Didaktika__ped

Oqıtıw wazıypası sabaqlıq penen islesiwde óz betinshe bilim alıw ushın zárúr bolǵan konspekt jazıw, ulıwmalastırıw, tiykarǵısın ajıratıp kórsetiw, logikalıq eslep qalıw sıyaqlı uqıplılıq hám kónikpelerdi rawajlandırıwǵa járdem beriwinde kózge taslanadı.

Bilimlendiriw mazmunı oqıw materialı dárejesinde sabaqlıqlar menen bir qatarda túrli oqıw qollanbaları: ádebiyat hám tariyx xrestomatiyaları, maglıwmatnamalar, matematika, fizika, ximiya boyınsha máseleler toplamları, georafiya, biologiya boyınsha atlaslar, til boyınsha shınıǵıwlar toplamları hám basqalar da ashıp beriledi. Oqıw qollanbaları sabaqlıqtıń bázı táreplerin keńeytedi hám anıq máselelerdi sheshiw maqsedine iye boladı (axborot, shınıǵıw islew, tekseriw).

Mámleketlik bilimlendiriw standartları. Bilimlendiriwdiń mazmunın rawajlandırıwda kózge taslanıp atırǵan zamanagóy tendenciyalarınan biri onı standartlastırıw esaplanadı. Standartlastırıwda tómendegi eki faktor áhmiyetli: túrli bilimlendiriw mekemelerinde bilim alıp atırǵan jaslardıń ulıwma orta, orta arnawlı, kásip-óner bilimler kóleminiń bir qıylı dárejesin támiyinlewshi mámlekette jeke pedagogikalıq ortalıqtı jaratıw zárúrligi;

Ózbekistannıń jáhán birge islesiw sistemasına kiriwi nátiyjesinde xalıqaralıq bilimlendiriw ámeliyatında ulıwma orta hám orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriw

orınlanatuǵın oqıw isleriniń maksimal kólemi, sonıń menen birge, pitiriwshilerdiń tayarlıq dárejesine qoyılatuǵın talaplardı belgileydi.

Ózbekistan Respublikasınıń «Bilimlendiriw haqqında»ǵı nızamı menen bir qatarda mámleketlik standart tiykarǵı normativ hújjet esaplanadı. «Standart» inglis tilinen alınıp «ólshem», «úlgi», «model» mánilerin ańlatadı. Standart járdeminde, respublika kóleminde túrli bilimlendiriw mekemelerinde bilimlendiriwdiń turaqlılıq dárejesin támiyinlewge erisiledi, oqıw isleri normativleri maslastırıladı, oqıwshılardıń bilimlerin bahalıq ólshemleri islep shıǵıladı. Oqıwshı mámleket tárepinen belgilengen bilimlendiriw standartı menen shekleniwi múmkin, yaki bilimlerin jáne de tereńirek iyelep alıw maqsetinde óz betinshe shuǵıllanıw imkaniyatına iye.

31

Bilimlendiriwdi standartlastırıw dúnyanıń rawajlanǵan mámleketlerinde, jetilisken oqıw jobaları hám baǵdarlamaların islep shıǵıw, bilimlendiriwdiń belgili dárejesin belgilew menen ámelge asırıladı. Lekin «standart» termini ózi tálimge jaqın dáwirlerde qollanıla baslaǵan. Mámleketlik bilimlendiriw standartları bilim sıpatın asırıwǵa imkan beredi. Olar bilimlendiriw mazmunınıń minimal kólemin kórsetiw hám bilimlendiriw dárejesiniń tómengi dárejesin belgilep beredi.

Bilimlendiriw standartin kirgiziwden burın bunday májbúriy qaǵıydalar bolgan emes. Ózlestiriwdiń anıq belgilengen shegaralarınıń joqlıǵı XX ásirdiń 80jıllarında kópshilik pitiriwshilerdiń haqıqıy bilim dárejeleri judá pás bolıwına alıp keldi.

Mámleketlik bilimlendiriw standartların jaratıw boyınsha jumıslar Ózbekistan Respublikasınıń «Bilimlendiriw haqqında»ǵı Nızamı (1992-jıl) qabıl etilgennen keyin baslandı. Bul hújjettiń 6-bántinde jáhán bilimlendiriwi ámeliyatı ólshemlerine sáykes keliwshi mámleketlik bilimlendiriw standartların jaratıw zárúrligi belgilep ótildi. Ózbekistan Respublikası Joqarı Májlisiniń IX sessiyasında (1997-jıl) Ózbekistan Respublikasiniń jańa redaktorlıǵındaǵı «Bilimlendiriw haqqındaǵı Nızamı qabıl qılınǵannan soń bilimlendiriw baǵdarlamalarınıń jańa áwladı jaratıldı. Jáhán ámeliyatı tájiriybesi tiykarında jaratılǵan bilimlendiriw standartları hár bir pán boyınsha ózlestiriliwi zárúr bolǵan bilimlerdiń minimal dárejesin belgilewge imkan berdi.

Mámleketlik bilimlendiriw standartları quramlı dúzilisine qaray tómendegilerden ibarat:

1.Bilimlendiriwdiń jańa yaki anıqlastırılǵan maqsetleri, pánniń úyreniw obektleri hám tiykarǵı mazmunlı baǵdarları kózde tutılatuǵın oqıw pániniń ulıwmalıq táriypi.

2.Oqıw pániniń mazmunı, tayanısh (invariant) dárejesin súwretlew.

3.Bilimlendiriwdiń májbúriy nátiyjelerin ashıp beriw, yaǵnıy oqıwshılardıń oqıw tayarlıqların zárúr bólǵan minimal dárejesine talaplar.

4.Bilim, kónlikpe hám uqıplılıqlarına qoyılatuǵın talaplar, bul olardıń májbúriy tayarlıqları dárejesiniń «ólshemi», yaǵnıy, tekseriw isleri, testler hám ayrıqsha tapsırmalardı orınlawına qarap oqıwshılar tárepinen talaplardıń májbúriy dárejesine erisilgenligi haqqında pikir júrgiziw múmkin boladı.

Qadaǵalawshı sorawlar:

1. Oqıtıw mazmunınıń mánisi neden ibarat?

32

2.Ulıwma orta, orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwi mazmunın tańlap alıw principlerin táriyiplep beriń.

3.Házirgi basqıshta oqıtıw mazmunın belgilewdiń tiykarǵı dereklerin aytıp beriń.

4.Qánigelik páni boyınsha ulıwma orta, orta arnawlı bilimlendiriwi mámleketlik bilimlendiriw standartın analizlep beriń.

5.Oqıw jobalarınıń túrlerin aytıń, akademiyalıq licey oqıw jobasın táriyiplep

beriń.

6.Oqıw baǵdarlamalarınıń qanday túrleri bar?

Test tapsırmaları:

1. Qaysı juwap variantında oqıtıw mazmunın anıqlawshı tiykarǵı faktorlar kórsetilgen?

a) pán, texnika, mádeniyattıń jámiyette rawajlanǵanlıǵı dárejesi; oqıtıwdıń maqset hám wazıypaları; oqıwshılardıń jas ózgeshelikleri; oqıwshı shaxsınıń zárúrlikleri;

v) insan zárúrligi; jámiyet talabı; oqıtıw usılları;

s) oqıw basqısh; oqıtıw procesi; pedagogikalıq qatnasıqlar;

d)oqıtıw nátiyjesi; oqıtıw principleri; pedagogikalıq texnologiyalar;

e)oqıtıw maqsetin belgilewshi normativ hújjetler, oqıtıwshınıń pedagogikalıq sheberligi, bahalaw usılları.

2.Oqıtıw mazmunın belgilewshi normativ hújjetler qaysı juwap variantında tuwrı kórsetilgen?

a)ilimiy, ilimiy-ǵalabalıq hám kórkem ádebiyatlar;

v)sabaq jobası, jıllıq joba, oqıtıwshınıń uqıplılıǵı;

s)ǵalabalıq axborot quralları betlerinde berilip atırǵan materiallar, Internet maǵlıwmatlar, axborotlar;

d) oqıw jobası, oqıw baǵdarlamaları, oqıw páni, sabaqlıq hám oqıw qollanbalar;

e) ilimiy ádebiyatlar, oqıw jobası, axborot quralları

OQITIW METODLARI HÁM QURALLARI

Jobası:

1.Oqıtıwdıń metodları haqqında ulıwma túsinik.

2.Oqıtıw metodlarınıń klassifikaciyası.

3.Oqıtıw metodların tańlaw.

33

Tayanısh túsinikler: awızeki metod, jazba netod, usıl, ámeliy, shınıǵıw, kórsetpelilik, laboratoriya, mektep lekciyası.

«Metod» sóziniń grekshe awdarması «izertlew, usıl, maqsetke erisiw jolı» kibi mánilerdi ańlatadı. Filosofiyalıq sózliklerde bul túsinik ulıwmalıq tárizde «maqsetke erisiw usılları»1 dep berilgen.

Házirgi waqıtta pedagogikalıq dereklerde «oqıtıw metodı» túsinigine berilgen táriyiplerdiń túrlishe ekenligine gúwa bolamız.

Sonıń menen birge, oqıtıw metodlarınıń oqıtıwshı hám oqıwshılardıń óz ara birgeliktegi tártipli xızmetleriniń usılları ekenligi haqqındaǵı pikirler de bar.

Keltirilgen táriyiplerden kórinip turǵanınday, bul túsinik mazmunı jaǵınan

bir qansha quramalı mánisti bildiredi hám bárqulla bir túrde talqılanbaydı. Tiykarǵı mashqala sonnan ibarat, keltirilgen táriyiplerde ulıwmalıq jantasıw óz kórinisin tawıp, metodtıń qanday xızmetti shólkemlestiriwine baǵdarlanǵanlıǵı anıq kórsetilmegen.

Bazıbir avtorlar «oqıtıw metodları oqıwshılardıń oqıw-biliw xızmetin shólkemlestiriw usılları» degen kózqarasqa jan basadı. Bildirilgen pikirlerden kelip shıǵatuǵın ulıwmalıq juwmaqlar nelerden ibarat?

1.Oqıtıw metodları – oqıtıw procesiniń barlıq táreplerin qamrap alatuǵın quramalı, kóp tárepli hádiyse esaplanadı.

2.Oqıtıw metodları ózinde bilimlendiriw procesin shólkemlestiredi: úyretiwshi hám úyreniwshilerdiń birgeliktegi xızmetin shólkemlestiriw oqıtıw metodlarınıń tiykarı.

Oqıtıw metodı oqıtıw maqsetin ashıp beriwge xızmet etedi, onıń járdeminde oqıtıw mazmunın ózlestiriw jolları kórsetiledi, oqıtıwshı hám oqıwshılardıń óz ara háreketi, ózgesheligi ashıp beriledi. Metod, bir tárepten, oqıtıw maqsetine erisiw quralı sıpatında kórinse, basqa tárepten, basqarılıwshań oqıw xızmetin ámelge asırıw shárti esaplanadı.

Oqıtıw metodı dúzilisi M.N.Skatkinniń kózqaraslarına kóre tómendegishe boladı:

Oqıtıw metodları túrli formalarda hámde hár qıylı oqıtıw quralları járdeminde qollanıladı. Bir qatar metodlar ózinde toparlı oqıtıw formalarınıń kórinislerin birlestiredi: lekciya, seminar, dástúr, sayahat, oqıw konferenciyası hám basqalar. Oqıtıw procesiniń toparlı formasında shólkemlestiriwde hár qıylı kórgiz-

beli qollanbalar: karta, diagramma, plakat, súwret, sızılma hám t.b. paydalanıladı. Texnikalıq qurallar (dioproektor, kino, úskene, televizor, videomagnitofon)dan, sonıń menen birge, kompyuter xızmetinen paydalanıwdıń individual, juplı yaki toparlı formalarınan paydalanıw múmkin.

Hár bir metod belgili bilim beriwshi wazıypanı nátiyjeli sheshiw, qalǵanları bolsa bir qansha nátiyjesiz bolıwı múmkin. Universal oqıtıw metodları joq, sonlıqtan sabaqta túrli oqıtıw metodlarınan yaki olardıń birikpesinen paydalanıw múmkin.

Oqıtıw metodların tańlaw tómendegi ólshemleri tiykarında anıqlanadı:

-didaktikalıq maqset tiykarında;

-oqıtıw mazmunı tiykarında;

-oqıwshılardıń oqıw kónlikpelerin iyelew hám rawajlanıw dárejesi tiykarında;

-oqıtıwshınıń tájiriybesi hám kásiplik tayarlıq dárejesi tiykarında.

Oqıtıwshı tárepinen qollanılıp atırǵan oqıtıw metodları birikpesi baslawısh klasslardan joqarı klasslarǵa ótiw tiykarında ózgerip hámde quramalı xarakterge iye boladı. Oqıtıw metodlarınan paydalanıw kólemi, jaǵdayı oqıtıwshınıń kásiplik tayarlıǵı hám sheberligi dárejesine baylanıslı halda ózgerip baradı.

Oqıtıw metodların tańlaw mashqalası uzaq dáwirden beri kritikalanıp kelmekte. Biraq izertlewler sanı kóp bolsada, bul haqqında jeke toqtamǵa kelinbegen. Usı jerde oqıtıw ámeliyatında qollanılıp atırǵan metodlar sistemasına toqtalıp ótemiz.

Oqıtıw metodlarınıń xarakteristikası tiykarǵı didaktikalıq maqsetler boyınsha sistemalastırıladı-2.

9 -sızılma Oqıtıw metodlarınıń klassifikaciyası

Danilov hám Esipovlardıń kózqaraslarına kóre oqıtıw metodları

1. Bilimlerdi iyelew metodları.

2. Kónlikpe hám uqıplılıqlardı qáliplestiriwshi metodlar. 3. Tekseriw metodları

1 Данилов М.А., Есипов Б.П. Дидактика. – Москва, Изд-во АПН РСФСР, 1957.

37

Avtorlar usınılıp atırǵan metodlardı tómendegi sızılma boyınsha qollaw maqsetke muwapıq ekenligin aytadı:

1. Materialdı awızeki bayan etiw (gúrrin, túsindiriw, mektep lekciyası).

Oqıwshılar tárepinen bilimlerdi ózlestiriw oqıtıwshınıń túsindiriwdi aktiv qabıl etiw hám puxta oylaw arqasında ámelge asırıladı. Bilimlerdi uzatıw quralı sıpatında oqıtıwshı sóylewi áhmiyetli orın tutadı. Bul orında oqıtıwshınıń oqıwshılar xızmetine basshılıǵı temanı qoyıw, jobanı járiyalaw, oqıwshılar xızmetin basqarıwdan ibarat boladı.

2. Gúrrińlesiw. Oqıwshılar tárepinen bilimlerdi ózlestiriw procesi: olar itibarına usınılıp atırǵan sorawdıń mánisin ańlaw, sorawǵa tiyisli ob'ektlerdi óz ara salıstırıw, puxta oylaw hám sorawlarǵa durıs juwap tayarlawdan ibarat.

Oqıtıwshınıń basshılıǵı: temanı qoyıw, sorawlardı túsindiriw, berilgen juwaplardı dúzetiw, tolıqtırıw hám ulıwmalastırıw sıyaqlı jaǵdaylarda kórinedi.

Gúrrińlesiw metodı járdeminde bilimlerdi ózlestiriwde oqıwshılar bar bilimleri hám tájiriybelerine tayanadı.

3.Sabaqlıq (kitap) penen islew. Bilimlerdi ózlestiriw deregi bolıp baspa tekst xızmet qıladı. Oqıtıwshınıń basshılıǵı bolsa tapsırmanı túsindiriw, xızmet maqsetin belgilew, oqıwshılarǵa sabaqlıq penen islesiwdiń jańa usılların úyretiw, ózlestirilgen bilimlerdiń túsiniliw hám bekkemlilik dárejesin tekseriw sıyaqlı kórinislerde sáwlelenedi.

4.Oqıtıwshınıń baqlawı (klassta hám klasstan tıs (sonıń menen birge, sayaxat hám ekskursiyalar) processlerde).

Oqıwshılardıń oqıw predmetleri boyınsha ózlestiriw jaǵdayı hám hádiyselerdi baqlap barıw, túrli pán oqıtıwshılarınıń kórsetpeleri boyınsha olardı bóleklerge bólip hár bir oqıwshınıń ózine tán, uqsas hám áhmiyetli táreplerin anıqlawǵa baǵdarlanadı.

Bilimlerdi ózlestiriw deregi bolıp belgili predmet, tájiriybe, model, kartalar xızmet etedi. Oqıtıwshınıń basshılıǵı baqlaw wazıypasın belgilew, onı belgili shaxsqa júklew, ob'ektti belgilew, ulıwma basshılıqtı alıp barıw, bóleklerge ajıratıw, tiykarların anıqlaw hám ulıwmalastırıwdan ibarat.

5. Laboratoriyalıq jumıslar. Bul processte anıq wazıypa, yaǵnıy, belgili sharayatta belgili hádiyselerdi baqlaw júklenedi. Oqıwshılar hádiyselerdi ótiw procesin baqlaydı hám analizleydi.

Bilimler deregi baqlanılıp atırǵan hádiyseler hám olardıń ótkeriw procesi esaplanadı. Oqıtıwshı wazıypa mazmunı menen tanıstıradı, oqıwshılardı teoriyalıq bilimler menen qurallandıradı, ulıwma process hám basqıshlardı baqlaw jolları hám de aqırǵı juwmaq shıǵarıwǵa úyretedi.

38

6.Shınınǵıw (aqılıy hám xızmetli shınıǵıwlar). Oqıwshılar tárepinen bilimlerdi ózlestiriw procesiniń ózine tán ózgesheligi, teoriyalıq tiykarlar ózlestirilgennen soń, ayırım materiallardaǵı uqsas háreketlerdiń kóp mártebe tákirarlanıwı baqlanadı.

Bilimler deregi: ózlestirilgen bilimler hám jeke tájiriybe sanaladı.

Oqıtıwshı shınıǵıwdı orınlaw ushın orın hámde waqıttı belgileydi, tapsırmanı túsindiredi, onı orınlaw basqıshlarınıń barısın tekseredi, basqaradı, sonıń menen birge, juwmaqlawshı nátiyjelerdi tekseredi.

7.Dóretiwshilik isleri. Bul metod ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp, ózgeshelikke iye máseleniń mánisin tereń ańlaw, onı orınlawǵa óz betinshe jantasıw,

dálillerdi saralaw hám oqıtıwshı tárepinen berilgen tapsırmanı dóretiwshilik penen orınlaw procesinde bilimlerdi qollaw hám keńeyttiriw menen anıqlanadı.

Bilimler deregi hám materialı sıpatında dáslepki iyelengen dóretiwshilik isler tájiriybesi, bar bilimler, baqlawlar, jeke tájiriybe, oqılǵan gúrriń, jámiyetlik-paydalı islerdi basqarıw sıyaqlılar xızmet etedi.

Oqıtıwshınıń basshılıǵı: teoriyalıq materiallardı ózlestiriliwin támiyinlew, temanı túsindiriw, dóretiwshilik isler xarakterin belgilew, olardıń orınlanıwın tekseriw hám analizlew, sintezlew, qáteni kórsetiw hám durıslaw sıyaqlı jaǵdaylarda payda boladı.

Túsindirmeli-kórsetpeli oqıtıw metodları (basqasha ataması axborotlırepsepsiya)nıń mánisi: ádette teoriyalıq bilimler tayar túrinde beriledi, oqıwshılar bolsa onı qabıl etedi (repsepsiya). Bunda túrli oqıtıw quralları (kórgizbeli qurallar) dan paydalanıladı. Oqıtıwshı xızmeti tek ǵana axborotlardı uzatıw emes, al olardıń oqıwshılar tárepinen qabıl etiliwin shólkemlestiriwden ibarat boladı.

Túsindirmeli-kórsetpeli metodtan oqıtıw procesinde paydalanıwda tómendegi jaǵdaylar júzege keledi:

39

Reproduktivlik oqıtıw metodları joqarıda keltirilgen metodlardan tómendegi elementlardıń barlıǵı menen parıqlanadı: oqıtıwshınıń bilimlerdi túsindiriwi, olardı oqıwshılardıń yadında saqlanıwın táminlewi hám qayta islep shıǵıwı (reprodukciya). Ózlestirilgen bilimlerdiń bekkem bolıwına olardı kóp márte tákirarlaw arqasında erisiledi. Bul metod oqıtıwdıń barlıq basqıshlarında, tiykarınan, baslanǵısh klasslarda oqıw hám jazıw, arifmetikalıq háreketlerdi ámelge asırıw kónlikpelerin ózlestiriwde áhmiyetli orın tutadı.

Reproduktivlik metodtan paydalanıwda oqıtıwshı hám oqıwshılar tárepinen tómendegi háreketler júzege keledi:

Evristikalıq oqıtıw metodın qollanıwda oqıtıwshı tárepinen túrli qurallar járdeminde jańa bilimlerdi izlep tabıw talap etiledi. Oqıtıwshı bilimlerdiń bir bólegin oqıwshılarǵa beredi, qalǵanın bolsa oqıwshılar tapsırmalardı sheshiw procesinde sorawlarǵa juwaplar tabıw tiykarında ózlestiredi, ózleri bilimlerdi óz betinshe iyeleydi. Oqıtıwshı tárepinen qoyılǵan máseleni bir neshe pikirlerge ajıratılıwı, olardı orınlawda oqıwshılardıń izbeizlikke tiykarlanıwı áhmiyetli metodikalıq tárepi sanaladı. Sonlıqtan bul metod izleniwsheńlik metod dep te ataladı.

Evristikalıq metodtı qollawda oqıtıwshı hám oqıwshılar tárepinen tómendegi háreketler ámelge asırıladı:

40

Mashqalalı metodtıń mánisi shınıǵıwlar procesinde mashqalalı jaǵdaylardı jaratıw hám sheshiwden ibarat bolıp, onıń tiykarında didaktikalıq qaramaqarsılıqlar jatadı. Qarama-qarsılıqlardı joq etiw tek ǵana ilimiy biliw jolı menen emes al sonıń menen birge oqıw jolı menen de saplastırıw múmkin. Bul metodtı tómendegi sızılma járdeminde kórsetiw múmkin:

Mashqalalı sistema

Qarama-qarsılıqlar

Mashqalalı oqıtıw koncepciyasınıń tiykarǵı túsinikleri «mashqalalı jaǵday», «mashqala», «mashqalanı tabıw» h.t.b. esaplanadı. Sızılmadan ańlaǵanınday, mashqalalı jaǵday bul metodtıń dáslepki kórinisi esaplanıp, ózinde sub'ekttiń anıq yaki bir bólegin túsinip jetilgen mashqalanı túsindiredi, onı saplastırıw jańa bilimler, usıllar hám háreket kónlikpelerin ózlestiriwdi talap etedi. Eger oqıwshıda qıyınshılıqlardı joq etiw jolların izlep tabıw ushın bashlanǵısh maǵlıwmatlar bolmasa, mashqalalı jaǵday sheshimin ol qabıl etpeydi, yaǵnıy, mashqalanıń sheshimi onıń sanasında sáwlelenbeydi. Pikirlew mashqala mánisin túsinip jetiwi, túsindiriliwi, bar bilim hám kónlikpeler jıyındısı hám izleniw tájiriybesi tiykarında mashqalalı jaǵdaydı qabıl etiw menen baslanadı. Bul jaǵdayda mashqalalı jaǵday mashqalaǵa aylanadı. Hár bir mashqala mashqalalı jaǵdaydıń ózinde payda etedi, biraq, barlıq mashqalalı jaǵday mashqalaǵa aylana bermeydi.

Bul metodtan paydalanıwda mashqala sheshimin tabıwǵa járdem beriwshi baǵdarlar kórsetilmeydi hám shegaralanbaydı. Bul ózgeshelik mashqalalı máselege tán qásiyet. Mashqalada sheshimniń qandaydur parametrleri kórsetilse, ol mashqalalı másele esaplanadı. Hár qanday mashqalalı tapsırma belgili mashqalanı, demek, mashqalalı jaǵdaydı da qamrap aladı. Biraq, joqarıda atap ótilgenindey, barlıq mashqalalı jaǵday mashqala bola almaydı. Insan hár dayım mashqalalı máselelerdi sheshedi. Eger onıń aldında mashqala payda bolsa, onı mashqalalı máselege aylandıradı, yaǵnıy, onıń sheshimi ushın ózindegi bilimler sistemasına tayanadı hám belgili kórsetpelerdi belgilep aladı.

41