlıqtan ayırıladı. Usı kodekstiń 163-statyasında da mámleket sırı yaki áskeriy sır esaplanǵan hújjetlerdi joǵaltıw aqıbetleri de belgilep qoyılǵan.

Búgingi kúnde informaciya dúnyasınıń arǵı mushınan bergi mushına derlik bir neshshe sekundlar ishinde jetip barıp atırǵan bir paytta "Informaciyanı basqarıw" degen túsinikler de júzege keldi.

Dúnyada informaciyalardı natuwrı jetkiziw, onı qáte talqılaw yamasa olardı óz mápleri jolında paydalanıw halatları júzege kelmekte. Bunday múnásiybetler arasında suwıqlıqlar payda boladı. Sonıń ushında informaciya texnikaları dáwiri dep at alǵan házirgi zamanda informaciya qáwipsizligin támiyinlew hár qashanǵıdan da zárur. Demek, informaciya qáwipsizligin támiyinlew usılların úyreniw hám taratıw zárúr. Informaciya qáwipsizligine tiykarlanıp mámlekettiń ekonomikalıq, áskeriy hám texnikalıq siyasatında tiykarǵı talaplardan biri bolıp qalıwı kerek. Informaciya texnikaların satıp alıp atırǵanda, olardı Internet sistemasına jalǵaǵanda arnawlı usıllar tiykarında, texnikalıq baqlaw tártibi boyınsha belgilep alıw kerek. Informaciya kodeksin hám onıń tártip qaǵıydaların mámleket informaciya qurallarınıń jasırın elementleri kirip keliwinen saqlanatuǵın Nızamdı islep shıǵarıw dáwir talabı.

14

Ulıwma aytqanda, informaciya qozǵalısınıń aldın alıw, informaciya qáwipsizligin támiyinlew mámleketti sırtqı hám ishki qáwiplerden qorǵawdıń eń

áhmiyetli usılı bolıp tabılıdı.

Shaxs, jámiyet hám mámlekettiń informaciyalıq-

psixologiya qáwipsizliklerine qáwiplerdiń kórinisleri,

derekleri hám olardıń túrleri

Qáwipler klassifikasiyası: Obyekt hám oǵan múnásiybet, kelip shıǵıwı, tásir qásiyeti, zıyan kólemi hám muǵdarı boyınsha klassifikasiyası. Qáwipler tiykarınan túrlishe bolıwı múmkin: shaxs, jámiyet hám mámleketke, ishki hám sırtqı, úlken hám kishkene, uzaq hám jaqın, siyasiy, áskeriy, ekonomikalıq hám mádeniy, ekologiyalıq, milliyhám taǵı basqalar.

Informaciyalıq xızmettiń subektleri sıpatında mámleket sistemaları, ǵalaba xabar quralları, túrli úlken (korporasiya, assosasiya, birlespe, konsern hám t.b.) hám kishi (kárxana, shólkem, elshixana) shólkemler xızmet qılıwı múmkin. Zamanagóy basqıshta, internet payda bolǵannan keyin, sonday subekt sıpatında óz aldına shaxslarǵa xızmet kórsetiwi múmkin. Máselen: virtual mákanda óz saytınashıw jolı menen.

Qáwip obyektlerin klassifikasiyalawda eki jol menen jantasıw múmkin.

Birinshi hám eń keń tarqalǵan kóz-qaraslar boyınsha bunday obyektler úsh túrli: mámleket, jámiyet hám shaxs. Ekinshi kóz-qarastıń tárepdarlarınıń pikirinshe, qáwip obyektleri sosiologiyalıq klassifikasiyalanıwǵa sáykes kelse, tuwrıraq boladı. Yaǵnıy, bunday obyektlerge jámiyet, sonıń menen jámiyetlik klass, úlken hám kishi jámiyetlik toparlar hámde shaxslardı kiritiw maqsetke muwapıq dep

15

esaplaydı.

Tásir kórsetiw jolları, tásir etiwshi tárepinen obyektke sáykes ráwishte tańlanadı. Barlıq obyektler ushın birdey usıl tuwrı kelmeydi. Mámleketke tásir etiw bir jol menen ámelge asırılsa, shaxsqa tásir etiw ushın basqasha usıl tańlanadı.

Zıyannıń kólem hám muǵdarı da túrlishe bolıwı múmkin, júdá úlken dárejeden, onsha áhmiyetli bolmaǵan kólemgeshe. Bul óz náwbetinde tásir etiwshiniń maqseti, materiallıq, ilimiylik, psixologiyalıq hám texnikalıq imkaniyatlarǵa da baylanıslı.

Shaxs, jámiyet hám mámleket mápleri, jámiyetshilik pikiri hám mámlekettiń ruwxıy jaqtan rawajlanıwına informaciyalıq qáwip. Informaciya qáwipi sonday bir universal xarakterge iye, onıń bárshe basqa tarawlarǵa qattı unamsız tásir qılıw imkaniyatları bar: shaxs dúnya qarasına, jámiyet turaqlılıǵına, jámiyetshilik pikirin alaǵada qılıwǵa hám sońǵı aqıbetke hár bir mámleketke ruwxıy, siyasiy, ekonomikalıq, mádeniy rawajlanıwına da keri tásir qılıwı múmkin. Sebebi, informaciyanıń jámiyet, shólkem, shańaraq, shaxs sanasına kirip keliwi onsha kózge taslanbaydı. Unamlı hám unamsız informasmyanı parıqlaw, jaqsı maǵlıwmattı ózlestiriw hám zıyan alıp keletuǵın informaciyalardı biykar etiw ushın insan sanası rawajlanǵan, onıń ózi bolsa bekkem kúshke iye bolıwı kerek. Hár bir mámleket aymaǵınıń tiykarǵı bólimi bolsa, bunday imkaniyatqa iye emes. Sonıń ushın informaciya-psixologiyalıq sergeklikke birinshi orında informaciya tarqatıwshılar iye bolıwı shárt. Olarǵa mámleketlik shólkemler xızmetkerleri, jurnalistler, pedagoglar, jámiyetlik shólkem xızmetkerleri hám basqalar kiredi.

Bul haqqında Ózbekstan Prezidenti I.Karimov: «Aǵartıwshılıqbiz ushın da óz áhmiyetin joǵaltqanı joq, joǵaltpaydı da. Aqıllı,

16

ziyrek, joqarı mádeniyatlı insanlardı tárbiyalay alsaq ǵana, aldımızǵa qoyılǵan maqsetlerge erise alamız. Sonda ǵana jurtımızda abadan turmıs hám rawajlanıw boladı. Eger bunday mashqalanı búgin óz waqtında sheshpesek, barlıq urınıwlarımız biypayda: rawajlanıw da, keleshek te, abadan turmıs ta bolmayda»

-dep kórsetedi.1

Mámleket siyasatın támiyinlewde informaciyalıq qáwip. Informaciyalıq qáwiplerdiń eń qorqınıshlısı-mámleket siyasatın támiyinlewde kesent beretuǵınlar. Sebebi, eger insanǵa unamsız tásir tar sheńberdegi adamlardı jámlep alsa, mámleket hám jámiyetke qáwip pútin bir mámleket, xalıq tınıshlıǵın qáwip astına qoyadı. Bul júdá úlken mashqala.

Mámleketlik informaciya quramındaǵı qáwipler; ishki bazardı informaciya menen támiyenlew, milliy informaciya texnologiyaları hám resurslardan paydalanıw jáne de onı toplaw. Informaciyalıq qáwiplerge qarsı gúrestiń eń jaqsı jollarınıń biri-mámlekettiń ózinózi informaciya menen támiyenlewi. Álbette, bunday informaciya tolıq, sıpatlı hám haqıyqıy bolıwı shárt, kerisinshe jaǵdayda jámiyet aǵzaları jánede sırt el agentliklerine múráájet etiledi hám bunday háreketke hesh kim tosqınlıq ete almaydı. Tiykarınan ishki aymaqtı informaciya menen jeterli dárejede támiyinlew onsha qıyın emes, sebebi, búgingi kúnde informaciyalıq texnologiyaları júdá keń qollanılmaqta hám informaciya tarqatatuǵın subektler mámlekettiń hám de dúnyanıń túrli aymaqlardan qálegen maǵlıwmatlardı alıp mámleket ishine tarqatıwı múmkin. Insan psixologiyasınıń sonday bir qásiyeti bar, eger ol qanday da bir informaciyanı úsh-tórt saat ishinde alalmasa, payda bolǵan informaciya boslıǵın hár qıylı mısh-mıshlar

1 Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi, xalq etiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. T. «O’zbekiston», 2002. 23-24 B.

17

menen toltıradı.

Informaciya hám telekommunikasiya quralı hám sistemaları qáwipsizligine qorqınıshlar. Birinshi Irak urısı payıtında, Iraktıń sol dáwirdegi prezidenti Saddam Husaynnıń kúshli armiyası bar edi. Solay bolsada, usı armiya bir neshe kún ishinde AQSh áskerleri tárepinen joq qılındı. Bunıń sebebi nede? Birinshi orında AQSh áskerleri Irak armiyasınıń áskeriy kommunikasiyaların, sol qatarı kompyuterlerin isten shıǵardı. Bunnan keyin texnika hám áskerlerin jeńiw qıyın bolǵan joq.

Usı mısaldan kórinip turǵanınday-aq hár bir mámleket óz informaciya sistemaları qáwipsizligin támiyinlewi júdá áhmiyetke iye ekenligin ańlap alıw qıyın emes. Informaciya ásiriniń áhmiyetli kórsetkishlerinen birimámleket hám jámiyettiń barlıq buwınları ushın tezlik penen informaciya almasıwı birinshi kúndelik turmısına aylanıwında. Bul islerdi ámelge asıra alǵanlar zaman menen hámnápes jasay aladı, epley almaǵanlar bolsa arqada qalıp qoyadı. Demek, rawajlanıwdı qálegen mámleket birinshi orında óz kommunikasiya sistemalar xızmetin pútinligin olardıń qáwipsizligin támiyinlewizárúr.

Informaciyalıq-psixologiya tásir quralı sıpatında. Informaciya tarqatıw prosessindeeń tásirsheń qural Insan bolıp esaplanadı, sebebi, onıń sanası bar.

Informaciya jetkeriwdiń eń ápiwayı usılları da sonday dárejede úlken kúshke iye oǵan hesh kim, hesh nárseni qarsı qoya almaydı. Sonıń ushın rawajlanıwı kúshli mámleketlerdiń xalqı fanatiklerge uqsaydı. Máselen, Gitler dáwirindegi nemis byurgerleri. Insan tábiyatı sonday jaratılǵan, ol informaciyanı qabıl qılmastan, onı túsiniwge háreket qılmastan jasay almaydı. Hár bir Adam maǵlıwmattı kóredi, e sitedi, oqıydı hám e ń áhmiyetlisi hámme waqıt

18

úzliksiz ráwishte, oǵan jetip baratuǵın informaciyanıń tásirinde jasaydı. Sonıń ushın informaciya járdeminde kimgedur ruwxıy tásir qılmaqshı bolǵanlarǵa sol adamnıń psixologiyası járdem beredi, álbette, eger sol Adam informaciyanı oylamastan qabıl qıla berse.

Shaxstıń informaciyalıq - psixologiya qáwipsizligine qorqınıshtıń belgileri hám ulıwmalıq klassifikasiyası: Sırtqı hám ishki qáwip, onıń dúzilisi hám áhmiyeti. Joqarıda aytqanımızday, shaxs tárepinen informaciyanı qabıl qılıwdıń sheshiwshi noqatı-bul insan sanası. Usı sanadan paydalanıp, oylaw, dáliyl járdeminde adamǵa qálegen eń maqul bolmaǵan ideyanıda «tuwrı» dep dáliyllew múmkin. Bunıń ushın dáliyllerdi ustalıq penen isletiwi hám dáliyl prosessin isenimli etip ámelge asırıwı kerek. Demek, informaciyalıq-psixologiya qáwipsizligine qorqınıshtıń birinshi belgisi-bul insannıń ózi bolıp esaplanadı.

Onnan tısqarı basqada belgiler bar. Olar, eń dáslep sırtqı hám ishki belgilerge bólinedi. Sırtqı belgileri qatarına basqa mámleketler Ózbekstan informaciya shegarasında húkimranlıq qılıwǵa jóneltirilgen háreketlerden payda boladı hám túrli naqalıs siyasiy, áskeriy, ekonomikalıq topar dúzimler wákilleriniń Ózbekstan puxaralarına qaraǵanda unamsız tásir kórsetiwinen ibarat. Bunday háreketler, sol qatarı sırt el ǵalaba xabar quralları, túrli mámleketlik emes topar shólkemleri tárepinen ámelge asırıladı. Ishki qáwipler qatarına aymaqtı informaciya menen támiyinlewdiń huqıqıy hám ekonomikalıq tiykarları jeterli emesligi puqaralıq jámiyettiń institutları rawajlanbay atırǵanlıǵı hám puqaralardıń mámleketlik hám mámleketlik emes shólkemlerge múráájet qılıwları juwapsız qalıp ketiwleri, sistemalar xızmeti haqqında jeterli informaciya ala almawıhám de joqarı shólkemler tárepinen qabıl qılınǵan qararlardıń,

19

olarǵa durıs túsindirip berilmewi hám basqalar.

Shaxs ruwhıyatınıń biojámiyetlik tábiyatı onıń áhmiyeti payda bolıwı hám basqarılıwı, insannıń jeke usınısı hám informaciyalıq psixologiya qáwipsizligine qáwip sistemasında onıń áhmiyeti. Insan ruwhıyatı biojámiyetlik tábiyatqa iye ekenligin kópshilik bilse de, bul jaǵdayǵa hám bunnan kelip shıǵatuǵın aqıbetlerge onsha itibar berilmeydi. Biojámiyetlik tábiyat bolsa, insan qulqı hám sanası ushın jetekshi faktor. Demek, keń auditoriya menen islesiw prosessinde psixologiya nızamlıqların bilmesten nátiyjeli xızmet kórsetip bolmaydı. Insan psixologiyasınıń negizin biologiyalıq pazıyletler shólkemlestiredi, ádette, biologiyalıq jaqtan tınısh bolǵan ápiwayı adam jámiyetlik qásiyetlerge iye bolıwǵa kúshi jetedi. Zegmunt Freyt, Karl Yung hám solar kibi filosofpsixologlardıń dáliylep bergeni boyınsha, insan sanasınıń fundamentin sanasız biologiyalıq qásiyetler, jeke hám toparlıq, sanasızlıq shólkemlestiredi. Solay eken, informaciya qáwipsizligi tarawında qáliplesken qániygeler bunı itibarǵa alıwları kerek. Máselen, hár bir insan minez-qulqı, kózqarası hám pozisiyası túrli informaciya járdeminde, hár qıylı basqarılıwı múmkin. Siyasattanıwshılar yaki jurnalistler bir waqıyanı bir fakt penen sonday analiz ete aladı, onnan keń auditoriya unamlı yaki unamsız nátiyje shıǵarıwı ápiwayı jaǵday bolıp qalǵan. Solay eken, informaciyalıqpsixologiya qáwipsizligi sistemaları xızmet kórsetetuǵın Ózbekstan ǵalaba xabar quralları olar ushın eń áhmiyetli faktorlar bolǵan tezlik hám haqıyqatlıq prinsipleri tiykarında is alıp barıwları júdá áhmiyetli orın tutadı.

Jámiyetlik informaciyalıq-psixologiya qáwipsizligi derekleri. Bunday derekler kóp, olardıń tiykarǵı bólimi shaxstıń ózin

20