Qaraqalpaq ádebiy sını

- 11 -

Ádebiy kritikanıń bir neshe janrlıq túrlerin rawajlandırıp barıw búgingi waqıt talabı bolı esaplanadı.

Qaraqalpaq ádebiy sınınıń payda bolıwı hám qáliplesiwi.

Qaraqalpaq ádebiy kritikasınıń dáslepki dáwiri 30-jıllardı óz ishine aladı. Bul onıń dórew dáwiri bolıp, dáslepki sın pikirler baspa sózde kórine basladı. Bular azlı-kópli shaǵım reсenziyalardan ibarat boldı hám tiykarınan jazıwshıshayırlardıń ózleri dáslepki ádebiy kritikalıq maqalalardıń avtorları edi.

Ádebiyat kritikası menen aktiv shuǵıllanatuǵınlardıń qatarında A.Begimov, X.Axmetov, A.Matyakubov, T.Seytmuratov, Q.Áwezov, Q.Ayımbetovlardı kórsetiwge boladı. Qaraqalpaq ádebiy kritikasınıń baslanıwı da usı jazıwshılardıń atına baylanıslı edi.

Egerde qaraqalpaq ádebiyatında kritikanıń dórew dáwirine dıqqat awdarsaq, sol dáslepki maqalalardıń ózinde-aq "biz de ádebiy sın bar ma bar bolsa onıń dáregi qanday degenge usaǵan sorawlar jiyi ushırasadı. Usı soraw joqarıda atı atalǵan ádebiy kritikada dáslepki kóringen jazıwshılardıń kópshiligine tiyisli. Olar baspa sózde orın alǵan ádebiyatqa baylanıslı pikirler menen onshelli kelise bermeydi yamasa jazıwshı-shayırlarǵa baǵdar beriwshi ádebiy sınnıń joqlıǵın geyde tómenligin ortaǵa saladı.

30-jıllardıń bas gezinde jazılǵan O.Qosekeevtiń "Táji Axmettiń "Oktyabr kúnine sın" degen maqalasın ("Qızıl Qaraqalpaqstan" N6,1932) gazetasında járiyaladı. Bunda poeziyada ádewir tájiriybesi bar shayır Seytmamutovtıń qosıqları sınalǵan. Maqala avtorı shayırdıń ayırım qosıqlarındaǵı geypara pikirlerine orınlı daw aytadı. Ulıwma kórkemliktiń tómenligin durıs eskertedi. Sonıń menen qatar kritika haqqında óz pikirn ortaǵa salǵan: "Ádebiyat haqqında geypara joldaslardıń óz ara sóz júzindegi gúńkildileri bolmasa gazeta, jurnal betlerinde aytıp shıǵıp mınanıń mınaday

- 12 -

kemshilikleri bar, bunı bılay dúzetiw kerek degen pikirler bolǵan joq" dep jazadı (sonda).

Ekinshi maqalada sol shayırdıń "Kolxozshılar seyili" degen qosıǵına taǵı da sın pikir basıldı.

Poeziyanıń talabına juwap bermewshiligi, teńew súwretlerdiń, qosıq texnikasınıń tómenligi ulıwma durıs sınaladı.

Qullası joqarıda úzindi keltirilgen eki maqalada itibarǵa alatuǵın orınlar joq emes. Bularda tiykarǵı pikir shayır Tajiaxmet Seytmamutovtıń shıǵarmalarınıń oqıwshı talabınan tómen jazılǵanlıǵı durıs sınalǵan Ayrıqsha onıń "Estemes", "Kolxozshılar seyili" qosıqları kórkem ádebiyat talabına juwap bere almaǵanlıǵıanıq mısallar menen dálillengen.

Al Palwan Seytmamutovtıń "Kim aytpay júripti" degen maqalasında taǵı da, , ádebiy kritikalıq máseleler hám T.Seytmamutovtıń basqa da bir qatar qosıqları ("M.Gorkiyge", "Oktyabr kúni") sınalǵan. Maqalada jas qaraqalpaq ádebiyatınıń azda bolsa tolısıp atırǵanlıǵı, biraqta ayırım shayırlardıń waqıt talabına juwap bererlik shıǵarmalarınıń joqlıǵı kórsetilgen.

Ádebiy kritika máselesine baylanıslı K.Kuzembaevtıń "Qaraqalpaq ádebiyatı haqqında sózden iske" maqalasında bir qansha itibarlı pikirler bar. ("Miynetkesh qaraqalpaq" 1930, N66) Avtor shıǵarmalarǵa durıs baha beriwshi maqalalardıń zárúrligine dıqqat awdaradı, kritikanıń ádebiy proсesstegi aktivliginiń kórinbey atırǵanlıǵın eskertedi. "Ádebiyat kritikası kórkem ádebiyattı keńeytiwdiń jaraǵı" dep durıs eskertedi.

Qaraqalpaq ádebiy kritikasınıń baslaması reсenziyalıq maqalalardan baslanǵanlıǵı belgili. Bunday reсenziyalıq maqalalar eń aldı menen jazıwshıshayırlarımızdıń qálemine tiyisli. Shayır A.Begimovtıń "S.Májitovtıń ádebiyat jıynaǵına sın" maqalası eń dáslepki reсenziyalardan ibarat boldı. Málim bolǵanınday 1928-jılı S.Májitovtıń xrestomatiya sıpatındaǵı ádebiyat toplamı basılıp shıqtı. Maqalada S.Májitovtıń shıǵarmaları haqqında bir jaqlama ayıplaw xarakterindegi pikirler basım orındı iyeleydi. "Bul kitaptıń-deydi avtor qay jaǵınan bolsa da jámiyetke payda bererlik

- 13 -

jaǵı joqtıń qasında" ("Jańa ádebiyat jurnalı"N8, 1930). Solay etip maqalada jazıwshınıń poeziyasına baylanıslı keskin pikirler aytıldı. Usı maqaladaǵı pikirler kóp jıllar boyı dawam ettirildi.

Dáslepki reсenziyalardıń qatarına A.Matyakubovtıń "Badıraq" pesasına T.Seytmamutovtıń shıǵarmalarına arnalǵan O.Qosekeevtiń ("Miynetkesh qaraqalpaq", N59,1931) "Qara kúshler" pesasına arnalǵan X.Axmetovtıń ("Qızıl Qaraqalpaqstan", N23, 1932), A.Qıdırbaevtıń ("Qızıl Qaraqalpaqstan" N131, 1934-j) maqalaların jatqarıwǵa boladı. Usılardıń ishinde X.Axmetovtıń reсenziyası belgili orın iyeleydi. Pesada klasslıq gúres temasınıń jeterli ashılmawı, qosıqtıń tekstlerindegi qayǵılı pessimistlik motivlerdi sınǵa aladı. Al, A.Qıdırbaev bul pesadaǵı obrazlardıń jasalıwınıń talapqa juwap bermeytuǵınlıǵın kórsetken.

Sonday-aq ayırım jazılǵan reсenziyalardıń arasında poeziyalıq shıǵarmalardıń haslı mánisine túsinbewshilik, tırnaqtıń astınan kir izlewshiler de bolmay qaladı... Bunday reсenziyalarda ádebiyattıń máselesinen góre birbirewdi kemsitiwshilikke beyimlilik anıq sezilip turadı.

Shańbas Ermekbaevtıń shayır I.Fazılovtıń "Jeńis jolında" toplamı haqqında reсenziyası tek kemshilik izlewge qaratılǵan. ("QQ", N118|94)

Sonıń sebebinen 30-jıllardıń basında I.Fazılovtıń shıǵarmalarınıń átirapında ádewir aytıs pikirler orın aldı. Kritikke qarsı jazılǵan I.Fazılovtıń "Shańbastıń shańǵıtına qarsı", Shańbastıń oǵan juwap retinde jazǵan "Shańǵıtıma shańǵıtım" (1934, N131) maqalalarınıń xarakteri usınday. Negizgi másele bir jaqta qalıp ókpe giyne, bir-birewden min izlew ádebiyattıń paydasına qosılǵan joq. Usınday talaslı máselelerge bir qansha anıqlıq kirgizgen N.Japaqaov, D.Nazbergenovlardıń avtorlıǵına tiyisli maqalası boldı dep qarawǵa boladı. Avtorlar ayırım kritiklerdiń pikirlerindegi burmalawshılıqlardı nadurıs bahalawshılardı durısáshkara etedi.

Q.Ayımbetov óziniń "Ádebiyat máselesi menen qaraqalpaq jas jazıwshılarınıń wazıypaları" degen maqalasında bazıbir máselelerge

- 14 -

juwap bermekshi boladı. Avtor, ádebiy ómirdegi ullı ózgerislerdi, onıń tiykarların jas jazıwshılardıń jetisip atırǵanlıǵın dálillepkórsetti.

"Sonıń menen birge proletariat ádebiyatınıń baslanıwınıń izi bar. Qallash ádebiyatı qashan baslandı, dewge juwap beriw hár kimge de awır túsedi. 16jıldan baslandı dewge tolıq dálill bola almaydı, kim biledi, onnan da burın baslanǵan shıǵar... jańa qurılıs dáwirimizge jańa kórkem óner, jańa ádebiyat kerek, buǵan bas bolatuǵın jas jazıwshı, jas shayırlarımız boladı", -degen durıs juwmaqqa keledi. Sonday-aq Q.Ayımbetov eń birinshilerden bolıp qaraqalpaq jazıwshılarınıń dóretiwshilik úyreniw máselesin ortaǵa qoyadı. Bul jas ádebiyatımızdıń rawajlanıwı ushın eń zárúrli jaǵday bolǵanlıǵın esapqa alıwımız kerek.

30-jıllardıń ortalarınan baslap, ádebiy kritikadaǵı reсenziyalıq maqalalarda bir qansha ilgeriwshilikti bayqawǵa boladı. Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamınıń dúziliwi, onı bekkemlew máseleleri boldı.

Qaraqalpaqstan jazıwshılarınıń organı "Miynet ádebiyatı" jurnalınıń ay sayın shıǵıp turıwı, respublikalıq gazetalar, arnawlı ilim izertlew institutınıń ashılıwı, muǵallimler institutında qaraqalpaq ádebiyatınıń pán sıpatında oqıtılıwı, baslanǵısh hám tolıq emes orta mekteplerge arnalǵan ádebiyat kitaplarınıń shıǵarılıwı, ádebiy kritikalıq oy-pikirdiń bir qansha janlanıwına, xalıq sistemalı ráwishte hám bastırılıp shıǵılıwna jol ashtı.

Qaraqalpaq ádebiyatında kritika máseleleri tuwralı jazıwshılarımızdıń birinshi sezdinde keń pikir alısıwı boldı. J.Aymurzaev sezdge arnalǵan maqalasında óziniń bir qansha shıǵarmalar jazǵanlıǵın, biraq oǵan tiyisli sın bolmay kiyatırǵanlıǵın kórsetedi. J.Aymurzaevtıń "Meniń shıǵarmalarım sınalmay kiyatır", N.Japaqovtıń "Jas jazıwshılarǵa járdem etiw kerek", T.Seytmamutovtıń "Bolsheviklik kritika" degen maqalaları boldı.

30-jıllardıń ortalarında qaraqalpaq ádebiyatınıń bir qansha rawajlanǵan janrı poeziya hám dramaturgiya e di. Soǵan baylanıslı

- 15 -

jazılǵan sın maqalalar hám reсenziyalar da usı janrlardıń átirapında bolǵanlıǵı belgili. Bul waqıtları ayırım sın maqalalarda kórkemádebiy analiz ornına sıyasiy ideyalıq tallaw jasawǵa umtılıwshılıq basım keldi. Kóbirek shıǵarmanıń kemshiligin tabıwǵa urınıwshılıq xarakterli, kórkem shıǵarmanıń atap aytqanda,

awdarıwımız kerek. Q.Áwezovtıń 1935-jılı Moskvada basılǵan J.Aymurzaevtıń "Qosıqlar" toplamına bergen reсenziyası ádewir tolıq hám isenimli. J.Aymurzaev shıǵarmalarınıń tematikası óz waqtınıń shınlıǵı menen baylanıslı, onıń agitaсiyalıq xarakteri, klasslıq gúresti súwretlewdegi jas shayırdıń jetiskenlikleri durıs tallanǵan.

Q.Áwezovtıń "Baǵdagúl" pesası tuwralı reсenziyası tek pesa haqqında ǵana emes, al ulıwma spektakldiń saxnalastırılıw, muzıka rollerdiń orınlanıw dárejesin qarastıratuǵın sawatlı jazılǵan miynet.

A.Begimovtıń 1935-jılı jazılǵan "Gúres balası" poemasınıń realizm metodınan shetlewshiligi tuwralı N.Japaqov hám O.Kojurovlardıń "Idealizmniń realnıy qáwpi yamasa tús keseli" (QQ 1935) degen maqalasındaǵı ayırım pikirlerge qosılıwǵa bolmaydı.

N.Japaqovtıń "Ardaqlı shayırımız Asanǵa" degen xatı tutas alǵanda kórkem ádebiyattıń áhmiyetli máselelerin ortaǵa saladı.

M.Dáribaevtıń "Bul kim", "Berdaqtıń qosıqları", "Dramaturgiya haqqında" t.b. maqalaları sol dáwir ádebiyatı ushın belgili orın tuttı.

A.Begimovtıń "Bul kim" pesasına bergen M.Dáribaevtıń bahası bir qansha durıslıqqa keledi.

I.Saǵıytov "Qaraqalpaq ádebiyatı hám onıń jas jazıwshıları haqqında" maqalasında jas jazıwshılardıń dóretiwshiliginde ádebiyatımızdıń rawajlanıw máselelerin ortaǵa qoyadı.

- 16 -

40-50-jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiy sını hám ádebiyat ilimi

Ullı Watandarlıq urıs dáwiri qaraqalpaq ádebiyatınıń aldına da jańa wazıypalardı qoydı. Jazıwshılarımızǵa xalqımızdıń tariyxına kórilmegen qaharmanlıǵın, tıldaǵı miynet kóterińkiligin súwretlew kóp milletli xalıqtıń jeńisi haqqında jırlaw baslı másele boldı.

Qaraqalpaq ádebiyatı qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq kúshin sáwlelendiriwshi jawınger, optimistlik ádebiyat bolıp tanıldı. Solay etip qaraqalpaq ádebiyatı tiykarınan poeziya menen xarakterlenedi.

Urıs jılları qaraqalpaq ádebiyatınıń anaǵurlım rawajlanǵan dáwiri boldı. Soǵan qaramastan waqıttıń talabınan onda, poeziya, ocherk, gúrriń bir aktli pesalar operativ xızmet atqardı.

Al, ádebiyat kritikasınıń aldında urıs jıllarında jazılǵan shıǵarmalardıń ayırım toplamlardıń óz aldına qoyılıp otırǵan jawıngerlik minnetlerin qalayınsha orınlap atırǵanlıǵın túsindiriw, ádebiyatımızdıń ulıwma waqıt talabına at salısıw dárejesin anıqlaw wazıypası turdı.

"Qızıl Qaraqalpaqstan" gazetasınıń 1943-jıl 27-iyun sanında "Qaraqalpaq ádebiyatın taǵı da rawajlandırayıq" degen bas maqala járiyalandı.

N.Dáwqaraevtıń "Urıs kúnlerinde qaraqalpaq iskusstvosı" (1942jıl, 8- avgust "QQ") M.Dáribaevtıń "Sapalı ádebiyat ushın", "Shayırlar Watandarlıq urıs kúnlerinde" ("QQ" 1941-j)

degen maqalalarında urıs jaǵdayına baylanıslı qaraqalpaq jazıwshılarınıń wazıypaları tuwralı pikirler aytıwdan ibarat, sonıń menen birge ádebiyattıń genjelep qalıp otırǵan janrların rawajlandırıw boyınsha geypara shaqırıqlar bar.

Bulardan basqa teatrda qoyılǵan spektakllerge basılıp shıqqan toplamlarǵa reсenziyalardı atap ótiwge boladı. I.Saǵıytovtıń "Patriot shayır" maqalasında Sadıq shayırdıń 1942-jılı shıqqan "Jeńimpaz xalıq" toplamın tallaydı, xalıq shayırınıń patriotlıq sezimdi jırlawshı qosıqlarınıń poeziyamızdaǵı ornın ashıwǵa erisedi. Q.Ayımbetov óziniń "Aral qızı" pesasınıń qoyılıwına baylanıslı

- 17 -

jazǵan reсenziyasında (1941,N192 "QQ") pesanıń mazmunın bayanlaǵan Gúlzada, Elmurat, Grigoriy Mixaylovich, Polina sıyaqlı qaharmanlardıń obrazlarına toqtalıp, pesanıń tema jaǵınan aktuallıǵın kórsetken.

Á.Shamuratovtıń "Jigirma jılda qaraqalpaq sovet ádebiyatı" (1944. 23dekabr "QQ") degen maqalasında Qaraqalpaqstannıń 20 jıllıǵına baylanıslı usı dáwir ishindegi ádebiyatımızdıńrawajlanıw jolına tallaw jasaǵan.

Urısqa shekemgi dáwirdegidey-aq, urıs jıllarında Berdaq shayırdıń tvorchestvosı ózine tiyisli dıqqat awdardı. Izertlew xarakterindegi I.Saǵıytov hám S.Bassinlerdiń Berdaq shayır haqqındaǵı kitapshaları basılıp shıqtı. Berdaq shayırdıń dóretpesi jóninde jazılǵan dáslepki kólemli miynet sıpatında I.Saǵıytov, S.Bassinlerdiń kitapshaları ullı shayırdıń dóretpelirn bunnan bılayda terńirek izertlewge umtıldırdı.

Bul jılları qaraqalpaq ádebiyatı tuwralı ádewir maqalalar jazıldı, bularda ayırım janrlardıń ayırıqsha prozanıń rawajlanıw máseleleri kóbirek sóz boldı. S.Beknazarovtıń "Qaraqalpaq prozasınıń házirgi jaǵdayı" (QQ. 1946.8-iyun) atlı maqalasında prozanıń payda bolıw waqtınan baslap sol kúnge shekemgi jolı sóz boldı. Ádebiyatımızdıń salmaǵın bildirerlik roman, povestlerdiń joqlıǵı jazıwshılarımızdıń izleniwshiliginen, prozanıń ózinsheligin iyeley almawshılıǵınan dep túsindirilgen.

S.Beknazarov bulardan basqa "30-jılda qaraqalpaq ádebiyatı", "Biz J,Aymurzaevtan sapalı shıǵarmalar kútemiz" degen maqalaları járiyalandı, bul maqalalar da ulıwmalıq ústirtinliktiń bir kórinisi bolıp, kóbinese shıǵarmalardıń mazmunın bayanlawshılıq, shıǵarma avtorına aytılǵan kótermelewshi pikirlerden ǵana ibarat boldı. Máselen 30-jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiyatı tuwralı jazǵanda ol tek tabıslardı dizip beredi de qanday da bir problemaǵa jaqınlaspaydı.

Al J.Aymurzaev haqqında maqalasında ol jazıwshınıń klassik dárejesin kóteredi, onıń shıǵarmalarınan kemshilik kórmeydi.

Bir jaqlama maqtaw hám kótermelew J.Aymurzaevtıń tvorchesvosı haqqındaǵı X.Seytovtıń "Jolmurzanıń shıǵarmaları haqqında" degen kólemli maqalası da tán (Ádebiy almanax "Ullı jolda" 1950-jıl)

- 18 -

Bunda avtor jazıwshınıń ózinshelik belgisin ashıw arqalı ǵana onıń ádebiyattaǵı ornına joqarıdaǵı maqaladaǵı sıyaqlı jazıwshınıń adresine kótermelewshi sózlerdi úyip tókken, solay etip onı klassik dárejesine kótergen. Álbette, bunday kritikadan jazıwshıǵa keler paydaaz.

A.Begimovtıń "Súyińiz" (1949) toplamı haqqında J.Aymurzaevtıń "Turmıstan tıs qosıqlar" (QQ N31950) degen reсenziyası basıldı. Maqala avtorı ádil túrde A.Begimovtıń qaraqalpaq ádebiyatındaǵı ornın durıs kórsetiw menen birge, onıń bul toplamda ózin ózi qaytalawın, qosıqlarındaǵı mánissizlikti, uyqastıń tómenligin, sonlıqtan ulıwma alǵanda, toplamnıń shayırdıń ósiwshiligin kórsete almawshılıǵın ádil eskertken.

I.Saǵıytovtıń "Jolmurzanıń tasqın toplamı haqqında" kólemli reсenziyası (Qızıl. QQ.1996-j.) basıldı. Bul maqalada shayır qosıqlarınıń kemshiligi isenimli faktler menen sınalǵan.

40-jıllardıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha jazılǵan maqalalardıń eń kólemlisi I.Saǵıytovtıń "25 jılda qaraqalpaq ádebiyatı" degen obzorlıq maqalası boldı. (Almanax XXV jıl Nókis, 1949). Bunda ádebiyatımızdıń negizgi etaplarına tallaw jasalıp, obzor berilgen. Maqalanıń aldına qoyǵan maqseti boyınsha quwatlawǵa boladı. Óytkeni avtor onıń hár bir dáwirin alıp, sol dáwirde ornı bar jazıwshılardıń shıǵarmaları boyınsha xarakterlewdi oylaǵan. Biraqta maqala avtorınıń tájiriybesine qaramastan onıń tallaw prinсipleri menen kelisiw múmkin emes. Eń baslı kemshilik bunda sóz etip otırǵan dáwir ishindegi ádebiyatımızdıń ayqın kartinası joq, sol dáwirdi xarakterleytuǵın temaǵa toqtalmaǵan. Ádebiyattıń aldında qanday máseleler turdı. Buǵan jazıwshılarımız qalayınsha juwap bergenligi ashılmaydı.

Ekinshiden, avtor tek poeziyalıq ayırım shıǵarmalarǵa toqtaladı da, olardı ústirtin tallaydı. Hár bir dáwirdiń salmaǵın kóterip otırǵan poeziya, proza, dramaturgiyanıń jetiskenlikleri dıqqattan shette qaladı. Eń tiykarǵısı usı jıllar ishindegi ádebiy kritika, izertlew jumısları haqqında, hesh qanday pikir bildirilmegen.

- 19 -

Ádebiyattıń teoriyalıq máselelerin tereń bilmewshilikten shıǵarmaǵa estetikalıq baha berilmeydi, hátteki sapasız shıǵarmalardı da kewil jıqpaw ushın maqtaw orın aladı. Ádebiy kritikamızdıń jáne bir úlken kemshiligi teoriyalıq hám praktikalıq máselelerdiń dodalanıwına túspey ayaqsız qaldırılıwı dep qarawǵa boladı. Bul tuwralı B.Ismaylov óziniń "Ádebiy kritikamızdıń eń xarakterli bir kemshiligi haqqında" degen maqalasında kórsetken edi.

50-jıllardıń ishinde ádebiyat kritikası hám ádebiy izertlew tarawında ádewir aktivlik bayqaladı. Qaraqalpaq ádebiyatınıń áhmiyetli máselelerine dıqqat awdarıw, kórkem awdarma jumısı, klassik ádebiyat xalıq awızeki dóretpelirin izertlew boyınsha bir qatar jumıslar islendi. Eń bahalısı N.Dáwqaraev, I.Saǵıytov, Q.Ayımbetovlar menen bir qatarda jas kritikler menen izertlewshilerdiń toparı ósip jetisti.

Bulardıń arasında B.Ismaylov, I.Yusupov M.Nurmuxammedov, Q.Maqsetov, A.Paxratdinov, G.Esemuratov, Á.Nasrullaevlardı atap ótiwimiz kerek. Bular kritikaǵa úlken tayarlıqlar menen keldi hám ádebiy proсessti tereń túsinip, onı talawdı rus ádebiyatı kritikleri, ózbek, qazaq ádebiyatlarınıń bay tájiriybesin dóretiwshilik baǵıtta qollana bildi.

M.Nurmuxammedov "Rus ádebiyatı tradiсiyaların úyreniw haqqında" ("QQ" 1955) "M.Lermentov hám qaraqalpaq sovet ádebiyatı" ("QQ", 15oktyabr, 1954) "Rus hám qaraqalpaq xalıqları arasındaǵı ádebiy baylanıs" ("Jas Leninshi" 14-dekabr, 1954) B.Ismaylovtıń "Jazıwshı tvorchestvolıq jastan barǵan sayın óse barıwı kerek", I.Yusupovtıń "Lirika haqqında sóylesiw" sıyaqlı maqalaları ózleriniń problemalıq xarakteri menen 50-jıllardıń ádebiy kritikasında sózsiz jańalıq boldı.

U.Pirjanovtıń "Xojabek Seytovtıń ayırım poetikalıq shıǵarmaları haqqında" ("Ámiwdarya" N11, 1959-j) degen maqalası tolıqtırdı. Bunda X.Seytovtıń muxabbat temasına arnalǵan qosıqlarınıń talaptan tómenligi, oydan shıǵarılǵanlıǵı,isenimsizligi tallanǵan. Maqala avtorınıń pikirlerinde bir qatar

- 20 -

turpayı pikirlerdiń bolıwına qaramastan shayırdıń shıǵarmalarınıń baslı kemshilign durıs ańlaǵan.

Shayır Sh.Seytnazarovtıń "Júrek sózi", "Qıraǵılıq" toplamlarındaǵı úlken kemshilikler haqqında J.Qayırbaev, Sh.Seytnazarovlardıń "Azamat jala bul bolmas" ("Ámiwdarya" 1959 N6) maqalasında dóretiwshilik originallıq máselesi sóz boldı.

Qaraqalpaq ádebiyatımızdıń geypara problemalıq máseleleri M.Nurmuxammedovtıń "Qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıw jolları"(QQ ádebiyatı, iskusstvosı, 1957, 1) T. Allanazarovtıń "Dramaturgiyamızdıń geypara máseleleri" (QQ ádebiyatı hám iskusstvosı 1956, N2) maqalalarında sóz boldı. M.Nurmuxammedov prozanıń payda bolıw hám rawajlanıw jollarına obzor jasaǵan hár bir dáwirdiń xarakterin ashıp beriwshi prozalıq shıǵarmalardıń ornın anıqlaǵan.

I.Yusupov "Watandarlıq urıstan keyingi qaraqalpaq prozası haqqında", (QQ ádebiyatı hám iskusstvosı 6, 1956), "Xalıq shayırı A.Dabılov" ("Ámiwdárya". N91958) degen maqalalarında kórkemlik sheberlik máselesin sóz etiwge úlken dıqqat awdarılǵan.

Kórkem awdarmanıń máseleleri de usı jıllardaǵı ádebiyat kritikasına kóbirek aralasa basladı Bul temaǵa baslama salǵan M.Nurmuxammedovtıń "Mayakovskiy shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarıw tuwralı bir-eki sóz", N.Orınbaevtıń "Krılov shıǵarmaları qaraqalpaq tilinde" ("S.Qaralpaqstan" 1954) I.Yusupov "Klassik poeziyanı awdarıwǵa kewil bólinsin" (S.QQ 1957,N125) A.Jaqsıbaevtıń "Kórkem ádebiyat shıǵarmalardı awdarıw juwapkerli is" (S.QQ N144, 1956-j) degen ilimiy maqalaları járiyalandı.

Sonıń menen birge ádebiy kritikada ele de belgili kemshilikler bar edi. B.Ismaylov óziniń "Ádebiy kritikamızdıń eń xarakterli bir kemshiligi haqqında"