Qaraqalpaq ádebiy sını

- 31 -

boldı. Qarqalpaq ádebiyattanıw ilimin baslawshılardan esaplanadı. Xalıq ǵáziynesiniń dúrdanaların kózdiń-qarashıǵınday saqlap, jıynawshı, eldiń taratıwshıları kórnekli wákilleriniń biri. Ol 20jıllardıń aqırında-aq mektepler ushın oqıw-kitapların jazıp, mádeniyat bilim ushın zárúrli máselelerdi sheshti.

Q.Ayımbetovtıń dáslepki maqalaları 30-jıllardıń baslarında jazıldı. Ol folklorlıq shıǵarmalardı kóp jıynadı, olardı ilimniń aynalısına saldı. "Edige", "Alpamıs" dástanların birinshilerden bolıp bastırıp shıǵarǵan Q.Ayımbetov boldı. Onıń qálemine tiyisli "Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń tariyxınıń ocherkleri"(1959) belgili izertlewlerdiń qatarına kiredi.

Q.Ayımbetovtıń "Xalıq danalıǵı"(1968) miyneti avtordıń kóp jıllardan berli alıp barǵan izertlewlerinen e saplanadı. Bul miynette qaraqalpaq jırawlar, baqsılarınıń atqarılıw sheberlikleri izertlengen. Avtor jıynalǵan bay materiallar tiykarında salt-dástúr jırların, miynet qosıqların, ertekler, naqıl-maqallar, aytıslar, tariyxıy jırlar sıyaqlı awız ádebiyatınıń az izertlengen janrları haqqında bay pikirlerdi keltiredi. Juwmaqlap aytqanda Q.Ayımbetov qaraqalpaq folklorın izertlewde úlken alım.

Ádebiy kritika menen ádebiyat iliminiń hár tárepleme rawajlanıwında mol ónimli miynet e tkenlerdiń biri I.Saǵıytov boldı. 30-jıllardıń ishinde qánigeligi kritik sıpatında kóringen I.Saǵıytov ádebiyat tariyxın, qaraqalpaq folklorın izertlewde belgili orın tuttı.

"Ádebiyat teoriyasınıń máseleleri" (QQN4, 1936), "Qaraqalpaq ádebiyatında sın máseleleri" atlı problemalıq maqalaların atap ótiw orınlı bolar edi.

Bir qansha waqıtlar iskusstvo iyeleri boyınsha basqarmada, baspa jumıslarında (1932-34, 1943-45) isledi. I.Saǵıytov 1948-jıldan baslap N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutınıń XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatı bóliminde, 1949-jılı Kazan universitetiniń jurnalistika bólimin pitkerip shıqtı.

1956-jılı "Berdaqtıń tvorchestvosı" degen temada kandidatlıq jumısın qorǵadı. 1963-jılı "Qaraqalpaq qaharmanlıq eposı túrkiy

- 32 -

tilles xalıqlardıń eposları salıstırma izertlew tájiriybesinen" degen temada filologiya ilimleriniń dárejesine doktorlıq jumısınjaqladı.

"Berdaq ullı demokrat shayır" degen at penen 1943-jılı birinshi kitabı basılıp shıqtı. Soń avtor bul temanı ádewir rawajlandırıp "Berdaqtıń tvorchestvosı" (1958) monografiyasın jazdı. Usı miynetin bir qansha tolıqtırıp 1974-jılı "Sahra búlbili" degen at penen járiyaladı. 1963-jılı "Ádebiyat hám dáwir", al 1979-jılı "Qaraqalpaq ádebiyatınıń ósiw jolları" atlı toplamların baspadan shıǵardı. "Qaraqalpaq qaharmanlıq eposı" I.Saǵıytovtıń uzaq jıllıq izertlew jumısınıń juwmaǵı bolıp tabıladı. Bunda qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń áhmiyetli máseleleri, olardıń hár túrli variantları izertlenedi, salıstırma izertlew arqalı qaraqalpaq, ózbek, qazaq túrkmen eposlarınıń bir-biri menen jaqınlıǵı hám ayırmashılıqları kórsetiledi.

Qaraqalpaq folkloristika iliminiń ádewir rawajlanǵanlıǵı onıń tayarlaǵan kadrlarına baylanıslı qarastılıwı kerek. Joqarıda aytqanımızday-aq buǵan jol salǵan A.Dáwqaraev. Q.Ayımbetov, soń I.Saǵıytov hám basqada kóplegen jas izertlewshiler ósip jetilisti. Usılardıń kúsh salıwları menen folklor, onıń kópshilik túrleri izertlewdiń obektisine aynaldı. 60-jıllardan baslap úsh ilim doktorı shıqtı. Usılardıń ishinde orta buwın wákili Q.Maqsetov (1929) jıynawshı hám izerlewshi sıpatında kóp miynet etti.

Q.Maqsetov tvorchestvosına tán sıpat ol kóp jıllar dawamında xalıq miyrasların tınbastan jıynap, onı sistemalastırıp bastırıp shıǵıwdan ibarat. 1966jılı Q.Maqsetov "Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası" boyınsha doktorlıq jumısın jaqladı. Bul shıǵıs xalıqlarımız dástanlarınıń poetikalıq izertlew boyınsha belgili teoriyalıq jumıs bolıp tabıladı. Ol 1958-jılı "Qaraqalpaq xalıq eposı, "Qırıq qız" degen temada ilim kandidatı dárejesin aldı.

Onıń dóretiwshiliginde "Qaraqalpaq xalıq eposı "Qırıq qız"(1962), "Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası" (1970), "Qaraqalpaq eposı" (1976), "folklor hám ádebiyat" (1975), "Qaraqalpaq jıraw-baqsıları" (1983) belgili orın tutadı.

- 33 -

"Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń poetikası" óz problematikası boyınsha buǵan shekem jarıqqa shıqqan folklor boyınsha izertlewlerden parq qıladı. Avtor qaraqalpaq dástanına baylanıslı oǵada bay faktlik materiallardıń tiykarında dástanlardıń janrlıq hám qurılıslıq ózgesheliklerin - poetika máselelerin teoriyalıq jobada qarastırǵan. Dástanda obraz dóretiw, kórkem súwretlew quralları, qurılısı, dástanlardaǵı prozalıq element - olardıń ornı hám áhmiyeti ashıp berilgen.

"Qaraqalpaq jıraw-baqsıları" kitabı tikkeley baylanıslı. Bunda qaraqalpaq jırawları, baqsılarınıń tvorchestvolıq portretleri berilgen emes, al olardıń atqarıwshılıqlarındaǵı, atqarıwındaǵı ózinshelikler, kórkemlik sıpatları, muzıkalıq ónerdi rawajlandırıwǵa jasaǵan tásiri hár bir iri talantqa baylanıslı usı jaǵınan bilim beriwshilik, estetikalıq qunlılıqqa iye.

Avtordıń "folklor hám ádebiyat" kitabı onıń hár jılları jazǵan izertlew maqalalarınan quralsa da, oǵan ideyalıq, tematikalıq birlik xarakterli. Ilimpaz óziniń tańlaǵan máseleni átirapında folklor menen ádebiyattıń baylanısın bulardıń bir-birin tolıqtırıp turıw nızamlılıǵın ashıwǵa umtıladı. Ayrıqsha

"Aygúl Abat", I.Yusupovtıń "Tigiwshi xayal haqqında haqıyqatlıq", C.Xojaniyazovtıń "Súymegenge súykenbe" shıǵarmalarına baylanıslı maqalaları óziniń ilimiy juwmaqlastırılıwı menenqızıqlı.

"Qaraqalpaq folklorınıń estetikası" miyneti qaraqalpaq ádebiyatı iliminde folklordıń áhmiyetin úyreniwde úlken dıqqatqa ılayıq.

Qaraqalpaq ádebiy sınında dramaturgiya máseleleri

Ádebiyatımızdıń proza, poeziya janrına baylanıslı jazılǵan kritikalıq maqalalar menen salıstırǵanda dramaturgiya hám teatr sını ádewir artta qalıp atırǵanlıǵın kórmew múmkin emes. Ádebiyattıń rawajlanıw dárejesi ádebiyat sınınıń da dárejesin belgileydi degen

- 34 -

pikirge súyensek biz dramaturgiya janrın basqa janrlar menen salıstırǵanda artta qalıp otırǵanlıǵın sonday-aq bul tarawda jazılǵan tereń ilimiy kritikanıń da jetkiliksiz ekenligin jasıra almaymız. Teatr saxnasında "Aygúl-Abat", "Súymegenge súykenbe" sıyaqlı tamashagóylerdiń súyiwshiligine bólengen pesalar kútá kem, al kórkem shıǵarmalardıń belgili syujetine pesa jazıp saxnalastırıw ele tiyisli nátiyje bermey atır. Óytkeni tamashagóylerge original saxnalıq shıǵarmalar kerek. Búgingi turmıstan jazılǵan pesalar teatr reperturalarında turaqlı qala almay atır. Sońǵı jılları jazıwshılarımızdıń sezdleri menen plenumlarında dramaturgiyanıń aktual máseleleri arnawlı túrde dodalandı. Bir qansha jaqsı pikirler aytıldı.

Mısalı, T.Seytjanov óziniń jazıwshılar awqamınıń plenumda islegen "Qaraqalpaq dramaturgiyasınıń házirgi jaǵdayları hám biziń wazıypalarımız" ("Á" 7, 1971) degen bayanatında házirgi kún temasına arnalǵan pesalardıń xarakterli bir kemshiliklerin oǵada durıs kórsetken edi. Házirgi zaman temasına jazılǵan J.Aymurzaev hám T.Allanazarovlardıń "Ráwshan", J.Aymurzaevtıń "Qádirdan doktor" T.Seytjanov hám B.Qálimbetovlardıń "Qırlı soqpaqlar", S.Xojaniyazovtıń "Talwas" hám I.Eshmatov penen R.Eshimbetovlardıń "Jaylawda toy" pesalarınıń mazmunın salıstırıp qarayıq. Olardıń bárinde de alınǵan tema hár qıylı biraq mazmunları bir syujetke hayalqızlar arasındaǵı buzılıp, dúzeliwlerge qurılǵan. "Ráwshan" pesasında jezdesi Ráwshandı ólgen apasınıń ornına almaqshı boladı hám onıń Murat penen bolǵan muxabbatınıń arasına suǵlıǵısadı. "Qırlı soqpaqlar" pesasında Ziyba menen Polattıń muxabbatınıń arasına Párwaz, "Talwas" pesasında Talwas penen Tórebaydıń muxabbatlarınıń arasına dúkanshı, "Jaylawda toy" pesasında Paraxat penen Gúlsánemniń arasına Palımbet, "Qızlar házili" pesasında Erkebay menen Perdegúldiń arasına bir jas qız suǵlıǵıstırıladı.

Belgili dramaturgimiz T. Seytjanov sońǵı waqıtları dóregen hám saxnada kórsetilgen bul pesalardıń bir-birine eki tamshı suwday uqsas ekenligin jaqsı ańǵarǵan. Bunday momentler kórermenler ushın qızıǵıwshılıq oyata almaydı. Dramaturgiya menen teatrǵa baylanıslı

- 35 -

jazılǵan kritikalıq maqalalarda tiykarınan "Aygúl-Abat", "Súymegengesúykenbe" pesalarınıń átirapında bolıp qaldı. Mısalı "Aygúl-Abat" tuwralı K.Sultanovtıń "Tereń mazmunlı kórkem shıǵarma" ("Á", 1988, 7), J.Qayırbaevtıń "Kórgenimiz hám kewildegimiz" ("Á",4,1962 ), Q. Maqsetovtıń "J.Aymurzaevtıń "Aygúl-Abat" pesasındaǵı folklorlıq elementler" ("Á",1961,10) "Súymegengesúykenbe" pesası haqqında Bayandievtıń "Jeti júz ret qoyılǵan pesa" ("Á",1962,10) Q.Sultanovtıń "Kewil altınǵa berilmes", Q.Maqsetovtıń "Súymegenge súykenbe" pesasınıń xalıqlıǵı" sıyaqlı maqalalardı atap ótsek jetkilikli. Sonıń menen birge bulardan basqa da J.Qayırbaevtıń "Talwas", B.Tursınov "Turmıs haqıyqatlıǵı durıs kórsetilsin", "Jaylawda toy" pesası haqqında", "Dramaturgiyamız dáwir talabına juwap bersin", "Teatr hám dramaturgiyamız tuwralı oylar" hám basqa da ádebiyatshılardıń maqalaları tiykarında pesalardıń jazılıwı, saxanǵa qoyılıwına baylanıslı máseleler ortaǵa qoyıldı. Dramaturgiyanıń artta qalıw sebepleri sınshı B.Tursunovtıń "Qaraqalpaq dramaturgiyası" maqalasında isenimli keltirilgen dep oylawǵa boladı. Avtor konkret shıǵarmalardı tallaw menen ǵana sheklenbesten, sońǵı jıllardaǵı repertuar máselelerine, búgingi kún temasın sáwlelendiriwshi pesalardıń bolmawında oǵan dóretiwshilik qatnastıń joq ekenligin dálilegen.

60-jılları dramaturgiyaǵa tikkeley aralasıp, ádewir tájiriybe toplaǵan T.Seytjanovtıń kópshilik pesaları búgingi turmıstı súwretlewge arnalǵan. Teatr izertlewshisi, belgili ádebiyatshı ilimpaz T.Allanazrov usı dramaturgiya dóretiwshiligine baylanıslı bir qatar problemalıq máselelerdi kótergen "Húrmetli Tájetdin Seytjanov" degen sın maqalasın járiyaladı. Bul maqalada T.Seytjanov ǵana emesbasqa da dramaturglerimizge tán kemshilikler seziledi.

Avtor ózi sezgen, bayqaǵan kemshiliklerdi belgili dramaturgtiń tvorchesvosına baylanıstırıp ortaqlasadı. Ulıwma mádeniyatlılıq penen jazılǵan bul maqalada T.Seytjanovtıń pesalarındaǵı kemshilikler durıs ashıp berilgen. T.Seytjanov pesalarındaǵı kemshilikler-bul tematikalıq qaytalawlar, uqsas temalardıń bir

- 36 -

shıǵarmadan ekinshisine ózgerissiz kóshirile beriwi, usılardı jańalıqsız, dramaturgiyalıq jańa isenimsiz beriliwin aytıwǵa boladı.

Kópshilik pesalarda bir-birine uqsas, oyı sayız, qızǵanshaq, iship turmıstan buzılǵan jaslardıń obrazlarınıń beriliwi. Dramaturgtiń pesalarındaǵı endigi bir kemshilik maqala avtorınıń kórsetiwi boyınsha muxabbat temasınıń súwretleniwindegi birgelkilik,xatta mınaday pikir bar:

"Tınımsız tolqınlar" atlı pesańızda burınǵı pesalarıńızday muxabbat teması qozǵaladı. Ádetteginshe bir qızǵa eki jigit ashıq boladı. Qızda ekewiniń qaysısın tańların bilmey pesanıń aqırına shekem juwırıp jortıp júredi. Siz bir qızǵa eki jigitti baylaǵanıńız benen turmay, bir jigitke eki qızdı ashıq etipsiz. Jáne ol azday usı pesańızda Erdan menen Ayxannıń, Beket penen Ajardıń da ashıqlıǵın qosıpsız. Jáne de bul ashıqlar bir-birine óz ara syujetli qaramaqarsılıqlar sabaǵı menen baylanıstırılmaǵan. Pesańızdaǵı ashıqlardıń sanı tórt jup, segiz adamǵa jetipti. Qáne, ózińiz-aq oylanıp qarań, bir pesanıń ishinde segiz adamdı usınday bir-birine ǵárezsiz túrde ashıq etiwdiń qanday zárúrligi bar edi. Maqalada bulardan basqa pesanıń stili, kórkemligi, ushıraytuǵın jasalma obrazlar jóninde de obektiv pikirler bar. ("Á", 1965,6)

Dramaturgiya máselelerine arnalǵan maqalalardan G.Esemuratovtıń "Ómir hám saxna" dep atalǵan ("Á"1971,7) kritikalıq obzorın atap ótiw orınlı boladı.

Avtor búgingi turmıstı súwretlewdiń "Talwas", "Qırlı soqpaqlar", "Kúygelek kózli yar" t.b. pesalardı tallap. Olardıń kórkemlik dárejesi boyınsha durıs juwmaq jasaydı Avtordıń "Súymegenge súykenbe" den keyingi "Talwas" degen pikiri de orınlı. Al qalǵan eki pesa haqqında bazıbir kemshiliklerdi durıs atap ótedi. Belgili teatr izertlewshisi T.Allanazrovtıń "Dramaturgiyaǵa talap kúshli" (SQ N 7,1987) degen maqalası ulıwma dramaturgiya janrına jeterli kewil bólinbey atırǵanlıǵın orınlı kórsetedi. "Jas talantlılar jetispey atır. Jazıwshılar awqamı olar menen jeterli islespeydi, sonlıqtan istiń de boladılıqqa salınıwı ǵamxorlıqtıń azlıǵınan bolıp atır" dep tastıyıqlawınıń tiykarı bar.

- 37 -

ǴÁREZSIZLIK DÁWIRINDEGI ÁDEBIY SÍNNÍŃ RAWAJLANÍW DÁREJESI

Reсenziya ádebiy sınnıń kóp formaları retinde óziniń shaqqanlıǵı, barlawshı razvedka sıyaqlı eń alda júretuǵın janrlarınan bolǵanlıqtan ol qısqaqısqa ádebiy sın portretler sıyaqlı hár qanday ádebiy ómirdegi jańalıqlardı tez baqlap, onı járiyalap jetkerip, shayır hám jazıwshılardıń tabısların ádil bahalap baradı. Sonlıqtan da qaraqalpaq ádebiy sınınıń izertlewshileriniń biri professor S.Axmetov: "…reсenziya kishkene kólemli bolǵanı menen tereń mazmunlı, ótkir, ádebiyattıń ósiwine járdem etedi…ol jarıqqa shıqqan shıǵarmanı xabarlap, kópshilikke jetkerip otıradı".1

Mine, usıǵan sáykes bahanı bizińshe XX ásirdiń 90-jıllarındaǵı qaraqalpaq ádebiy sınına baylanıslı da aytıwǵa boladı. Óytkeni tap usı jıllardaǵı reсenziyalar negizinen belgili ádebiyat sınshıları hám ádebiyat izertlewshileri bolǵan Q.Sultanov, Q.Bayniyazov, B.Qálimbetov, K.Allambergenov h.t.b. menen birge J.Esenov, Q.Orazımbetov, P.Nurjanov, Z.Bekbergenova h.t.b. sıyaqlı ádebiy estetikalıq oy menen ádebiyat ilimine sál keyinirek aktiv aralasıp atırǵan qálem iyeleri tárepinen burınnan qálemi ısılǵan hám jas buwındaǵı shayırlar bolıp esaplanǵan I.Yusupov, T.Jumamuratov, X.Seytov, B.Qayıpnazarov, M.Seytniyazov, T.Mátmuratov, Sh.Seytov, T.Sársenbaev, K.Raxmanov, J.Izbasqanov, X.Dáwletnazarov, Á.Ótepbergenov, M.Jumanazarova, N.Tóreshova, Sh.Ayapov, O.Sátbaev, M.Berdievlardıń jańa toplamlarına yamasa olardıń ayırım iri kólemli jeke lirikalıq, liro-epikalıq shıǵarmalarına arnap jazıladı. Demek, usı eki faktti-shayırlar hám ádebiy sınshılarımız dizimin salıstırıp kórgenniń ózinde-aq janlı hárekettegi ádebiy proсess yamasa milliy poeziyamız benen ádebiy sınnıń óz-ara ajıralmas baylanısta ómir súrip rawajlanıp atırǵanı belgili boladı. Sebebi olardıń atı-jónleriniń diziminen-aq e ki túrli, eki topardaǵı qálem iyeleriniń hár qıylı áwladlarınıń da

1 Axmetov S. Qaraqalpaq ádebiy kritikası hám ádebiyat iliminiń tariyxınan. Nókis, 1980, 9-bet.

- 38 -

arasındaǵı óz-ara dialektikalıq baylanıslar da túsingen ádebiyatshılarǵa jeterli sezilse kerek.

Xosh, endi ádebiy sın reсenziyalarda poeziyamız tabısları qalay bahalanǵan?! Solardıń ayırımlarına jeke toqtap, olar haqqıda óz pikirlerimizge keńirek toqtasaq… Ádebiyat sınshılarımız eń aldı menen belgili, ataqlı shayırlarımız dóretpelerinde, sonday-aq e ń sońǵı jas buwın qálem iyeleriniń poetikalıq dóretpelerin de reсenziya obekti etip alǵan.

Marhum talantlı sınshı-ádebiyatshılardıń biri Qálimbet Sultanov 70-jıllardan berli ádebiy ómirdegi jankúyer sınshılardıń biri. Onıń 90-jılları da I.Yusupov, B.Qayıpnazarov, K.Raxmanov, T.Sársenbaev sıyaqlı belgili shayırlardıń dóretpeleri tuwralı reсenziyaları járiyalanadı. Q.Sultanov shayır I.Yusupovtıń "Begligińdi buzba sen" toplamına jazǵan reсenziyasında, ondaǵı qosıqlardıń ideyalıq-tematikalıq ózgesheliklerine toqtay kelip mınaday qatarlardı keltiredi:

Jılan jalaǵanday dúkanlar kepti, Iygen jelinlerdi suw alıp ketti. Jumıs qaldı, aytıs bazarı qızdı, Birew joybarlasa, birewler sızdı…2

Haqıyqatında da-bul jańa dáwirdiń poeziyası edi, bul járiyalılıqtıń sońı basqa bir muqamlarǵa dónip, "dáwirdiń, zamannıń gárdishi" basqa tamanlarǵa qaray dónip baratırǵan waqıttıń kórinisi ekenin túsinemiz. Sınshı-ádebiyatshı shayırdıń jańa toplamına pikir aytarda eń aldı menen usıǵan itibar bergen. Sonday-aq reсenziyada shayırdıń "Alıs Malayziya keshelerinde…" atlı qosıqlar dúrkinine de ayrıqsha toqtap, sol jerdegi "qızǵanısıp iyttey ırıldaspastan" jasap atırǵan tártip-intizam menen biziń minez-qulqımız arasındaǵı parqqa ser saladı.

Q.Sultanov ustaz shayırdıń jańa toplamındaǵı doslıq, muhabbat hayalqızlar temasındaǵı qosıqlarına da toqtap, olardıń barlıǵın qálem iyesiniń jeke ómirlik halatları menen júdá durıs, analitikalıq túrde sheber baylanıstırıp tallaǵan.

2 Sultanov Q. Jańa dáwirdiń poeziyası. - "Qaraqalpaqstan jasları", 15-fevral, 1996.

- 39 -

Sınshı Q.Sultanov "Ómir tolǵanısları" reсenziyasında K.Raxmanovtıń "Mánzilim alıs" toplamın tallay otırıp, shayırdıń tuwılǵan jer haqqındaǵı bahalı poetikalıq pikirlerin keltiredi. Sınshı "K.Raxmanovtıń hár bir qosıǵınan eki ushlı pikir shıqpaydı. Toplamǵa kiritilgen hámme shıǵarmasında nıshanaǵa dál tiyetuǵın pikirler orın aladı. Bul jaǵınan onıń shıǵarmaları basqa shayırlardıń shıǵarmalarınan úlken artıqmashılıqqa iye…"3-dep durıs jazǵan. Sonday-aq sınshınıń: "Durısında, tema kóp, al onı ádebiy obrazlar arqalı sáwlelendiretuǵın shayırlar az. Keńesbay temanı da tabadı, onı tereńlestiriw ushın jańadan jańa shıǵarmalar dóretedi"-degen pikirlerine de qosılmaw múmkin emes.

Q.Sultanov shayırdıń jaslıq dáwir filosofiyası haqqındaǵı poetikalıq oyların, olardaǵı jaqsı tilekti, tereń obrazlılıqtı durıs belgileydi. Onıń aytqanınday, shayır:

Áke sizden ótinemen biraqta, Ekewimiz mingespeyik bir atqa,

-degen qatarlardı dóretken edi. "Bul jerde gáp keskin qoyıladı, at - minip júretuǵın kólik emes, al adamlardı sońǵı saparǵa shıǵarıp salatuǵın tabıt -at bolıp esaplanadı."

Bul júdá ótkir hám gumanistlik pikir. Onda ómir tragediyası bar.

Sınshınıń durıs túsingenindey K.Raxmanov poeziyadaǵı filosof shayırlardıń biri. Onı Q.Sultanov reсenziyada keltirgen mınaday qatarlar dáliylleydi:

Ómir shubatılǵan arqanba desem, Ol gúrmewge kelmes qısqa jip eken.Onıń maydanları darqanba desem, Adım sayın ańlıp jatqan búk eken.Arqayın júriwge bolmadı waqıt, Tulparǵa jarısıp jaslıqta ótti.

Ádebyatshı-sınshı Q.Sultanovtıń "Bulttan shıqqan ay bolıp" ("Erkin Qaraqalpaqstan", 24-avgust, 1996) atlı reсenziyası shayır T.Sársenbaevtıń Berdaq atındaǵı sıylıqqa usınılǵan toplamı haqqında jazıladı.

3 Sultanov Q. Ómir tolǵanısları. "Qaraqalpaqstan jasları", 24-iyul, 1997.

- 40 -

Reсenziya atı Ayapbergen shayırdıń "Bulttan shıqqan ay bolıp…" degen qatarları menen atalıwı da usı ayrıqsha pafostı kórsetip; ol sınshı sózi menen aytqanda "T.Sársenbaev "Taqırqant" atlı taza toplamın shıǵardı, soǵan shekem awızǵa ilinbegen…onıń shıǵarmaları bulttan shıqqan ayǵa usap, 80-jıllardan baslap belgili bolǵanı anıq. Onıń shıǵarmaları jarqırap turadı… Ol paxtakeshke, salıkeshke, mexanizatorǵa yaki awıl basshılarına arnalǵan qosıqlar jazıwdı úrdis etpeydi… Ol dóretken shıǵarmalardıń hámmesi milliy ózgesheligimizdi tanıwǵa, milliy ideologiyanı ámelge asırıwǵa qaratılǵan". "Teńelbay sózden naǵıs oyatatuǵın shayır". "Tereń filosof,sezimtal lirik Teńelbey Sársenbaev… sózlerdi jupkerlestiriw de, táqállesin túsirip aytıwda shayır I.Yusupovtan, …jaqsı qosıqların yadtan aytıwda T.Jumamuratovtan kem shayır emes desek qátelespeymiz". "…qosıqtıń ózi de adamǵa jasınday tásir etedi. Qosıq ta jasın, jasında jasın… T.Sársenbaevtıń qosıqlarında mapazǵa aylanǵan, adamlarǵa aqıl-násiyat beretuǵın shıǵarmaları joq. Bul 70-jıllardan baslanǵan ádebiyattıń rawajlanıw aǵımına óziniń úlesin qosıp kiyatırǵanın dáliylleydi". "Onıń hár bir qosıǵında ózine tán bolǵan tamǵa basılǵan". (Atalǵan reсenziyada).

Jeke shayır yamasa jeke jazıwshılardıń tvorchestvolıq portretin (tulǵasın) jasaw ádebiy sınshılardan hár túrli baǵdarlarda (obekt, temalar, tulǵalar tańlay biliw, onı ziyreklik penen tereń sezinip tańlaw, "portret"tiń óz ishinde de jańashıl formalar izlew, til sheberligi, ózinshe pafosqa beriliw) izlenis hám jańashıllıqlardı talap etedi. Ádebiyatshı-sınshı J.Esenov bir maqalasında jazǵanınday:

"Ádebiy sın portret"te ádebiy kórkem shıǵarmalardı feleton, ocherk, gúrriń, povest taǵı basqa janrlıq túrleri sıyaqlı ádebiy sınnıń janrlıq kóptúrliliginiń biri bolıp esaplanadı. Bılayınsha aytqanda "reсenziya", "ádebiy sın portrettiń" yamasa tvorchestvolıq portrettiń "problemalıq, sholıw maqalanıń" ornın almastıra almaydı. Olar obrazlı aytqanda bir teńiz-ádebiy kórkem sınǵa kelip quyılǵanı menen olardıń óz aǵısları, óz iyrimleri hám óz reńleri bar."4

4 Esenov J. Jazıwshılardıń tulǵasın sheber ashayıq. "Erkin Qaraqalpaqstan", 1999, 10-iyun.