Didaktika__ped

Oqıtıwdıń shólkemlestiriwshilik–metodikalıq principleri. Oqıtıwdı shólkemlestiriw metodikası oqıtıw mazmunın qáliplestiriw sıyaqlı erkin tańlanıwı múmkin emes. Bul haqqında belgili jámiyetlik, psixologiyalıq hám pedagogikalıq talaplardı inabatqa alıw zárúr. Bunday talaplar oqıtıwdıń shólkemlestiriwshimetodikalıq principleri dep atalıwshı principler mazmunında óz kórinisin tapqan:

-oqıtıwdıń izbe-izliligi, sistemalılıǵı;

-oqıtıwda sanalılıq hám dóretiwshi aktivlilik;

-oqıtıwda kórsetpelilik;

-oqıtıwdıń nátiyjeliligi hám bekkemliligi;

-oqıtıwdıń túsinikliligi;

-toparlı hám individuallıq oqıtıw birligi;

-oqıtıwdıń oqıwshılardıń jası hám individuallıq ózgesheliklerge sáykesliligi; - pedagogikalıq birge islesiw.

Qadaǵalawshı sorawlar:

1.―Didaktika‖ túsinigine táriyip beriń.

2.Didaktikanıń predmeti hám ob'ekti nelerden ibarat?

3.Didaktikanıń tiykarǵı wazıypaları neden ibarat?

4.Didaktikanıń tiykarǵı kategoriyaları qaysılar?

5.Pedagogikalıq paradigma ne? Oqıtıwdıń tiykarǵı paradigmaların aytıp beriń.

6.Oqıtıwdıń tiykarǵı didaktikalıq nızamlılıqların hám principlerin túsindirip beriń.

Test tapsırmaları:

1. Didaktika dep nege aytıladı?

a) didaktika bul shaxstıń rawajlanıw nızamlılıqları haqqındaǵı pán;

v) oqıtıw mazmunı, metodları hám shólkemlestiriw formaların ilimiy tiykarlap beriwshi oqıtıwdıń pedagogikalıq teoriyasi, pedagogikanıń tarawı;

s) bala shaxsın qáliplestiriw nızamlılıqları haqqındaǵı pán;

d)tarbiyalawshı oqıtıw mazmunın úyrenetuǵın taraw;

e)sabaqtı nátiyjeli shólkemlestiriw shártlerin belgileytuǵın jantasıw.

2. Ulıwma didaktikanıń predmeti neden ibarat? a) sabaq ótiw hám bilim alıwdıń óz ara baylanısı; v) ayırım pánge oqıtıw teoriyası

s) oqıtıw xızmetiniń ayrıqsha túri sıpatında

d) oqıtıw procesinde shaxstıń psixologiyalıq rawajlanıwı

11

e) oqıwshılardı qáliplestiriw hám bilim alıwdıń jámiyetlik sharayatları.

3.Qaysı juwap variantında didaktikanıń tiykarǵı kategoriyaları kórsetilgen? a) tárbiya, qáliplestiriw, rawajlandırıw, oqıtıw, taksologiya;

v) klass-sabaq sisteması, process, basqarıw;

s) klass, nátiyjelilik, qabıl etiw, ózlestiriw, oqıw páni

d) sabaq ótiw, bilim alıw, oqıtıw, oqıtıw procesi, metod; e) oqıwshı, tárbiya, qáliplestiriw, basqarıw, nátiyje.

4.‖Bilim beriwshi, rawajlandırıwshı hám tárbiyalawshı‖ túsinikleri didaktikanıń qaysı táreplerin kórsetedi?

a) oqıtıw maqseti v) oqıtıw nátiyjesi

s) oqıtıw funksiyaları d) oqıtıw quralları e) oqıtıw metodları

5.Ilimiy úyreniw derekleri, forma hám metodları, sonday-aq, adamnıń barlıqtı qabıl etiw qábiletliligin úyreniwshi filosofiyanıń qabıl etiw teoriyası bólimi qanday ataladı?

a) pragmatizm; v) gnoceologiya; s) koncepciya; d) algoritm;

e) ekzistenciyalizm;

ORTA ARNAWLÍ KÁSIP-ÓNER BILIMLENDIRIWI MAZMUNÍ.

MÁMLEKETLIK BILIMLENDIRIW STANDARTLARÍ

Jobası:

1.Oqıtıw túsiniginiń mánisi hám tariyxıy ózgeshelikleri.

2.Bilimlendiriw koncepciyaları mazmunı.

3.Ulıwma orta hám orta arnawlı bilimlendiriw mazmunın tańlaw principleri hám ólshemleri.

4.Oqıtıwdıń mazmunın belgilewshi normativ hújjetler.

Oqıtıw túsiniginiń mánisi hám tariyxıy ózgeshelikleri.

Oqıtıw óqıwshılarǵa teoriyalıq bilimlerdi beriw tiykarında olardıń biliw qábiletlerin ósiriw, olardıń ámeliy kónlikpe, uqıplılıqları hám dúnyaǵa kózqarasın qáliplestiriwge baǵdarlanǵan process bolıp, bul túsinik negizinde shaxstıń

12

logikalıq pikirlewi, barlıqta júz berip atırǵan hádiyselerdi óz ara baylanıslılıq kózqarasınan bahalay alıwında sáwlelenedi.

Oqıtıw túsinigi sonıń menen birge áwladlar tárepinen toplanǵan jámiyetlik áhmiyetli tájiriybelerdiń áwladlarǵa úzliksiz uzatılıwın támiyinlewshi sistemalı process bolıp sanaladı.

Shaxtı sociyallastırıw onı jámiyet tárepinen tán alınǵan minez-qulq normaları, bilim hámde qádiriyatlar sistemasın ózlestiriwden ibarat jámiyetlik turmısqa baǵdarlaw procesi bolıp esaplanadı.

Oqıtıwdıń mazmunı sistemalastırılǵan bilim, kónikpe hám uqıplılıqlar, kózqaraslar, oqıw-tárbiyalıq islerdi shólkemlestiriw nátiyjesinde erisilgen ámeliy tayarlıqtıń belgili dárejesi menen belgilenedi.

Oqıtıwdıń mazmunınıń tiykarǵı quramlı bólekleriniń biri bolǵan bilimler áhmiyetli jámiyetlik qádiriyat bolıp ta sanaladı. Ol individtiń sociyallasıwı, adamnıń socium (jámiyetlik ortalıq)ǵa kirisiwine járdem beredi. Ótken ásirde oqıtıwdıń mazmunın siyasiylastırıwǵa qaratılǵan háreketlerdiń júzege kelgenligi onıń mazmunın belgilewde ekstensivlik jantasıw (muǵdarlıq – sanın kóbeytiw) jetekshi orın iyeledi. Nátiyjede oqıtıw mazmunı oqıw pánleri sanınıń úzliksiz artıp barıw esabına keńeytirildi, oqıtıw procesinde tayar bilimlerdi beriw tiykarında, oqıwshılarda bilim, kónlikpe hám uqıplılıqların qáliplestiriwge itibar qaratılıp, oqıwshı shaxsın rawajlandırıw máselesi óz sheshimin tappadı.

Sońǵı jıllarda, oqıtıwdı insanparwarlastırıw jolında, oqıtıw mazmunın anıqlawda shaxsqa baǵdarlanǵan jantasıw tiykarǵı orındı iyeley basladı. Bunday jantasıw V.V.Kraevskiy, I.Ya.Lerner, M.N.Skatkin (Rossiya); M.Ochilova, N.N.Azizxójaeva, N.Sayidahmedov, F.R.Yuzlikaev (Ózbekistan)lardıń miynetlerinde óz kórinisin taptı.

Máselen, V.V.Kraevskiy, I.Ya.Lernerlar oqırıwdıń mazmunı degende shaxstı hár tárepleme rawajlandırıwdı támiyinlewshi pedagogikalıq bilim, kónlikpe hám uqıplılıqlar toplamı, dóretiwshilik xızmet tájiriybesi hámde emocionallıq-erkli qatnas tájiriybesi túsiniledi.

Demek, shaxsqa baǵdarlanǵan jantasıwǵa muwapıq oqıtıw mazmunın anıqlawda tiykarǵı qádiriyat bilim emes, balkim adamnıń ózi esaplanadı. Bunday jantasıw shaxstııń bilim alıw, ruwxıy, mádeniy hám turmıslıq talapların qanaatlandırıw, rawajlanıp atırǵan shaxsqa qaray haq kewilli qatnasta bolıwı bilimlendiriw mazmunın erkin tańlaw imkanın beredi.

Ǵárezsizlik jıllarında, Ózbekistan Respublikasında bilimlendiriw jámiyet hám mámlekettiń ruwxıy, jámiyetlik, ekonomikalıq, mádeniy rawajlanıwınıń tiykarı dep

13

qaraldı. Bilimlendiriwdiń maqseti erkin pikirleytuǵın, ruwxıy-ádep-ikramlılıq tárepinen jetik, hár tárepleme rawajlanǵan shaxstı tarbiyalawdan ibarat.

Orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwiniń ulıwmalıq wazıypaları tómendegilerden ibarat:

-xalıqtıń milliy-mádeniy zárúrliliklerin qanaatlandırıw, fizikalıq hám ruwxıy salamat áwladtı tarbiyalaw;

-oqıwshılar tárepinen jámiyetlik hám islep shıǵarıw talapları menen belgilenetuǵın bilimler sistemasınıń ózlestiriliwin támiyinlew;

-olarda dúnyaǵa ilimiy kózqarasın, siyasiy, ekonomikalıq, huqıqıy mádeniy, dóretiwshilik, erkin pikirlew kónlikpelerin qáliplestiriw, olardıń erkin bilimlerin asırıp barıwı;

-jaslarda Watanǵa muhabbat, watansúyiwshilik, puqaralıq kózqarasın, insaniylıq qádir-qımbat, demokratiyalıq ózin basqarıwda qatnasıwın, sonıń menen birge, óz háreketleri ushın juwapkershiligin júzege keltiriw.

Bilimlendiriwdiń túrleri hám kórinisleri. Evropa hám shıǵıs, Aziya hám Amerika mámleketlerinde bilimlendiriw túrleri tariyxıy rawajlanıw nátiyjesinde júzege kelgen. Birinshi túri mifologiyalıq bilimlendiriw bolıp, onda dúnyanıń mazmunı ertek, ápsana, dástan, qıssa hámde qosıqlar formasında úyrenilgen.

Keyingi tariyxıy túri sxolastikalıq bilimlendiriw bolǵan. Onıń mazmunına kóre bilimlendiriwde tekst mádeniyatı hám jer, aspan haqqındaǵı bilimler sóz benen kórsetilip, yad hám erkti shınıqtırıw tiykarında jas áwladqa insan dúnyası hám ol tárepinen shólkemlestiriletuǵin xızmet mazmunı haqqında bilimler berilgen, sawatqanlıq hám sóylew mádeniyatına úyretilgen.

Bilimlendiriwdiń úshinshi tariyxıy túri – aǵartıwshılıq bolıp, ol dúnyalıq bilimler jaratılǵan dáwirenen júzege kelgen. XX ásirden baslap bolsa túrli bilimlendiriw paradigma (model)ları, túrleri hám kórinisleriniń rawajlanıw procesi baqlandı.

Búgingi kúnde tiykarlarına qaray bilimlendiriwdiń tómendegi túrleri, kórinisleri

bar:

ilimiy bilimlerdi ózlestiriliw túri hám sıpatına qaray (biologiyalıq, matematikalıq, fizikalıq hám t.b.);

mazmunına qaray (teoriyalıq hám ámeliy, gumanitarlıq hám basqalar);

jámiyetlik iskerligin iyelew túri hám sheberligine qaray (muzıkalıq, kórkemlilik, texnikalıq, texnologiyalıq, pedagogikalıq, medicinalıq);

mádeniy qádiriyatlardı ózlestiriwine qaray (dástúriy bilimlendiriw, kórkem-estetikalıq, diniy hám basqalar);

kisilik jámiyetiniń mádeniy qádiriyatların ózlestiriw kólemine qaray (milliy,

14

evropa, xalıqaralıq, globallıq);

bilimlendiriw sistemasınıń túrine qaray (universitet, akademikalıq, gimnaziya, licey hám basqalar);

bilimlendiriw mazmunı baǵdarlarına qaray (formal hám materiallıq, ilimiy hám elementar, gumanitar hám tábiyiy pánler, ulıwma orta, orta arnawlı, kásipóner, joqarı);

bilimlendiriw dárejesine qaray (baslawısh, tolıqsız orta, ulıwma orta, orta arnawlı, kásip-óner, joqarı bilimlendiriw.

Bilimlendiriwdiń tariyxıy ózgeshelikleri. Bilimlendiriw mazmunı tariyxıy ózgeshelikke iye, sebebi ol jámiyet rawajlanıwınıń ol yaki bul basqıshında ústem orın tutıwshı jámiyetlik maqset hám wazıypalar menen belgilenedi. Bul bilimlendiriw mazmunınıń jámiyetlik turmıs, islep shıǵarıw hám ilimiy bilimlerdiń rawajlanıw dárejesi talapları tásiri astında ózgerip barıwın ańlatadı. Bilimlendiriw jámiyetlik hádiyse sıpatında adamlardıń bilimlerin ózlestiriwge bólǵan pragmatikalıq (ámeliy) zárúrlikleri tiykarında qáliplesken hám ol adamlarǵa turmıslıq xızmetin jolǵa qoyıw ushın zárúr. Bilimlerdi toplaw hám tereńlestiriw, jámiyet mádeniyatınıń artıp barıwı bilim tárepinen shólkemlestiriwshi funkciyalarınıń kóleminiń artıwın támiyinleydi.

Orta ásirde, Jaqın hám Orta Shıǵısta diniy oqıw orınları – medreseler bilimlendiriw hám pán orayı bolǵan. Ózbekstanlıq, Rossiyalıq hám shet el shıǵıstanıw izertlewshileri tárepinen medrese túrindegi oqıw orınları tek ǵana Oraylıq Aziyada payda bolǵanlıǵı hám sol jerden basqa mámleketlerge tarqalǵanlıǵı dálillengen.

Samaniyler dáwirinde (X ásir) tek ǵana Samarqandtıń ózinde 20 ǵa jaqın medreseler bolǵan. Abu Ali ibn Sino (980-1037) óziniń «Donishnoma» («Bilimler kitabı») miynetinde medreselerde tek ǵana musılmanshılıqqa tiyisli bilimler berilip ǵana qalmay, bálkim dúnyalıq ilimler de úyrenilgenligi, ilimiy izertlewler alıp barılǵanlıǵı, olardıń tiykarında ilimiy mekteplerdiń júzege kelgenligi kórsetilgen.

Óz dáwirinde medreselerde oqıtılıwı jolǵa qoyılǵan pánlerdi Abu Ali Ibn Sino tómendegi sistemalar boyınsha ajıratadı: Ádep-ikram (minez-qulq etikası), astronomiya, medicinalıq, til hám onıń grammatikası, musılman nızamshılıǵı.

Ullı oyshıl tárepinen usιnıs etilgen tárbiya túrleri bolsa tómendegilerden ibarat: 1) aqıl tárbiyası; 2) fizikalıq salamatlastırıw; 3) estetikalıq tárbiya; 4) ruwxıy tárbiya; 5) ónerge úyretiw. Abu Ali Ibn Sino tárepinen usınılǵan tárbiya túrleri Oraylıq Aziyada, Oyanıw dáwirinde (IX-X ásir) bilimlendiriwdiń insanpárwarlıq

15

hám shaxstıń barkamal rawajlanıwı barısındaǵı pikirlerge tiykarlanǵan edi,- dewge imkan beredi.

Shıǵıstaǵı Oyanw dáwiri Shıǵıs oyshılları – Muhammad Muso alXorazmiy, Abu Nasr Farabiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniyler ózleriniń didaktikalıq kózqaraslarında birinshi orınǵa insan shaxsın qoyadı hamde balalardı hár tárepleme, fizikalıq hám estetikalıq kámillikke erisiwleri, sonıń menen birge, tillerdi biliwlerin zárúr dep esaplaydı. Aqılıy tálim pánlerine matematika, astronomiya, mexanika hám tabiyattanıw sıyaqlı tábiyiy-ilimiy pánlerdi kirgizedi.

Ullı oyshıllar balaǵa húrmet penen qatnas jasaw ideyasın alǵa súredi, sxolastikalıq oqıtıw qattı intizamǵa qarsı shıǵadı. Olardıń pikirinshe, oqıw balada bilimlerge qızıǵıwshılıǵın oyatıw kerek.

Muhammed Taraǵay Uluǵbektiń (1394-1449 jillar) Samarqanddaǵı iskerligi XIV-XV

ásirlerde medreselerdiń pánler rawajlanıwın támiyinlewshi orayları wazıypasın orınlaǵanlıǵın kórsetedi. Muhammad Taraǵay Uluǵbek Samarqandtıń húkimdarı bolıwı menen birge astronom, matematik hám tariyxshı sıpatında belgili bolǵan. Sonıń menen birge, Mirza Ulugbektiń sheber pedagog bolǵanlıǵın tariyxıy dáliller kórsetedi. Ol kóplegen qábiletli jaslardı tárbiyalaǵan hám adamlar, ásirese jaslardıń ilimiy bilimlerdi

ózgerislerdi ámelge asırdı. Ol medreselerdi mámleket qaramaǵına ótkerdi, ustaz (oqıtıwshı)-larǵa aylıq is haqı belgilegen, shákirt(talaba)lerge stipendiya ajıratqan.

tómendegi basqıshlardan ibarat bolǵan:

1.―Anda‖ (kishi) – oqıw múddeti 2 jıl.

2.―Aust‖ (orta) – oqıw múddeti 3 jıl.

3.―Ayrıqsha‖ (joqarı) – oqıw múddeti 3 jıl.

Bunday jantasıwlar, búgińgı kún kózqarasınan aytqanda bakalavriat hám magistratura kózge taslanadı. Házirgi waqıtta olar orta ásir evropa universitetleri ushın da tán bolǵan.

Ullı qábilet iyesi sıpatında ilimpaz óz dáwirinde bir neshe ásirlerge ozıp ketken. Derlik 600 jıl aldın Muhammad Taraǵay Uluǵbek tómendegi aksiomanı alǵa súrgen: bilim alıwǵa umtılıw mámleket keleshegine jol demekdur. Ekonomikalıq rawajlanǵan mámleketlerdiń házirgi tájiriybesi usı pikirdi tolıq tastıyıqlaydı.

16

Evropa oyanıw dáwiri (XIV-XVI ásirler) aǵartıwshıları XVIII-XIX ásirlerde de shaxstıń barkamal rawajlanıwı haqqındaǵı pikirlerin ilgeri súrgen. Máselen, Italiya aǵartıwshısı V.De Feltre (XV ásir) ―quwanısh mektebi‖n shólkemlestiredi. Bul mektepte balaǵa erkin fizikalıq hám aqılıy rawajlanıw múmkinshiligi berilgen. J.J.Russonıń erkin tárbiya teoriyası, I.G.Pestalotssidiń adamdı aktiv turmıs xızmetine tartıw jolı menen onı rawajlandırıw haqqındaǵı ideyası XX ásir pedagogikasınıń rawajlanıwına óz tásirin kórsetti.

Bilimlendiriw koncepciyaları mazmunı. Dástúriy pedagogikada formal hám materiyallıq bilimlendiriw teoriyası keń tanılǵan. Bul teoriyalardıń mánisi ne hám orta bilimlendiriw mazmunına qanday tásir etedi?

Formal bilimlendiriw teoriyasına Djon Lokk (XVII ásir), Pestalotssi, Kant hám Gerbart (XVIII-XIX ásirler) tiykar salǵan. XVIII ásirdiń aqırında didaktikalıq formalizm teoriyası (koncepciyası) payda boldı. Koncepciya tárepdarları bilimlendiriwdi oqıwshılardıń qábileti hám qızıǵıqshılıqların rawajlandırıwshı qural sıpatında túsindiredi. Keyinala bul tálimat formal bilimlendiriw teoriyası sıpatında qáliplestirildi. Didaktikalıq formalizm tárepdarlarınıń tiykarǵı ideyası áyyemgi alım Geraklit tárepinen aytılǵan (kóp bilim aqıldı kúsheytirmeydi) pikirlerine tiykarlanadı. Sońınan bul pikirdi I.Kant hám I.G.Pestalotssilar rawajlandırdı. Olar oqıtıwdıń tiykarlawshı maqseti, eń dáslep, oqıwshınıń qábiletin rawajlandırıw, oqıwshınıń tuwrı pikirlewin kúsheytiriw bólıwı shárt dep esaplaydı.

Usı teoriya tárepdarları filosofiyalıq racionalizm (latınshada «rationalts» - aqıllı)ge tayanadı hám bilim deregi aqıldur, bilim tek ǵana aqıldıń erkinliginde tuwıladı, sonlıqtan bilimlendiriw oqıwshılardıń belgili bilimlerin iyelep alıwı emes, bálkim olardıń aqılın ósiriw, yaǵnıy, analiz, sintez, logikalıq pikirlew uqıplılıqların rawajlandırıw sıyaqlı wazıypanı sheshiwi zárúr dep esaplaydı. Olardıń pikirinshe, pilirlewdi rawajlandırıw quralı tiller, ásirese, áyyemgi grek hám latın tili, sonıń menen birge, matematikanı úyreniw lazım. Formal bilim beriw elementlerinen házirgi kúnde de paydalanıladı. Angliyadaǵı grammatikalıq mekteplerde, usı teoriya tiykarında jumıs alıp baradı.

XVII ásir aqırı– XIX ásir baslarında materiyallıq bilim beriw teoriyası tez pát penen rawajlandı. Teoriyanıń payda bolıwına sanaat hám onıń ilimiy-texnikalıq tiykarlarınıń rawajlanıwı tiykar bolıp xızmet qıldı. Pedagogika tariyxında bul teoriya (koncepciya) didaktikalıq materializm teoriyası spatında tanılǵan. Usı teoriya tárepdarları tiykarınan, inglis shayırı hám tariyxshısı Dj.Milton, nemis pedagogı

N.B.Besedovlar mekteptiń tiykarǵı maqseti oqıwshılarǵa bilimler beriw dep esaplaǵan hám de ózleri oqıtatuǵın pánge ilajı barınsha kóbirek material-

17

lardı kiritiwge umtılǵan. Mektep bilimlendiriwi mazmunın qáliplestiriwge bunday jantasıwdıń nátiyjesi az bolıp shıqtı, sebebi oqıwshılarǵa júdá kóp maǵlıwmatlar beriledi. Nátiyjede maǵlıwmatlar tolıq emes hám júzeki ózlestiriledi.

Bul teoriyanıń basqa tárepdarları empirizm ideyaların alǵa súrdi (latınsha «empiria» - tájiriybe). Filosof-empiristler, atap aytqanda, inglis filosofı G.Spenser

(1820-1903 jillar) biliw tájiriybe shegarasınan shıǵa almaydı hám bilim deregi tek ǵana tájiriybe esaplanadı,-dep túsindiredi. Bunnan tómendegi pedagogikalıq juwmaqlar kelip shıǵadı: oqıwshılardı tiykarınan tábiyiy-ilimiy bilimler menen qurallandırıw kerek, bilimlendiriw materialların tańlaw ushın bolsa turmısta, keleshekte oqıwshılardıń ámeliy iskerligi ushın zárúr bolǵan bilimlerge tereń itibar qaratıw kerek. Materiyallıq bilimlendiriw teoriyası real baǵdar dep atalıwshı mektep bilimlendiriwi tiykarın quraydı. Máselen, XIX ásir aqırı XX ásir baslarında Rossiya hám Túrkistanda, real gimnaziya hám real bilim jurtlarında oqıtıw áyyemgi hám batıs evropa tillerin úyreniwge emes, bálkim tábiyiy-ilimiy pánler (matematika, fizika, ximiya hám basqalar) hámde ámeliy ózgeshelikli pánlerdi ózlestiriwge tiykarlanǵan.

Formal hám materiyallıq teoriyalardı K.D.Ushinskiy hám A.Avloniyler júdá tiykarlı kritikalaydı. K.D.Ushinskiy bilimlerdi ózlestiriwden uzaq bolǵan formal dep atalıwshi rawajlanıw oylap tabılǵan jalǵan dep aytadı. Hár bir pán qanday da bir basqa nárse menen emes, adamdı óziniń mazmunı menen rawajlandırıwın aytadı. Sonday eken, mektep tek ǵana rawajlandırıp ǵana qalmay, bálkim olardıń keyingi xızmetlerine paydalı bolatuǵın bilimlerdi de beriwi kerek. Ózbek pedagogı Abdulla Avloniy da (1878-1934 jillar) áne sonday pikir bildirgen. Ol óziniń ―Turkiy guliston yohud axloq‖ atlı miynetinde ―... bilim biziń aqılımızdı hám biziń yadımızdı qılıshtay ótkir qıladı. Bilim, pándi iyelew rawajlanıw jolında biziń ilgeri qádem taslawımız shárti.... Bilimsiz adam bul miywesiz terekke usaydı‖,-dep jazadı.

XX ásir baslarında, shet el hám ayrıqsha amerika pedagogikasında mektep bilimlendiriwi máseleleri boyınsha pragmatikalıq (grekshe «pragma» – háreket, ámeliyat) ideyası keń tarqaldı. Pedagogikada belgili pragmatizm tárepdarı Djon Dyun (1859-1952 jillar) mektep bilimlendiriwiniń óz koncepciyasın jaratıwǵa kóp urındı. Bul baǵdarlar wákilleri (Dj.Dyun, G.Kershenshteyner) oqıtıw bul oqıwshınıń ―tájiriybesin qayta shólkemlestiriw‖ úzliksiz procesi dep esaplaydı.

Oqıtıwdı Dyun kúndelik turmıstan alınǵan ámeliy máselelerdi sheshiwge baylanıslı balalar xızmetin shólkemlestiriw sıpatında túsinedi. Bul teoriyanıń

18

tiykarǵı baslanǵısh qaǵıydaları tómendegilerden ibarat dep esaplaǵan: ―Aldınnan dúzilgen oqıw kursları kerek emes‖, ―Oqıtıw materialların balanıń tájiriybesinen alıw kerek‖, ―Bala oqıtıwdıń sıpatı sıyaqlı muǵdarın da belgilewi kerek‖, ―Orınlaw járdeminde oqıtıw – mektepte tiykarǵı metod‖. Solay etip, Dyun mektepte bilimlendiriw hám ayırım pánler anıq belgilengen mazmunı zárúrligin biykarlaydı, ilimiy bilimlendiriwdi tán almaydı hám oqıwdı tar hámde oqıwshılardıń qızıǵıwshılıqlarına tiykarlanǵan prakticizminen ibarat esaplaydı.

Bul teoriya tiykarında onıń izin basıwshı Willyam Kilpatrik 20-jıllarda ―oqıtıwdıń proektli sisteması‖ (yaki proektli metodı)n islep shıqtı, onıń mazmunı óz qızıǵıwshılarınan kelip shıǵıp balalar oqıtıwshı menen birge qandaydur ámeliy máseleniń sheshimin proektlestiriwden ibarat. Mısal ushın, oyınshıq úysheniń qurılısı ámeliy xızmetke kiritiledi hám onıń dawamında til, matematika, basqa pánleri boyınsha ol yaki bul maǵlıwmatlardı bilip aladı. Bul teoriya ǵalabalıq mektepte bilimlendiriw dárejesin páseyttiriw múmkinligin túsiniw qıyın emes.

Amerikalıq pedagoglar I.Adler, Dj.Brunner hám basqalar Dyun teoriyası amerika mektepleri rawajlanıwın artqa tartqanın aytadı hám bilimlendiriwdi modernizaciyalastırıw hám de jetilistiriw jolların izleydi.

Kóplep pedagoglar - A.Disterveg, K.D.Ushinskiy, M.Behbudiy hám A.Avloniyler mektep bilimlendiriwine baylanıslı kóplep bahalı ideyalardı ilgeri súrgen. Olar xalıq mektepleri, jańa usıl mektepte tálim dárejesin arttırıw, tábiyiyilimiy pánler hám gumanitar pánler birligi tárepdarı edi.

Búgingi kúnde túrli tálim koncepciyaları bar. Koncepciyalardan biri oqıtıwdıń mazmunın bilimlendiriw orınlarında úyreniletuǵın pánniń pedagogikalıq tiykarları sıpatında analizlenedi. Bul jerde shaxstıń dóretiwshilikke qábiletliligi, erkin tańlawdı ámelge asıra biliwi, adamlarǵa haqıqıy qatnasta bolıwı kibi sıpatları shette qalıp ketedi. Bul jantasıw oqıwshılardı pán hám islep shıǵarıwǵa endiriwge qaratılǵan, biraq demokratikalıq jámiyette erkin turmısqa baǵdarlawǵa emes, ámelde adam bul jerde islep shıǵarıw faktorı sıpatında qatnasadı (avtoritarizm).

Basqa bir koncepciya bilimlendiriw mazmunın oqıwshı ózlestiriwi kerek bolǵan bilim, kónlikpe hám uqıplılıqlar jıynaǵı sıpatında qaraydı. Bul koncepciya avtorları bilim hám uqıplılıqlardı iyelew adamǵa zamanagóy jámiyette sáykes ráwishte turmıs keshiriwge imkan beredi dep esaplaydı. Adamnan tek ǵana ol biliwi hám orınlay alıwın talap etiw jeterli. Bunday jaǵdayda oqıtıwǵa talaplar hám tómendegishe boladı: ósip kiyatırǵan áwladqa ana tili. matematika, fizika hám basqa pánler boyınsha bilim hám uqıplılıqlar beriw zárúr.

19

Milliy ulıwma orta bilimlendiriw mektebi házirgi zaman sharayatlarında rawajlanıwı ushın bul jeterli emes. Jámiyettiń oqıwshılardan tek ǵana belgili oqıw pánleri mazmunın emes, bálki olarda erk kúshi, óz háreketleri ushın, jámiyet hám mámleket táǵdiri ushın juwapkershilikli, átirap-ortalıqtı qorǵaw; milletshilik hám diniy ekstremizmge jol qoymaw hám usı sıyaqlı sıpatlardı rawajlandırıwdı talap etedi. Ózbekistan Respublikasınıń «Kadrlar tayarlawdıń milliy dástúri» (1997)da zamanagóy bilimlendiriw mazmunı dóretiwshilik, erkin pikirlewshi demokratiyalıq jámiyet puqarasın qáliplestiriw wazıypalarına sáykes keliwi kerek dep jazıp qoyılǵan.

Rossiya tálim akademiyası (RAO) haqıyqıy aǵzası V.V.Kraevskiy tárepinen ilgeri súrilgen koncepciyada kórsetiliwinshe, bilimlendiriwdiń tiykarǵı jámiyetlik wazıypası áwladlar tárepinen toplaǵan tájiriybelerin áwládlarǵa uzatıw esaplanadı.

Bul koncepciya mazmunında bilimlendiriw mazmunı tómendegi tórtte shólkemlestiriwshi elementlerden ibarat boladı:

-qabıl etiw xızmetin ámelge asırıw usılları kórsetilgen formadaǵı qabıl etiw xızmeti

(bilimler);

-ámeliy xızmetti ámelge asırıw usılları formasında belgilengen ámeliy xızmet tájiriybesi (kónlikpe hám uqıplılıqlar);

-mashqalalı jaǵdaylar, standart emes jaǵdaylarda jańa máselelerdi sheshiw formasında (dóretiwshilik xızmet tájiriybesi);

-átirap-ortalıqqa, bir-birine, emocional qádiriyatlı qatnasıqlar tájiriybesi, yaǵnıy, emocional, áder-ikramlıq, estetikalıq tárbiyalaw.

Bul elementler óz ara baylanıslı hám bir-birine tiykarlanǵan. Mámleketler bilimlersiz bolıwı múmkin emes. Adamnıń dóretiwshilik xızmeti bilimler hám kónlikpeler mazmunlı belgili materialda ámelge asırıladı. Ruwxıy-ádep-ikramlılıq tárbiyalılıq adam jasaytuǵın jámiyettiń qulqı, kónlikpe hám uqıplılıqların iyelep alǵanlıǵın kózde tutadı. Jámiyetlik tájiriybeniń bul elementlerin ózlestiriw adamǵa jámiyette jaqsı jasaw, jaqsı orınlawshı bolıw menen birge erkin háreket etiw, jámiyetti ózgertire alıw, jámiyetlik rawajlanıwǵa óz úlesin qosa alıwǵa imkan beredi. Sonıń ushın ulıwma orta, orta arnawlı, kásip-óner tálimi birinshi náwbette, turmısqa tayarlaydı, ekinshiden, insan usı tártipke óz úlesin qosıw, hátte onı qayta dúziwge de qudiretli boladı. Akademik V.V.Kraevskiydiń koncepciyası oqıtıwshını oqıwshılar sanasında ulıwmainsanıylıq hám milliy qádiriyatlar sisteması, adamlarǵa insanparwarlıq qatnastı

qáliplestiriw, erkin pikirlewshi, barkamal rawajlanǵan shaxstı qáliplestiriwge qaratılǵan arnawlı xızmetke

20