Ashıq xabar sistemalarında informaciyalıq-psixologiya qáwipsizligi

Britaniya, Fransiya, Germaniya hám Rossiyalarǵa tiyisli bolıp, olar tek ǵana joqarı tezlik hám úlken kólemde emes, sonıń menen birge túrli tillerde maǵlıwmatlardı tarqatadı. Máselen, Bi-Bi-Si teleradiokoorporasiyasınıń ózbek tilindegi saytı, Amerika hawazı radiostansiyasınıń bolsa, ózbek tilindegi bólimi bar. Biz olardıń Ózbekstan haqqındaǵı tarqatatuǵın materiallarına itibarsız bola almaymız.

Sırt el baspasózi, TV, radio hám internettiń tiykarǵı qádiriyatları. Sırt el

ǴXQ nıń xalıqqa tásir kórsetiw jolı, túri hám usılları. Hár bir xalıq yaki millet tariyxıy rawajlanıp kelgen hám kóp ásirlik jasaw usılınıń qaysısı tuwrı, natuwrı ekenligin dáliyllep bergen. Biraq, bir xalıqqa tiyisli bunday "demokratiyalıq fundamentalizm" kópshilik tárepinen qabıl qılınbaydı. Eger sırt el ǴXQı Ózbekstan aymaǵında ulıwma insanıylıq qádiriyatlardı tarqatıwǵa járdemlesse, olar Ózbekstanlılar tárepinen jaqsı qabıl qılınadı. Buǵan mısal etip, mámleketimizde kóp jıldan berli is júritip kiyatırǵan Konrad Adenauer yaki

Fridrix Ebert shólkemlerin aytıw múmkin.

Jámáát ruwxiyatı hám onıń ózine tán qásiyetleri. Informaciya manipulyasiyası, onıń maqset hám wazıypaları, qaǵıyda, usıl hám túrleri. Jámáátshilik pikirine tásir etiwshi informaciyanıń jámiyetlik fonomeni. Ǵalabalıq auditoriyaǵa psixologiyalıq tásiriniń usıl hám túrleri. Bólek bir adamnıń ruwxıyatı jámáát ruwxıyatına teń emes. Eń qızıǵı sonda, jámáát ruwxında sanasızlıq dárejesi bálentrek. "Um xorosho, dva luchshe (bir aqıl jaqsı, eki aqıl jánede jaqsı)" degen rus maqalı ǵalaba xabar quralları xabarlarınıń ǵalabalıq qabıl qılınıwına tuwrı kelmeydi. Informaciya manipulyasiyasına kelgende, usı másele boyınsha bir qansha kitaplar shıǵarılǵan. Biz,

31

manipulyasiyanıń ayrım kem tilge alınatuǵın túrlerin aytıw menen shegaralanamız. Bular: abstrakt, túsiniksiz pikirlew, real faktlerdi keri pikirler menen tamamlaw hám t.b.

Informaciyadan paydalanıw mádeniyatı túsinigi, dúzilisi hám áhmiyeti.

Informaciyadan paydalanıw mádeniyatı hesh qashan óz-ózinen kelmeydi. Birinshiden, informaciya paydalanıwshıları joqarı jeke mádeniyatqa iye bolıwı lazım. Ekinshiden, ǴXQ hám basqa orınlardan kelgen maǵlıwmattı mánisin shaǵıp, onıń avtorlarınıń maqsetlerin ańlap alıw kerek. Úshinshiden, qánigelik ósiw hám jeke dúnyaqarasın rawajlandıratuǵın maǵlıwmatlardı alıp, kereksiz informaciyanı tez esten shıǵarıw zárúr hám t.b.

Informaciya tarawında milliy qáwipsizlikti támiyinlew sistemasınıń komponentleri hám mazmunı

Insaniyat informaciya aǵımı tezlesken, jer sharı xalqı keypiyatın, ruwxıyatın, maqsetin hám utısların, qala berse, pútkil rawajlanıw tárizin ózgerte alatuǵın informaciya texnologiyası júzege kelgen bir dáwirde jasamaqta. Bul házirgi zaman sivilizasiyasınıń ózine tán utısı.

Xalıqlar, mámleketler óz-ara múnásibetlerin jaqınlastırıwǵa, jáhán jámiyetlik siyasiy prosesslerin basqarıwǵa, dúnyalıq keypiyat hám dúnyalıq ruwxıyat júzege keliwine xızmet qılatuǵınlıǵı ájayıp hádiyse.

Biraq, sivilizasiyanıń áne, usınday úlken keń dárejede hám hár táreplemelikke iye jetiskenliklerinen kim qanday maqsetlerde paydalanıp atır? Onıń biytákrar qúdiretin hám kúshin nelergejumsap atır?

32

Ulıwma alǵanda, insaniyat rawajlanıwı keńeyip, ilim hám texnika rawajlanıwı jedellesken sayın insaniyat óziniń ullı jaratıwshılıq qúdiretin kórsetpekte. Sonıń menen birge, óziniń basın ózi awırtatuǵın, óz ómirine ózi qáwip salatuǵın, óz ǵárezsizligine qáwip salatuǵın jaǵdaylarǵa da dus kelmekte.

Insaniyat jazıwdı jaratqanǵa shekem shama menen úsh million jıl awızeki baylanısta bolǵan bolsa, onnan 5000 jıl keyin ǵana sanaat tiykarında kitap basıp shıǵarıwdı úyrendi. Onnan 500 jıl ótip telefon, radio hám televideniege iye boldı. Dásturiy esitiw, kóriw qurallarınan kompyuterge ótiw ushın bolsa, tek ǵana 50 jıl waqıt kerek boldı. Usı tariyxıy haqıyqatlıqtıń ózi insan ideyalogiyasınıń rawajlanıwı, ilim hám texnika rawajlanıwı menen baylanıslı bolǵan dúnyalıq ózgerisler dinamikasın kórsetedi.

Kompyuterlerdiń júzege keliwi bolsa, pútkil jer sharın jalǵız informaciya mákanına aylandırdı, nátiyjede hár bir mámleket táǵdiri menen de, pútkil dúnya táǵdiri menen de baylanıslı bolǵan informaciya quralı júzege keldi.

Búgin Ózbekstan áne, usı birden-bir informaciya sistemasınıń aktiv subektine aylandı. Onıń dúnya menen baylanısı jáhán jámiyetlik-siyasiy prosesslerine qatnası, mámleketler aralıq múnásiybetler, siyasiy, ekonomikalıqjámiyetlik huqıqıy hám mádeniy baylanıslar ulıwma dúnyalıq informaciya sisteması quramında ámelge asırılmaqta. Bul elektron pochta, elektron informaciya almasıw sistemaları arqalı hám milliy hám dúnyalıq problemalardı sheshiwde xızmet nátiyjeligin asırıwda, waqıttı únemlewge, finanslıq qárejetlerdiń keskin kemeyiwinde, qala berse, zamanagóy informaciya almasıwda úlken nátiyje bermekte.

Biraq, bul prosess bir qatar problemalardan da jıraq e mes.

33

Máselen, jáhán informaciya sistemasınan paydalanıw dárejesiniń pásligi. Internet sistemasınıń rawajlanbaǵanlıǵı, onnan paydalanıw dárejesiniń pásligi kózge taslanbaqta. Lekin, máseleniń ekinshi tárepi de bar. Bul informaciya bazarınan paydalanıw barısında uqıptı da talap etedi. Sebebi, bazardıń ápiwayı haqıyqatı sonda hár kim tapqanın sawdaǵa shıǵaradı. Sıpatı, modası, reńi, dámi yaki paydalı tárepin tańlaw qarıydardıń ıqtıyarında. Áne, usı turmıs nızamı kózqarasınnan alıp qaraytuǵın bolsaq, jáhán informaciya bazasında biziń máplerimizge qarsı keletuǵın, milliy qádiriyatlarımızdı, dásturlerimizdi, turmıs tárizimizdi mensinbeytuǵın informaciyalar da kóbeyip, turmısımızǵa kirip kelmekte. Bul óz-ózinen informaciya tarawında milliy qáwipsizlikti támiyinlew mashqalasın keltiripshıǵaradı.

Házirgi zaman informaciya sistemaları, onıń júdá keń imkaniyatlarınan kelip shıǵıp aytıw múmkin, Ózbekstanda informaciya alıw, toplaw, paydalanıw hám tarqatıwdıń ulıwma milliy máp hám rawajlanıw kózqarasınan basqarıw imkaniyatın jaratıw, onıń mánisin tereń ańlaw záryr bolıp qalmaqta. Usınday turmıs mútájliginen kelip shıǵıp, informaciya tarawında milliy qáwipsizlikti támiyinlew sistemasın jaratıwdıń tómendegi usılların qollaw zárúr dep esaplaymız.

Birinshiden, sosiologiyalıq baǵdar. Bunda informaciya alıw hám tarqatıw prosesinde jámiyet rawajlanıwında informaciya jámiyetlik wákil sıpatında kelip shıǵıp, jámiyette qáliplesip atırǵan jámiyetlik sana bahaları, jámiyetlik rawajlanıw dárejesi hám onıń abzallıqların úyreniwdi jolǵa qoyıw kerek.

Xalıqtıń túrli qatlamları kózqarasları, basqa jámiyetlik jaǵdayları tiykarındaǵı pikirlew tárizin anıqlap barıw zárúr.

34

Ekinshiden, statistik baǵdar, kóp milletli mámleketke, tiykarınan, 130 dan artıq millet hám elat jasaytuǵın, 20 ǵa jaqın diniy konfessiyalar xızmet kórsetetuǵın Ózbekstanda milletler aralıq hám dinler aralıq urıslardı, túrli siyasiy mápler hám buzǵınshı ideyalar tásirinde kelip shıǵıw múmkin bolǵan siyasiy qarsılıqlardı oyatıp barıw.

Úshinshiden, siyasiy konfliktologiya hám siyasiy psixologiya. Informaciyalıq-psixologiya qáwpi háwij alıp atırǵan bir payıtta buzǵınshı adamlar insan sanası hám insaniyat rawajına óz tásirin ótkizip atırǵan bir sharayatta, siyasiy urıslar kelip shıǵıwı múmkin bolǵan dereklerdi úyreniw, usıllardı anıqlaw hám de onıń nátiyjesinde jámiyette formalanıw múmkin bolǵan jámiyetshilik pikir, siyasiy qaraslar, insan ruwxiyatı, jámiyetlik-siyasiy psixologiyanı izshil ráwishte úyrenip barılıw lazım.

Tórtinshiden, oy-pikir sistemalı, funksional túrde analiz etiliwi kerek. Informaciya sisteması, tiykarınan, informaciyalıqpsixologiya tásiri informaciya siyasatı sisteması hám quralınıń áhmiyetli bólegi sıpatında bahalanıwı lazım. Turmısqa usınday tárizde ilimiy-analitikalıq, teoriyalıq hám ámeliy nátiyjeler shıǵarıw kerek. Tıǵız informaciyalasqan jámiyette informaciya aǵımı tásirinde qáliplesip atırǵan jámiyetlik pikir izshil úyreniliwi, onıń predmeti hám metodologiyasın islep shıǵarıw áhmiyetli másele.

Besinshiden, informaciya sistemasında milliy ǵárezsizlik ideyasınıń ústinligi. Hár qanday puxara informaciya bazarınan «ónim» tańlaw prosesinde onıń qálbinde, ruwxiyatında, keypiyatında, minezqulqında, bulardıń bárisiniń nátiyjesi sıpatında ideologiyalıq immunitet ústemligin támiyinlew. Álbette, Ózbekstanda ǵárezsizliktiń ótken 17 jılı dawamında ǴXQ tarawında quramalı ózgerisler júz

35

berdi. Eń dáslep, hár bir puxaranıń sóz hám pikir e rkinligi, informaciya alıw hám tarqatıw huqıqı Konstitusiya menen kepillendi. ǴXQ boyınsha bir qatar nızamlar jaratıldı hám ámelde qollanılmaqta. Ǵárezsiz basılımlar sanı keskin kóbeydi. Bulardıń hámmesi mámleket ishki turmısında milliy xabar sistemasınıń ózine tán rawajlanıwınan derek beredi. Sonıń menen birge, Ózbekstan jáhán xabar sistemasında paydalanıwdıń eń zamanagóy hám tez isleytuǵın texnologiyası payda etildi. Bul tek ǵana mámleket hám hákimiyattıń, rásmiy mákemelerdiń emes, bálkim, mámleketlik emes shólkemler, hátte, óz aldına puxaralardıń dúnya informaciya bazarına biymálel kiriw hám onnan biymálel paydalanıw imkaniyatın beredi.

Informaciya tarawında milliy qáwipsizlikti támiyinlew jámiyetlik qáwim, milliy analiz, rawajlanıwǵa tosqınlıq sıpatında bahalanıwın hám oǵan qarsı kúshli mexanizm jaratıw talap etiledi. Bunda mámleket informaciya siyasatı óz aldına áhmiyetke iye. Álbette, Ózbekstanda informaciya sisteması, olardı basqarıw, onnan paydalanıw barısında qatar nızamlar bar. Solar qatarında informaciya alıw kepillikleri hám erkinlikleri, elektron pochta hám taǵı basqa bir qatar nızam hám hújjetler qabıl qılındı. Biraq, bular jeterli emes. Zamanagóy informaciya texnologiyaları rawajlanıp, informaciya alıw, saqlaw, tarqatıw usılları, uslubları keńeyip barmaqta. Bul pútkil kólemi menen ámeldegi óz kórinisin tapqanı joq. Máseleniń ekinshi tárepi de bar. Ózbekstanda házirgi bar bolǵan jámiyetlik pikir, jámiyettiń ulıwma, siyasiy dárejesi zamanagóy informaciya qáwpi de oǵan shıdam bere almaydı. Anıǵıraǵı, onıń pútkil kólemin, negizin, informaciya astındaǵı jasırın ideyanıń informaciya tarqatıwshı derektiń maqsetin jeterli dárejede bahalay bilmeydi. Nátiyjede, xabar bazarında bar bolǵan tiykarlı, anıq pikirlewge shaqıratuǵın,

36

rawajlanıwǵa járdem beretuǵın informaciyalardı jeterli qabıl qıla almaydı.

Kerisinshe, jeńil jelpi, sensasiyalı, kepillik hám waqıyalardı bórittirip kóterip shıqqan xabarlar kóbirek berilip ketedi. Bul mashqalalardı sheshiw ushın tómendegilerge itibar beriw lazım:

-ǴXQda házirgi háreket etip turǵan til, stil hám usıllardı ózgertiw. Turmısımızǵa jaqın, eń ápiwayı puxara qálbi hám ruwxıyatına say keletuǵın xalıqshıl usıllardı qáliplestiriw lazım.

-Jámiyetti, onıń hár bir aǵzasın informaciya qurallarına qızıqtırıw jolı

menen informaciya arqalı júzege keletuǵın ruwxıy azıq, basqasha qılıp aytqanda, buzǵınshı ideyalarǵa eriwge shek qoyıw lazım. Ideyaǵa qarsı ideya, pikirge qarsı pikir, zulımlıqqa qarsı bilimyamasa álpayımlılıqqa erisiw lazım.

- Informaciya tarawında milliy qáwipsizlikti támiyinlew maqsetinde puxaralıq jámiyet institutları, jámiyetlik shólkemler xızmetin jáne de bekkemlew, sóz hám pikirlerdiń tásirsheńligin elede asırıw kerek. Álbette, informaciya tarawında milliy qáwipsizlikti támiyinlew eń paydalı jollardan biri- tuwrıdan-tuwrı hár qanday buzǵınshı ideyalarǵa, jámiyetlik pikirdi buzatuǵın xabarlarǵa tiykarlı tárizde qarsı tura biliw.

Házirgi zaman xabar sistemalarında sonday hádiyseler bar, oǵan qarsı shıǵıw bir jaqta tursın, onı basqarıw, tártipke salıw da múmkin bolmay qalmaqta. Demek, bunday sháriyatta eń paydalı usıllardı islep shıǵıw zárúr. Olar tómendegiler:

-Birinshiden, jámáátshilik pikirin ózgertetuǵın yamasa shalǵıtatuǵın informaciyalar sırttan ózine tán qarawǵa iye bolıp mákanlardan keletuǵının názerde tutıp, informaciya tarqatıw barısında urıslarǵa jol qoymay, olarǵa tájiriybe hám mádeniyat arqalı

37

jantasıw. Biyparqlıq, tınıshlıqtı saqlaw, milliy namıs, insaniyat penen baylanıslı imkaniyatlarımızdı kórsetiw jolınan barıw. Ekinshiden, sonı názerde tutıw kerek, hár qanday hújimli hám buzǵınshı ideyaǵa qaray óz waqtında mólsherdi anıq alıw múnásebet bildiriwde sezimlerge berilmew, artıqsha shawqımlarǵa jol qoymastan basıqlıq, kúshli tásir ótkiziw usılların ózlestiriw lazım.

XXI ásir sivilizasiyası nátiyjesinde insaniyat turmısı informaciyalıq psixologiya qáwpi kúysheyip atırǵan prosessti bastan keshiriwde. Bul ásirese, rawajlanıw jolına shıǵıp alǵan Ózbekstanday, Qaraqalpaqstanday jas, ǵárezsiz mámleketlerge kúshli zıyanlı tásir ótkeriwi múmkin. Sebebi, hár qanday tiykarsız, buzǵınshı ideyalar ótiw dáwrimizge tán bolǵan júzeki kemshiliklerdi hám ótkinshi jámiyetlikekonomikalıq nuqsanlardı bórttirip kórsetip, jámiyetlik tásirin shalǵıtıw, onıń ǵárezsizligine isenimin tómenletiwi múmkin.

Milletlerdi joq qılıw, olardıń tamırlırın qırqıp taslaw, milliy qádiriyatlardı, dásturlerdi hám úrip-ádetlerdi joq qılıw menen mámleketlerdi basıp alıw sivilizasiyalıq hádiysege aylandı. Bunday maqsetti ámelge asırıwda informaciya sistemasınan paydalanıw keń háwij alıp barmaqta. Ózbekstan bolsa, usı prosesste óziniń jańadan-jańa imkaniyatların, aqılıy xızmetlerin, ózinózi qorǵaw hám hár qanday qarsılıqlarǵa bekkem tura alıwı kerek. Biraq, bul jeterli emes. Anıq nátiyjelerge erisiw ushın tómendegilerge itibar beriw lazım dep oylaymız:

-Insannıń shaxs hám puxara sıpatındaǵı imkaniyatların ámelge asırıw hám onı qáliplestiriw;

-Insannıń ózin-ózi qorǵaw instinktin ózin-ózi basqarıwın qáliplestiriw;

-Óz aldına adamlar, toparlar, qatlamlar aralıq múnásibetlerdi

38

jáne de jetilistiriw;

-Jámáátler birligin, ulıwma shańaraq, mámleket táǵdiri ushın juwapkershilikti seziw;

-Milletine hám dinine qaramastan Ózbekstan puxarası bolıp, hár bir shaxstıń keleshegi ushın juwapkerligin támiyinlew;

-Kelep shıǵıwı múmkin bolǵan kelispewshilikler, tiykarlı baǵdarları, onıń rawajlanıw dinamikasın izleniwshilik penenúziliksiz ráwishte úyrenip barıw.

Usı tárizde, álbette, informaciya tarawında milliy qáwipsizlikti támiyinlewdiń Ózbekstan tájriybesi bekkemlenip barmaqta. Bunday rawajlanıw barısında Ózbekstan usı sivilizasiyalıq progresstiń eń paydalı, eń utımlı hám insan mápi ushın xızmet qılatuǵın usıllarınan jáne de kóp paydalanıw imkaniyatların izlestirmekte.

Informaciya urısı:

maqsetleri, quralları, túrleri, tiykarǵı jolları

«Hár qanday urıs-siyasattıń dawamı, biraq ol

basqasha usıllar menen alıp barıladı.»

(K. Klauzeves, nemis áskeriy-siyasiy wákili)

Informaciya - hár bir individ hám jámiyettiń sosiallıq xızmeti, óz-ara baylanısı hám rawajlanıwı ushın fundamental hám de júdá zárúr qural esaplanadı.

Informaciya ásiri-dep at alǵan jańa XXI ásirdiń tiykarǵı uranımillet, jámiyet hám mámlekettiń intellektual qarama-qarsılıǵıntámiyinlew.

Izertlewlerge qaraǵanda XXI ásirde jumıs waqtınıń yarımınan kóbi informaciyalardı saqlaw, qayta islew hám tarqatıwǵa sarıplanadı.

39

Sońǵı 50 jıl dawamında dúnyada informaciyalardı (mısalı 30 betlik temanı bes mıń km aralıqta) tarqatıw tezligin 300 mıń márte astı, bahası bolsa 1000 mártege arzanladı. Bul prosess elede tezlik penen dawam etpekte.

Milliy máp: áhmiyeti hám mazmunı. Ómirsheńlik áhmiyetke iye bolǵan milliy mápler-millettiń mádeniy tariyxıy birlik sıpatında ózin-ózi saqlay alıwın, milliy qádriyatlardıń, sosiallıq hám mámleketlik institutlardıń qorǵanǵanlıǵı, mámleket ǵárezsizligi hámde shaxs, jámiyet hám mámlekettiń turaqlı rawajlanıwın támiyinlew menen baylanıslı bolǵan mútájliklerdiń tereń ańlap jetilgen hám sáwlelengen bólimi.

Tereńirek mánisinde, Ózbekstanda mámleket qurılısı, sosiallıq rawajlanıw maqsetlerin ózinde sáwlelendirgen tiykarǵı milliy máp bul-xalıq tınıshlıǵı,

Watan keleshegi hám xalıq abadanshılıǵın támiyinlew menen baylanıslı. Xalıq-aralıq informaciya mákanında elede informaciya qáwipsizligi

túsinigi, informaciya qáwipsizligin támiyinlew máseleleri tiykarında alımlar, siyasatshılar, ámeliyatshı qánigeler ortasında bir pikirge kelingeni joq. Biraq, bul máseleni tezirek sheshiw zárúrligin kóp qániygeler tómendegishe dep esaplaydı:

-Ayırım qániygeler aynalasında;

-Mámleket siyasatı dárejesinde;

-Xalıqaralıq hám aymaqlıq shólkemler aynalasında.

Sonıń menen birge, mámleketimiz hám basqa mámleketler tájiriybesinen kelip shıǵıp aytıw múmkin, informaciya qáwipsizligi:

- bul shaxs, jámiyet hám mámleket mápleriniń informaciya salasındaǵı túrli qáwiplerden kúshli hám jeterli dárejede qorǵalıwı.

Informaciya salasındaǵı milliy mápler:

40