Qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq ónerin oqıwshılardı tárbiyalawda qollanıw

Oqıwshılardı dástanlar atqarıwshılıǵına úyretiwde (muzıkalıq súyemellew menen) qollanılatuǵın metodlar hám metodika.

Dástanlar oqıwshılardı atqarıwshılıqqa úyretiw ushın tómendegibelgileri boyınsha tańlap alınadı:

dástanlar haqqında belgili bir tariyxıy-teoriyalıq hám ámeliybilimler; qızıǵıw hám tilegi; maqsetke erisiwindegi qaysarlıǵı;

hawazǵa iye bolıwı, onıń tásirsheńlik imkaniyatları; ayqın dikciyası;

muzıkalıq esitiw qábileti, ritmdi seziniwi;

xalıq muzıka ásbabında oynawı yaki bunı úyreniwge bolǵankúshli umtılıwı;

jaqsı yadı, dóretiwshilik pikirlewi. Fantaziya;

baqsılardıń texnikalıq tásillerin úyreniwde uzaq shınıǵıwlar hám treninglerge uqıplılıǵı;

jarısıwshılıq azartı;

denesin durıs tuta biliwi (biologiyalıq, fizikalıq); erkin is-háreketı daralıǵı.

Metodlar.

Hawazı menen islesiw:

Hawazına itibar — kegirdeginiń hawaz jollarınıń erkinligi; hawaz baylamlarınıń qáliplesiwi, olardı shınıqtırıw (kegirdek jolların hár qıylı usıllar, turaqlı shınıǵıwlar menen); tonnıń sap bolıwın, dikciyanıń ayqınlıǵın qáliplestiriw; artikulyaciyalıq dikciya, intonaciyalıq úylesimlilik ústinde islew; dem alıw-dem shıǵarıwdı tártiplestiriw, dikciyanı, hawazdı qollanıwda variaciyanı jaqsılaw; dıqqat: hawaz imkaniyatlarınıń tásirsheńligi; hár bir frazanıń durıs aytılıwı; namanı anıq jetkerip beriw; atqarıwshılıq hawazın durıs ańǵarǵa baǵdarlaw; hawazdı sazlaw, onıń shınıǵıwdıń belgili bir diapazonına tiyisli dárejede jánlawı (nama tartımlılıǵı).

Oqıwshılardı teksttiń namasın jan táni menen qabıllawǵa úyretiw: xalıq namasına muzıkalıq shıǵarmanıń milliy koloritiniń ózgeshe-

liklerin túsindiriw arqalı itibar qaratıw; muzıkadaǵı namanı kommentariylew;

muzıkalıq súyemellewsiz dástanlardıń atqarılıwın esitiw hám namasın tekst penen birgelikte atqarılıwın kórgizbeli etip kórsetiw, bunda baqsınıń atqarıwındaǵı onıń rolin talqılaw;

dástannıń tekstin, sózleriniń maǵanasın ritmge, takt, namanı meńgeriw menen óz ara baylanısta yadlap alıw;

dástannıń namasın, dástannıń ritmlerin iyelep alıw;

41

qosıqlardı muzıka ásbaplarınıń namasınıń súyemellewinde atqarıw (óz betinshe, oqıtıwshı menen birgelikte; óziniń, xalıq);

qaytalap aytıw — dástan personajlarınıń muzıkalıq úlgilerin, áweli, tábiyattıń qaharmanlıq, watan súyiwshilik hám gózzal obrazların jetkerip beriw;

baqsılardıń atqarıwshılıǵın esitip kóriw:

muzıka, namanıń kompoziciyalıq ózgesheliklerin ajıratıw; dıqqat;

muzıkanıń, namanıń gózzallıǵına (estetikasına), olardıń watan súyiwshilik motivlerine;

tekst hám muzıkanıń, namanıń óz ara baylanısı olardıń ótpeligigi; folklorlıq dástanlardı hám házirgi zaman kompozitorların hám

melodistlerin esitip kórip, olardıń ayırmashılıǵın talqılaw.

Izertlenetuǵın proceste qollanılatuǵın metodlar:

shaxstıń sanasın qáliplestiriwshi ádep-ikramlıq hám estetikalıq túsinikler, talqılaw, iseniw, bahalaw;

oqıwshılardıń biliw hám ámeliy iskerligin shólkemlestiriw hám oqıwshılardıń minez-qulqı;

stimullastırıw — iskerligin hám minez-qulqın.

Dástan ónerindegi texnikalıq-atqarıwshılıq quralların meńgerip alıw;sheber baqsılardıń mısalında dástanlardı atqarıw texnikasın úyreniw; eliklew — dástanlardı atqarıwshılıqtaǵı mısal-úlgini basshılıqqa alıw; baqsılardıń texnikalıq sheberligine erisiw: aktyorlıq sheberligi, bet-júzindegi mimikalıq qıymıllar, belgili bir háreketler; shınıǵıwlar,

treningler.

Atqarıwshılıq repertuarı. Oqıwshılar tárepinen qosıqtıń orınlanıwına jeke repertuar dúziw menen hawaz diapazonın anıqlaw ushıń dıqqatqaratıw.

Oqıwshılar jeke repertuarı ushın kóp kúsh jumsalmastan atqarılatuǵın shıǵarmalardı tańlaw (atqarıwshılardıń jasın, hawaz imkaniyatın hám jeke sıpatların esapqa alıw menen).

Xalıq muzıka ásbapları — duwtar, qobız hám basqalarda atqarıwdı úyretiwde qollanılatuǵın qurallar.

Tómendegi qurallar qollanıladı: diktafon, mikrofon, radio hám telekórsetiwler, videokameralar; kitaplar, xalıq muzıka ásbaplarında atqarıwdı vokal, dástanlardı úyreniw boyınsha qollanbalar.

Oqıwshılardıń ózleriniń dástanlardı atqarıwların kórgızbeli túrde kórsetip beriw.

«Jas baqsılar» tańlawları. Tayarlıq-repeticiya.

Milliy kostuymdı jaratıw.

42

Eń dáslep jaratılǵan milliy kostuym zárúr bolıp (forması, kórinisi, bezeliwi hám basqa) — obrazǵa kiriw, onıń haqıyqıy ekenligine iseniw ushın.

Óziniń atqarıwshılıǵın jetilistiriw.Bas repeticiya.

Atqarıwı.

Ózin bahalawı.

Oqıtıwshınıń keleshekte jáne de jetilisiwin «eske alǵan» analizihám bahası.

Bayan etilgen metodlar atqarıwshılıq ónerin meńgeriw ushın oqıw-shılardı tańlap alıwǵa, bahalaw ólshemine hawaz benen islewge; sózler,frazalardı durıs aytıwǵa baǵdarlanǵan, úyreniw — oqıwshılardıńdástanlardıń olardıń namaları menen qabıllaw emocional-haqıyqıy;dástanlar ózi jeke atqarıwda — emocional-obrazlı, ayqın-kórnekli. Joqarıda aytıp ótilgendey, dástanlardı meńgeriwde olardı qabıllaw áhmiyetli rol oynaydı, sonlıqtan bul proceste atqarıwshılıqtaǵı-tekst hám namanıń kompoziciyalıq ózgeshelikleri, sonday-aq, kórkem,estetikalıq ózgeshelikleri hám poetikalıq gózzallıǵı (estetika); tekst,muzıka, namasınıń watan súyiwshilik motivleri ajıratıp kórsetiledi.Atqarıwshılıq texnikası hám aktyorlıq óneri de, sonday-aq, «jasbaqsılar»dıń keleshektegi atqarıwı menen jeke repertuarı názerden

shette qalmaydı.

Oqıwshılardı atqarıwshılıqqa úyretiw metodikası. Onda tómendegi kórsetpeler ajıratılǵan:

dástanlardı oqıwshılarǵa olarǵa túsinikli bolǵan tilde úyretiw, olardıń motivine (hawazına) sáykes motivte atqarıw;

oqıwshılarǵa óziniń atqarıwshılıq materialın tańlawǵa — jeke repertuar ushın (oqıtıwshınıń járdeminde) usınıw;

atqarıwdıń hawaz sistamasın sınawdı turaqlı túrde ámelge asırıw, ayrıqsha dıqqattıń beriliwi menen: namanıń, motivlerdiń (dastannıń) tańlap alınǵanlıǵına, qaharmanlardıń gúyzelisine, olardıń obrazlarǵa kiriwine, olardıń islerinde qatnasıwına, qılwalarına, gúresine (tuwılǵan jeriniń, Watanınıń, óz xalqınıń nurlı keleshegi ushın);

oqıwshılardı tek muzıkalıq-teoriyalıq uqıpların ǵana emes, al intellektual hám kórkem-dóretiwshilik jedellestiriw;

uǵınıw: ideyalardı, syujetti, kompoziciyasın, shıgarmanıń mazmunın, onıń kórkemlew quralların, obrazların; dástanlardıń usı komponentlerine sáykes aytıw;

anıqlaw: dástanlardıń ózgeshelik hám uqsaslıqların, olardıń namaların salıstırıw;

imitaciya: baqsılardıń atqarıw tásillerin;

43

óz dástanların jaratıw, óziniń jeke-dóretiwshilik imkaniyatların hár tárepleme qollanıw menen;

dáslep dástannan úzindini naqıratı hám súyemellewshi oyın menen, keyninen dástandı tolıq halında (tiyisli namasında) oqıw;

atqarıwdıń sırtqı-texnikalıq quralları ústinde sistemalı islew — tartımlı mimika, erinlerin jaǵımlı háreketlendiriw, atqarıw artistizmi, saxnaǵa shıǵıw, saxnadan shıǵıwlardıń ústinde;

shıǵarmanıń kórkemligin hám estetikasın, sonıń ishinde namasın tıńlaw menen úyreniw — dástanlarǵa bolǵan janlı qızıǵıw, estetikalıq talǵam, kórkem seziwshilik, atqarıwshılıq estetikası haqqında túsiniklerqáliplesedi;

atqarıwshılıq kónlikpeler hám uqıplar meńgeriledi;

shaxstıń ádep-ikramlıq jetilisiwi, ásirese qaharmanlıq-epikalıq jarqın watan súyiwshilik motivleri arqalı ámelge asadı;

dástanlar, baqsılar haqqında bilimlerin jáne de tereńlestiriwge, óziniń jırawshılıq-atqarıwshılıǵın jetilistiriw zárúrliligin qanaatlandırıw talabı qáliplesedi.

Solay etip, oqıwshılardı kórkem-estetikalıq hám watan súyiwshilik ruwxında tárbiyalawda qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq óneribaqsılar dástanı qollanıladı. Oqıwshılardı tárbiyalawdaǵı bul baǵdar biziń tárbiyalanıwshılarımızǵa beriletuǵın tapsırmalarda da qatań saqlanadı.

Oqıwshılar tapsırmaları (berilgenliktiń jas dárejesi boyınsha): oy-pikir

— qaraqalpaqlardıń awızeki xalıq dóretiwshiligin úyreniwdiń shaxsiy maǵanası haqqında talqılaw;

jańa sózler, terminler hám túsinikler kommentariyası (maǵlıwmatnama ádebiyatlardan paydalanıw menen);

dástanlardı oqıw, sonıń ishinde dialogiyalıq;

dástanlardı yaki olardıń ayırım bólimlerin yadlaw (yadtan biliw); dástanlardı aytıp beriw (Edige, Ǵárip ashıq, Ashıq Nájep),

dástannıń mazmunınıń jobasın dúziw;

dástan haqqında óz pikirin, sonıń ishinde oǵan ne unaǵanın aytıp berıw;

dástannıń bas qaharmanı haqqında gúrriń; dástannıń tiykarǵı maǵanasın anıqlaw; dástannıń kompoziciyasın modellestiriw; dástannıń syujetlik sheńberiniń súlderi, sxeması;

bas qaharmanıń watan súyiwshiligin sıpatlaytuǵın dástannıń qatarların jazıp alıw;

tuwılǵan úyin, tuwılǵan jerin, súyikli úlkesin, olarǵa degen bas qaharmannıń múnásibetin bayan etetuǵın dástannıń qatarların jazıp alıw;

44

dástannıń bas qaharmanınıń sıpatlaması; bas qaharmanǵa tánbolǵan, ózine unaǵan 5—20 qásiyetin anıqlaw; dástannıń qálegenqaharmanına sıpatlama, dástannıń qaharmanı menen birge «jasaw»;dástannıń tekstinen danalıq sózlerdi, keńeslerdi, násiyatlardı

izlestiriw;

dástanlardan shıǵarma jazıw (házirgi zamanǵa baǵıshlanǵan

salıstırıw dástanlardı berilgen belgiler boyınsha salıstırıw; shıǵarma jazıw — «Men — dástandaǵı baslı waqıyanıń qatna-

sıwshıman», «Men — baqsı!», «Dástannıń súyikli qaharmanı menenbirge jasap»;

belgilengen baǵdar boyınsha dástandı talqılaw;

bayanat — «Qaraqalpaq xalıq atqarıwshılıq óneriniń ullı sheberleri», «Duwtar — baqsınıń bas quralı»;

mini-lekciya — «Dástanlardıń saǵalarında», «Házirgi zaman baqsısı Shamuratov»;

mini-referat — «Qaraqalpaq xalqınıń bay epikalıq tariyxı», «Haqıyqıy qaharman-watan súyiwshilerdiń mártlikleri — qaraqalpaq dástanlarında», «Baqsı hám jırawlardıń dóretiwshiliginiń maǵanası neden ibarat?»;

dástandı qaytadan aytıw, ondaǵı waqıyalarǵa ózgeris kirgiziwmenen; gúrrińler: «Áyyemgi jırshı Qorqıt ata haqqında», «Ullı jıraw Soppaslı

Sıpıra haqqında», «Ullı atqarıwshı, jıraw Jiyen Amanlıq ulı haqqında» hám basqa;

dástanlardıń syujet hám waqıyalarınan inscenirovka; dástanlarǵa arnalǵan qosıqlar;

oqıp shıǵıw yaki baqsılardıń atqarıwında tıńlaw procesinen keyin obrazlar, waqıyalar hám óz tásirlerin súwretlerde, kórinislerde, qaralamalarda súwretlew;

dástanlar haqqında maǵlıwmatlar, informaciyalar, anıqlamalar; dástanlar haqqında ruwxıy-aǵartıwshılıq materiallardı (qızıǵıwı

boyınsha) jıynaw, sistemalastırıw hám tayarlaw; dástanlar haqqında ádebiyatlardı oqıw ushın izlestiriw hám rásmiylestiriw;

dástan haqqında qızıqlı nárselerdi izlew; awızeki xalıq dóretiwshiligindegi dástanlar haqqında;

berilgen sózlik jumısı — terminlerdi talqılaw: aytıs, epos, dástan, baqsı, jıraw; qıssaxan; terme, tolǵaw, jıraw, jırlaw hám basqa tapsırmalar — klastan tıs sabaqlardıń klastan tıs jumısta da, úy

45

sharayatında orınlanatuǵın temaları boyınsha, jeke, toparlıq, jámáátlik, qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq óneri salasındaǵı ádep-ikramlıq, qaharmanlıq-watan súyiwshilik hám kórkem-estetikalıq sıpatqa iye bolǵan máselelerdi sheshiwge artıqmashılıq berilgen tapsırmalar.

Qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq ónerine degen oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵıń arttırıwdıń metodları hám tásilleri.

Oqıwshılardıń baqsılardıń atqarıwshılıǵına degen qızıǵıwı mashqa-lasınıń tabıslı sheshim tabıwın támiyinleydi, sebebi ol (qızıǵıw),áweli, «shaxstıń iskerliginiń maqsetlerin ańlawǵa baǵdarlanǵanlıǵıntámiyinlewshi biliw zárúrliginiń kóriniw forması bolıp, sol arqalı oljańa faktler menen baǵdardı anıqlawdı, tanısıwdı támiyinleydi».Qızıǵıw udayı emocional «ton»ǵa iye boladı, bilimlerdi qanaatlandırıwǵabaǵdarlanǵan, biliw iskerligine jeteleydi. Onı jedellestiriwde udayıqızıǵıwshılıqtı keltirip shıǵarıwshı zárúrliktiń júzege keliwi sıpatındameyilge aylanadı. Jedellestiriw menen súyemellenetuǵın turaqlı qızıǵıwzárúr bolıp, onı turaqlı qanaatlandırıw, onıń mazmunlılıǵın bahalawhám shaxs ushın áhmiyetligin marapatlaw hám akcent beriw zárúr.

Oqıwshılardıń baqsılar ónerine bolǵan qızıǵıwshılıǵıń arttırıw tómendegi metodlar hám tásiller arqalı ámelge asırıladı:

—qaraqalpaq dástanların milliy ruwxıw-aǵartıwshılıq, mádeniy hám kórkem-estetikalıq kórgizbeli-hawazlı muzıkalıq atqarıwshılıq sıpatında qarastırıw;

—oqıwshılardı dástanlıq bilimlerdiń oqıw-biliw iskerliginde hám jeke rawajlanıwında áhmiyetli ekenligine udayı isendiriw; usı motivaciyanı saqlap turıw;

—dástanlardıń payda bolıwı, olardıń tariyxınan ayqın mısallar keltiriw, ádep-ikramlıq, watan súyiwshilik hám kórkem-estetikalıq mazmunı (Qoblan, Qırıq qız, Edige, Alpamıs, Sháryar, Er Shora, Maspatsha, Ǵárip ashıq, Sayatxan-Hamra, Húrlixa-Hamra, YusupAxmet, Yusup-Ziliyxa,

Ashıq Nájep);

—unamlı obrazlar (joqarıda atap ótilgen dástanlardıń), watannıń (tábiyattıń) sıpatlaması, olar oqıwshılarǵa hár qıylı, bárinen burın ádepikramlıq hám estetikalıq tolǵanıwlar hám emociyalardıń gammasın (sonnan, kórkem-estetikalıq qurallar hám tásillerdi úyreniw hám de talqılawdıń tiykarında) baǵıshlaydı;

—ayrıqsha itibar dástanlarda qaraqalpaq xalqınıń baslı hám áhmiyetli waqıyalarına;

—jas tıńlawshılardı biylep alıwshı hám zawıq baǵıshlawshı sóz hám muzıkalıq materialdıń birligi;

—gúrrińde de, namada da naqıratlar, qaytalawlar hám ritmlerdiń waqıyanıń syujetine sáykesligi (tekst hám namanıń arasındaǵı mine

46

usınday baylanıs oqıwshılarǵa úlken emocionallıq tásir kórsetedi hám tásirleniw beredi);

—dıqqat balalardıń dástanlardaǵı súyikli qaharmanlarına (Gúlayım, Qoblan, Alpamıs, Edige, Sháryar, Ǵárip, Shaxsánem, Sayatxan, Hamra, Ayparsha, Yusup, Nájep) — olar óz xalqınıń eń jaqsı sıpatların hám pazıyletleriniń iyeleri bolıp tabıladı (aqıl, qaytpas qaharmanlıq, maqsetke umtılıwshılıq, keń peyililik, shın berilgenlik, óz xalqınıń baxtına tilekleslik);

—qaharmanlıq, watan súyiwshilik temalarınıń hám insanıylıq múnásibetler gózzallıǵınıń ayqın, anıq, isenimli namalar menen estetikalıq, názik-gózzal etıp alıp shıǵıwǵa akcent («Alpamıs» dástanınan «At bolıptı Miyan kóldiń tayları» qosıǵı, Gúlparshın Sırımbetovanıń atqarıwında «Ullı ziban» namasınıń atqarılıwı; yaki

«Ǵárip ashıq» dástanınan «Xoja baǵman» namasına Shahsánemniń qosıǵı), bular jas tıńlawshılardı tolqınlandıradı, olardı biyparıq qaldırmaydı;

—dástanlardıń kontrast personajların qarama-qarsı qoyıw;

—unamsız personajlarǵa, jawız xarakterlege akcent beriw, olar tekstte bayan etiledi hám muzıkada qorqınıshlı akkordlar hám jaǵımsız namalar menen atqarıladı (máselen, bunday obrazlarǵa Aqsha xan, Surtaysha, Tayshaxan, Babaxan mısal boladı), olar balalarda unamsız qaharmanlarǵa jek kóriwshilikti, al unamlı qaharmanlarǵa úlken emocional qızıǵıwdı payda etedi;

—dástanlardıń mazmunındaǵı emocional-maǵanalı baylanıslardı, olarda muzıkalıq gúrriń menen aytılatuǵın waqıyalardı (sóz hám muzıkalıq súwretlewlerdiń óz ara baylanısı) paydalanıw;

—dástannıń hár bir bólimine sáykes, tematikasına muwapıq atqarıwshınıń hawazı hám muzıkalıq tásirsheńligine itibar, bul udayı jas atqarıwshılardıń qálbin ózine tartadı hám biylep aladı;

—dıqqat dástanlardaǵı kuplet formalarında bolgan ırǵaqlıdeklamaciyalıq qashırımlardıń qısqa namalarına, máselen termedegi jámiyetlik turmıs tájiriybesinen keńes beretuǵın «terme»de;

—«tolǵaw»— tariyxıy waqıyalardı sáwlelendiriwshi;

—«ullı tolǵaw», «kelte tolǵaw», «ullı ziban», «kelte ziban»,

«aǵa dárkar jigitke», «Ormámbet biydiń tolǵawı», «maqtanba», «násiyat», «termeler» qollanılatuǵın qaharmanlıq hám liro-epikalıq dástanlar. Máselen, «Ayǵa shap» muzıkasınıń tayanısh sóz birikpeleri dástanlarda ekinshi aytımda kóp ushırasadı, muzıkanıń dinamikasın kúsheytedi (muzıkalıq epizodtıń tonallıǵın hám bir pútinligin támiyinleydi).

47

—Baǵdarlar (keńesler, usınıslardıń) dástannıń atqarıwshılıǵı boyınsha qızıqlı bilimlerdi, sonıń ishinde hár qıylı tapsırmalardı orınlaw procesinde óz betinshe qanaatlandırıw;

—qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq ónerine, awızeki xalıq dóretiwshiligine degen biliw qızıǵıwın marapatlaw;

—oqıwshılardıń qaraqalpaq dástanlarına degen qızıǵıwınıń mazmunlı bolıwın analizlew hám bahalaw;

—meńgerip alınǵan bilim hám kónlikpelerin hár qıylı kommunikativ dárejelerde, kórkem háweskerlikte ózliginen ámelge asıwınıń hám socializaciyalanıwınıń perspektivasın ashıp beriw;

Oqıwshılardıń qaraqalpaq atqarıwshılıq ónerine degen qızıǵıwshılıǵın arttıratuǵı kórip ótilgen metodlar hám tásilleri oqıw-tárbiya procesiniń áweli tómendegi aspektlerdiń nátiyjeligin támiyinleydi: motivaciyalıq, emocionallıq, informaciyalıq-biliw, mazmunlılıq (ádep-ikramlıq, kórkemestetikalıq, dóretiwshilik-iskerlik), dástanlıq bilimlerdi óz betinshe iyelep alıwı, intellektual-dóretiwshilik tapsırmalardı orınlaw, atqarıwshılıq máselelerin sheshiw, mektepte aǵartıwshılıq «missiya»sın ámelge asırıw, kórkemdóretiwshilik iskerlik boyınsha, socialkommunikativ.

Qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq ónerin-baqsılar dástanların oqıwshılardı klastan tıs tárbiyalawda qollanıw mashqalasınıń sheshimin tabıw tek teoriyalıq-pedagogikalıq tiykarların, áweli, koncepciyalar, kórsetkishler, mazmunın, principlerin, sharayatların, sistemaların

ǵana emes, al teoriyalıq-ámeliy, birinshi gezekte texnologiyalar, formalar sisteması, metodların, metodikalıq tásillerin hám usılların, sonıń ishinde, oqıwshılardıń usı ónerge, qaraqalpaq xalqınıń awızeki dóretiwshiligine qızıǵıwın arttıratuǵınların da islep shıǵıwdı talap etedi.

Qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq óneriniń quralları arqalı oqıwshılardı tárbiyalawdıń (ádep-ikramlıq, watan súyiwshilik, estetikalıq) kórsetkishler tómendegilerge ústin halda jámlengen: oqıwshılardıń baqsılardıń dástanlarına emocional unamlı múnásibeti; olar haqqında bilimleri; dástanlardıń ádep-ikramlıq, qaharmanlıq-watan súyiwshilik mazmunı, kórkem-estetikalıq potencialına; oqıwshılardıń iskerligine (óz betinshe bilimi, intellektual-dóretiwshilik, aǵartıwshılıq, úgitlew, kórkemháweskerlik)

Qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq ónerin-baqsılar dástanları tiykarında oqıwshılardı tárbiyalaw mazmunı, muzıka boyınsha oqıw baǵdarlamasına tiyisli akcentuaciya ámelge asırıladı, onıń menen baylanıslı halda «Dástanlar bilimdanları» dógereginiń baǵdarlaması (metodikalıq kórsetpe menen) islep shıǵıladı, onda klastan tıs jumıstıń

48

keń imkaniyatı, ózine tánligi hám ózgeshelikleri esapqa alınadı,qaraqalpaq baqsıları dástanlıq óneriniń tariyxı, teoriyası, tiykarları,qabıllawı, qaraqalpaq baqsıları dástanlıq óneri atqarıwshılıǵı sáwlelenedi.Qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq ónerin-baqsılar dástanları tiykarında oqıwshılardı tárbiyalawdıń tiykarǵı principleri tek dástúrlik-didaktikalıq gána bolmastan, al jańa metodologiyalıq ta bolıp,mámlekettiń tálim beriw siyasatı, sonıń ishinde, mashqalalardıńsheshimin tabıwdıń innovaciyalıq tásilleriniń tiykarǵı baǵdarlarına

juwap beredi.

Atqarıwshılıq óneriniń quralları arqalı oqıwshılardı tárbiyalawdıń shártlerine tómendegilerge qatnası bolǵanlar belgilengen: oqıwshılardıń emocional-motivaciyalıq keypiyatına; shaxsiy faktorǵa; oqıw-tárbiya procesiniń mazmunına (onıń sanalı potencialına); oqıwshılardıńestetikalıq hám watan súyiwshilik tuyǵıların, dóretiwshilik uqıpların,sonnan atqarıwshılıǵın (dástanlardı) qáliplestiredi; keri baylanısqa.Qaraqalpaq xalqınıń atqarıwshılıq ónerin-baqsılar dástanları tiykarında oqıwshılardı tárbiyalawdıń tómendegi innovaciyalıq texno-logiyaları qollanıladı: bilimler boyınsha turlar, BBB (bilemen, bilipalaman, bilip aldım), «aqıl hújimi» (hár qıylı túrler menen), «ashqıshsoraw», biliw-viktorinalıq minutlar, «oy-pikirge júkleme», «oylaptabıwǵa shınıǵıwlar» hám basqa da oqıwshılardıń tereń dástanlıqbilimlerdi iyelewi, olarǵa qızıǵıwshılıǵın arttırıw, olardıń maǵanasın,mazmunın, melodikasın uǵınıp alıw uqıpların qáliplestiriw, olardaestetikalıq akcentti, sonnan kórkem-estetikalıq, joqarı ádep-ikramlıq,watan súyiwshilik mazmundaǵıların ajıratıp alıw — olar oqıwshılardıń

estetikalıq sanası hám ádep-ikramlıq kelbetine tásir kórsetedi. Formalardıń sisteması saqlanadı: muzıkaǵa-dastanlardı aldın ala klaslıq

úyretiw, klastan tıs sabaqlar («Dástanlar bilimdanı» dógereginde), mektep is-ilajları, bular mektep sharayatında hár qıylı socialkommunikativ dárejede ózlerin dóretiwshilik jaqtan kórsetiw imkaniyatların beredi.

Metodlar sisteması (dástúrlik hám innovaciyalıq) tómendegilerdi esapqa alıw menen qollanıladı: shaxsqa baǵdarlanǵan pedagogika; baqsılar dástanların oqıwshılarǵa qaraqaqlpaq xalqınıń kórkem-estetikalıq hám ádepikramlıq ǵáziyneniń milliy miyrası sıpatında jetkerip beriw ideyaları; usı ónerge qızıǵıwın hám súyiwshiligin jedellestiriw; qollanılǵan metodlardıń oqıwshılardı ádep-ikramlıq hám estetikalıq tárbiyalawdı támiyinlewine erisiw.

Metodlar olardı qollanıwdıń áhmiyetliligine qarap sistemalastırıladı hám dástúrlik, innovaciyalıq-avtorlıq biliw dep qarastırıwdan ibarat boladı (máselen: impulsiv informaciya, salamat pikir metodı,

49

tamamlanbaǵan is-háreket metodı, generaciya, intellektual izlestiriw

(dástanlardıń tekstinde obrazlardıń sıpatlamasın, jumbaqlar, naqılmaqallar, jarqın frazalardı), birge salıstırıw (dástan qaharmanların), tańlanıw (dástanlardaǵı waqıyalarǵa), egocentrikalıq sóylew (oqıwshılardıń ózine qaratılǵan), salıstırıw (dástanlardı, olardıń obrazların, waqıyaların), breynstorming-aqıl hújimi, modellestiriw(dástan qaharmanlarınıń is-hárerketin, idealdı), ózin-ózi isendiriw-tárbiyalaw- tártiplestiriw-qadaǵalaw-aktuallastırıw-anıqlaw-sana-bahalaw. Mashqalanıń ámeliy sheshimin tabıwdaǵı metodikalıq tásiller qarastırıladı: dástanlardı oqıw, qabıllaw, analizlew hám uǵınıw boyınsha,qaharmanlardıń obrazına, tábiyattıń kórinislerine, usı shıǵarmalarǵaoqıwshınıń óziniń múnásibetin anıqlaw, qaharmanlardıń ádep-ikramlıq,qaharmanlıq is-háreketleri, dástanlardıń kórkem-estetikalıq quralları

haqqında, dástanlardı aytıp beriwdiń hár qıylı túrleri boyınsha.

Oqıwshılardı dástanlardı atqarıwshılıqqa úyretiw metodikasında tómendegi kórsetpeler ajıratıp kórsetiledi:

Oqıwshılarǵa túsinikli tilde, olardıń hawazına sáykes motivte oqıtıw; olarǵa «óz» repertuarın tánlaw; namalardıń tańlamalılıǵına, qaharmanlardıń gúyzelislerine itibar beriw;

teksttıń kórkem-súwretlew quralların hám muzıkalı-kórkem namalardı uǵınıw (dástanlardı oqıw-qabıllawda).

dástanlardı ideyalıq maǵanası, kórkemliligi hám shıǵarmanıń estetikası, olardıń atqarıwshılıǵı menen óz ara baylanısta orınlawdıń texnikalıq quralların islep shıǵıw.

50