Dene tárbiya gigienası

tiyis, marafon hám tezlik, kúsh talap etetuǵın sport túrlerinde 3 saat bolıwı tiyis. Bunda qoy hám shoshqa mayları, kuwırılǵan góshli awqatlar uzaq waqıt dawamında asqazanǵa sińiriledi (4-5 saat). Qaynatılǵan gósh 3-4 saat, qaynatılǵan balıq 2-3 saatta sińiriledi. Sport jarısları hám trenirovkalardan soń 30-40 minut ótip awqatlanıw usınıs etiledi.

5. Biologiyalıq quramı asırılǵan azıqlıq zatlar

Sportshılardıń jumıs iskerligin asırıwda biologiyalıq quramı asırılǵan azıqlıq zatlar úlken áhmiyetke iye. Biologiyalıq quramı asırılǵan azıqlıq zatlar tómendegishe 3 toparǵa ajıratıladı:

1.Beloklar

2.Uglevodlar

3.Makro hám mikroelemenler hám vitaminler.

Beloklı preperatlarda onıń sutkalıq dozası 40-50 g, uglevodlı mineral ishimliklerde onıń muǵdarı 60-80 g nan artıp ketpewi tiyis. Sportshılardıń is qábilietin asırıwda vitaminlerdiń ornı da úlken áhmiyetke iye. Bunda polivitaminler júdá qol keledi hám olardı normada qabıl etiw zárúr. Organizmniń tikleniwinde sportshılardıń kún tártibi, uyqı, jeke gigienası unamlı tásir kórsetedi, al kerisinshe zıyanlı ádetler (temeki shegiw, alkogol h.t.b.) unamısz tásirin tiygizedi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar hám tapsırmalar:

-Ulıwma gigiena predmetiniń wazıypalrı nelerden ibarat?

-Dene tárbiyası gigienası perdmeti hám wazıypaların túsindiriń?

-Salamatlıq haqqında túsinik beriń?

-Salamatlıqtı saqlawda dene tárbiya gigienasınıń áxmiyeti?

-Sportshılar is qábilietin tiklewshi usıllar haqqında túsindirip beriń?

-Pedagogikalıq tiklewshi faktorlarǵa neler kiredi?

-Psixologiyalıq tiklewshi faktorlarǵa xarakteristika beriń?

-Medicinalıq-biologiyalıq tiklewshi faktorlardı táriyplep beriń?

-Biologiyalıq quramı asırılǵan azıqlıq zatlar haqqında túsinik beriń?

Тийкарғы сабақлық ҳәм оқыў қоланбалар

1. Almatоv K.T. Ulg’ayish fiziоlоgiyasi o’quv qo’llаnmа M.Ulug’bеk nоmidagi UzMU bоsmохоnasi. T.2004

2.Sоdiqоv B.A Yosh fiziоlоgiyasi va gigiеnasi o’quv qo’llаnmа Yangi asr avlodi 2009

3.SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published 2002 This edition published 2008. Mazmunidan olindi.

Qo‘shimcha adabiyotlar

1.D.J.SHaripov “Salomatlik – barchaning va har bir kishining ishi” T., 2001 y.

2.Xripkova A.G., Antropova M.V. Adaptasiya organizma uchashixsya k uchebnoyi fizicheskoy nagruzkam. M.Prosveshenie. 2002.

3.Xripkova A.G., Antropova M.V. Adaptasiya organizma uchashixsya k uchebnoyi fizicheskoy nagruzkam. M.Prosveshenie. 2002.

Elektron ta`lim resurslari

1.www.tdpu.uz

2.www.pedagog.uz

3.www.ziyonet.uz

4.www.edu.uz

3-МОДУЛЬ. GIGIENASÍ, HAWANÍŃ QURAMÍ, FIZIKALÍQ HÁM XIMIYALÍQ

QÁSIYETLERI

Реже:

1.Hawa gigienası, onıń ximiyalıq hám fizikalıq qásiyetleri ;

2.Hawanıń quramı hám gigienalıq áhmiyeti;

3.Temperatura hám ıǵallıq ;

4.Hawa háreketi hám atmosferalıq basım;

1. Hawa gigienası, onıń ximiyalıq hám fizikalıq qásiyetleri .

Hawa eń áhmiyetli faktorlardıń biri bolıp, hawasız insan organizmi óziniń jasaw funkciyaların uzaq waqıt saqlap qala almaydı. Insan azıq-awqatsız bir-neshe hápte, suwsız yamasa uyqısız – bir neshe kún, al hawasız 5-6 minuttan soń insannıń bas miyinde túpten ózgeris júz berip, aqıbette klinikalıq ólimge alıp keliwi múmkin. Hawa nápes alıw ushın júdá zárúr hám ıssılıq almasıwında qatnasadı. Sonıń menen birge atmosfera organizmge bir qatar tásir etiwi múmkin bolǵan elektrlik kúshler hám hár qıylı radiaciyalar háreketi maydanı bolıp xızmet etedi.

Insan zárúr payıtta sırtqı ortalıqtıń organizmge zıyanlı tásirinen qorǵanıw yamasa páseytiwshi arnawlı salamatlastırıwshı is-ilajlardı qolaw arqalı hár túrli atmosfera sharayatında kún kóriwge hám háreket etiwge beyimlesken. Bunda atmosferanıń sanitariyalıq jaǵdayın jaqsılaw hám organizmniń zıyanlı faktorlarǵa qarsılıǵın asırıw (mıslalı, ısılılıq yamasa salqınlatıw) arqalı erisiledi. Sonıń menen bir qatarda hawanıń ózinen emlewshi, shınıqtırıwshı faktor sıpatında paydalanıladı.

Hawanıń organizmge tikkeley tásirinen kiyim-kenshek, qurılıs materialları, topıraq hám basqa da gigienalıq is-ilajlar hám usılları arqalı qorǵanıw múmkin.

Hawanıń gigienalıq xarakteristikası tómendegilerden ibarat:

-hawanıń fizikalıq quramı – temperaturası, ıǵallıǵı, háreketi, atmosfera basımı, quyash radiaciyası, elektrlik jaǵdayı, ionlawshı radiaciya;

-ximiyalıq quramı – hawanıń ulıwma quramı hám sırttan qosılıwshı gazler;

-mexanikalıq aralaspalar – shań, tútin, qurım aralaspaları;

-mikroflora (mikroorganizmler) – bakterialı pataslanıw.

2. Hawanıń quramı hám gigienalıq áhmiyeti

Atmosfera hawası kislorod, uglerod (IV)-oksid, azot, argon hám basqa gazlardıń fizikalıq aralaspalarınan ibarat. Hátteki bir-neshshe kilometr bálentlikke shıqqanda da hawa quramı ózgermeydi. Biraq, joqarılap barǵan sayın hawa siyreklesip barıwı sebepli hár bir gaz muǵdarınıń kólem birligi kemeyip baradı, parcial basım4 (PB) túsip ketedi. Nápes alıw arqalı alınatuǵın hám shıǵarılatuǵın hawanıń ximiyalıq quramı 2-tablicada kórsetilgen. Atmosfera hawası quramına kirmeytuǵın gazlardan, uglevod, uglevodorod kislotası, vodorod sulfidi, sulfid gazı, fenol, xlor, ftor birikpeleri bolıp, olar atmosferaǵa óndiris kárxanaları shıǵındıları arqalı tarqaladı.

2 -tablica

Atmosfera hawası hám insannıń nápes shıǵarıwındaǵı hawa quramı

4 SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published

2002 This edition published 2008. Mazmunınınan alındı.

Kislorod (02) - bul hawa quramınıń eń áhmiyetli bólegi bolıp, onıń insan ushın biologiyalıq áhmiyeti, birinshiden, organizmdegi oksidleniw processlerin támiyinlewi bolıp tabıladı. Kislorodsız adamlar, haywanatlar hám ósimliklerdiń tirishilik etiwi múmkin emes. Eresek adamlar nápes alıw arqalı saatına 12 litr kislorod jutadı, al fizikalıq jumıslardı orınlaǵanda bul kórsetkish 10 esege artıwı múmkin. Hawa quramındaǵı kislorodtıń basım muǵdarı onıń quramındaǵı organikalıq zatlardıń oksidleniwi, suw, topıraq hám energiya ajıralıw processleri ushın sarıplanadı. Normal jaǵdayda jer betindegi kislorod konsentraciyası derlik ózgermeydi.

Turaq-jay hám sport komplekslerinde tábiyiy shamallatıw nátiyjesinde kislorod muǵdarı derlik ózgermeydi.

Normal atmosferalıq jaǵdayda taza kislorod ingalyaciyası paydalı bolıp, dawalaw hám profilaktika maqsetinde keńnen qollanıladı. Soprtshılardıń sport nátiyjelerin asırıw hám den sawlıqtı tiklew, ayrım jaǵdaylarda arnawlı sxema boyınsha taza kislorod ingalyaciyası buyırıladı.

Adam organizmde qan quramında kislorod tiykarınan gemoglobin menen birikken halda ushırasıp, oksigemoglobin payda etedi.

Bizge belgili, atmosfera hawasındaǵı kislorod tiri organizm ushın oǵada zárúr. Ol hawa quramınıń eń áhmiyetli elementi bolıp, tábiyatta keń tarqalǵan gaz bolıp tabıladı. Kislorod ózi janbaydı, biraq jandırıwshı qásiyetke iye bolıp, kóplegen minerallar hám organikalıq birikpelerdiń oksidleniwine járdem beredi. Kislorod nápes alıw jolları arqalı organizmge ótedi hám insan organizmindegi oksidleniw processinde tikkeley qatnasadı. Ol ókpe arqalı qanǵa sorılıp qızıl qan kletkalarına qosılıp ketedi. Bul kletkalar qan aylanıw processinde kislorodtı kletka hám toqımalarǵa jetkerip beredi. Hawa quramındaǵı kislorodtıń parcial basımına kóre qannıń kislorodqa toyınıwı 1-súwrette kórsetilgen. Kislorod qatnasında tiri organizmde kóplegen quramalı bioximiyalıq processler bolıp ótedi. Organizmde azıqlıq zatlardıń qayta isleniwi, oksidleniw hám energiyanıń ajıralıp shıǵıwı kislorodsız ámelge aspaydı. Kislorod tiri organizmde, haywanlarda dene temperaturasınıń bir normada saqlanıwın támiyinleydi. Sonı da atap ótiwimiz tiyis, insan organizminiń kislorod penen támiynleniwi buzılǵan jaǵdayda nápes alıw, oraylıq nerv sisteması, júrek qan-tamır sisteması hám basqa da sistemalar funkciyasında awır jaǵdaylar hám ózgerisler júz beriwi múmkin.

1-súwret. Kislorod basımı (mm.sp.b.). Kislorodtıń parcial basımına qarap arteriya qanınıń kislorodqa toyınıwı.

Ádette ókpe alveolalarında kislorodtıń qan hám ondaǵı toqımalar suyıqlıǵına ótiwi kislorodtıń parcial basımı tásirinde ámelge asırıladı. Parcial basım túsip ketkende, kislorod qanǵa óte almaydı, kletka hám toqımalarda kislorod jetispewshiligi júzege kelip, gipoksiyaǵa alıp keledi. Joqarı konsentraciyalı kislorodtıń tásir etiwi medicinada úlken qızıǵıwshılıq oyattı. 40—60% muǵdarında kislorod (parcial basım P02 430—640 g Pa yaki sınap baǵanasınıń 320-480 mm ne teń) penen bayıtılǵan hawadan nápes alıw kislorod jetispewshiligin emlewde qollanıladı. Eger barokameradaǵı basım 3 atmosferaǵa asırılsa P02 640g Pa ǵa, sınap baǵanasınan 480 mm ge kóteriledi. Insan usınday sharayattaǵı gipoksiya jaǵdayında bolǵanda toqımalarda kislorod quramı jaqsılanıp, onıń turmıs tárizi normallasadı. Bunday emlew usılı giperbarikalıq oksigenaciya usılı dep ataladı.

Uglerod (IV)-oksid (S02) — reńsiz, iyissiz gaz. Ol insannıń juqa perdeli qabatına tásirin tiygizbeydi hám hátteki hawa quramında júdá kóp muǵdarda bolǵan jaǵdayda da insan onı sezbeydi, bul óz náwbetinde záhárleniwge sebepshi bolıwı múmkin. Uglerod (IV)-oksid hawadan 1,5 ese awır bolıp, sonlıqtan barlıq tárepi bekitilgen quwıslıqtiń tómengi zonalarında toplanıp barıwı múmkin. Atmosfera hawasında yaki úy-jaylar hám jámiyetlik orınlar hawasında ushırasatuǵın uglerod (IV)-oksid sezilerli dárejede tásir etpeydi. Usıǵan qaramastan, bul binalar hawasında 0,1—0,15% ten kóp S02 toplanıwı hawanıń pataslanıwınan, samallatıw jeterli emesliginen derek beredi, yaǵnıy uglerod (IV)-oksid hawa tazalıǵınıń tikkeley sanitariyalıq kórsetikshi esaplanadı. Uglerod (1V)-oksidtiń toqımalardan toqımalar aralıq suyıqlıqqa, onnan venaǵa, soń alveola quramındaǵı hawaǵa ótiwi onıń parcial basımınıń ayırmashılıǵı esabınan diffuziya usılında júzege keledi. Oksidleniw nátiyjesinde payda bolatuǵın S02 niń parcial basımı toqımalarda joqarı dárejede boladı. Bunday joqarı basım onı toqımalar ara suyıqlıqqa, soń qanǵa ótiwin támiyinleydi. Vena quramındaǵı S02 nıń parcial basımı alveola hawasınan 7 mm sınap baǵanasınan joqarı, bunday jaǵday onıń alveola hawasına diffuziya usılında ótiwin, onnan bronxlarǵa, soń shıǵarılatuǵın hawa quramına kirip atmosferaǵa shıǵarılıwın támiyinleydi. Hawa quramındaǵı S02 dem alıwdı normallastıradı. Onıń parcial basımda bolıwı gemoglobinler menen baylanısıw qábilietin asıradı, al páseygende kerisinshe kemeyttiredi. S02 tıń qan quramında bolıwı tikkeley yaki qandaǵı potencial vodorod (pH) ózgerttiriwi nátiyjesinde dem alıw orayına óz tásirin tiygizedi. Hawada S02 muǵdarı 1% ke jetkende, onda insan organizminde zat almasıw processiniń buzılıwı (acidoz) júzege kele baslaydı, biraq insannıń jumıs iskerliginde ózgerisler bolmaydı. S02 muǵdarı 1,5—3% bolǵanda bir qatar insanlarda záhárleniw belgileri: dem qıspa, bas awırıw h.t.b. belgiler júzege kelip, is qábilieti páseyedi. S02 muǵdarı 10— 12% ke jetkende bolsa esten tanıw hám ólim jaǵdayları ushırasadı. Hár qıylı turaq jaylar, binalar hawasında S02 tıń normal muǵdarı belgilengen. Sebebi kosmos kemeleri,

suw astı kemelerinde S02 muǵdarı 0,5— 1%ke shekem, al bomba hám gazden qorǵanıwǵa mólsherlengen jaylarda 2%ten artıp ketpewi tiyis.

Azot (lat. Nitrogenium), N - atmosfera hawasınıń eń salmaqlı bólegi esaplanadı. Azot hawa quramınıń 4/5 bólegin quraydı. Azottıń gigienalıq áhmiyeti sonnan ibarat bolıp, ol inert gazlardıń barlıq toparları menen birge kislorodtı insan organizminiń normal dárejede nápes alıwı ushın jeterli dárejede suyılttırıp beredi, sebebi tek ǵana kislorod penen tirishilik etiw múmkin emes. Tábiyatta azot barqulla tınımsız aylanıp turadı, nátiyjede atmosfera hawasında azot elementi organikalıq birikpelerge aylanadı, organikalıq birikpeler parshalanıp azottı qaytadan atmosfera hawasına aylandıradı. Hawa quramında azottıń kóbeyip ketiwi kislorodtıń parcial basımın kemeytedi hám gipoksiya, asfiksiya jaǵdayların payda etedi. Biraq, azot tábiyiy sharayatta óz kólemin ózgertpeydi. Ol qanda jaqsı eriydi, tómen atmosfera basımında qannan ajıralıp shıǵadı hám Kesson keselligin keltirip shıǵaradı.

Ozon (03) - gazı atmosfera hawası quramında turaqlı túrde bolıp, úsh atom kislorodtıń birigiwinen payda bolǵan ozon molekulasın 1785-jılı gollandiyalı ilimpaz, fizik Van-Marum anıqlaǵan. Ozon júdá tómen temperaturada muzlaydı hám eriydi, jeńil parshalanadı, iyisi xlordıń iyisine uqsas boladı. Ozon jaz aylarında kóbeyip, gúz aylarında kemeyedi. Ol jerden 20—25 kilometr bálentlikte jerdi ultrafiolet nurlardan saqlawshı qatlamdı payda etedi. Ozon shaqmaq shaqqanda da quyashtıń ultrafiolet nurları tásirinde, sonday-aq júdá kóp suw hám katronli elementler puwlanǵanda (teńiz hám okean qırǵaqları, taw hám toǵaylıqlarda) atmosferanıń tómengi qatlamlarında az muǵdarda payda boladı. Atmosfera hawasında azonnıń normada bolıwı, hawanıń tazalıǵınan derek beredi. Eger de hawada azon gazı 0,02 mg/m3 qa jetse, insan organizmine keri tásirin tiygizedi. Azon insan hám haywanlardıń jasawı ushın óziniń paydalı tárepleri oǵada áhmiyetli. Ozon insanlardı hám haywanatlardıń kóriw organları, yaǵnıy kózdiń soqır bolıp qalıwınan asıraydı. Sebebi azon atmosfera hawasındaǵı ultrafiolet nurlardı tutıp qaladı. Ultrafiolet nurlar kóz qabıǵınıń tor perdesine zıyanlı tásir kórsetedi. Ádette ultrafiolet nurlar kózdiń kóriw qábilieti funkciyasın buzadı. Sonlaqtan, jer sharın qaplap turǵan ozon qatlamı (10 mm qalıńlıqtaǵı) ultrafiolet nurlardıń bir bólegin uslap qalıp, kózdiń kóriw funkciyasın qorǵaydı. Eger de atmosferada ozon muǵdarı normadan kemeyip ketse, insan organizminde hálsizlik, tez sharshaw hám bas awırıwı payda boladı. Eger de ozon koncentraciyası normadan artıp ketse, kewil aynıw, murınnan qan ketiw, kózlerdiń jasawrawı hám júrek muskullarında qatań ózgerisler júz berip, hátteki ólimge de alıp keliwi múmkin. Ozon koncentraciyası medicinada fizioterapiya hám rentgen kabinetlerinde ushırasıwı múmkin. Ozon koncentraciyası 0,005 mg/l kóterilgende joqarı nápes alıw organları ishki qabatlarınıń buzılıwı, bas awırıwı hám de bir qatar vegetativ ózgerisler baqlanadı. Házirgi waqıtta ozonnan suw, hawanı mikroblardan tazalawda, gezlemelerdi aǵartıw, mineral maylar islep shıǵarıwda, ximiyalıq reakciyalarda oksidlewshi maqsetlerde paydalanıladı. Quyash radiaciyası tásirinde fotoximiyalıq reakciyalar azonǵa zıyan keltiredi. Biraq azon quramındaǵı freon, xladon gazları, ftoruglerodlar hám poliftor-uglevodorod suyuqlıqları quramında azonnıń jemiriliwinen saqlawshı xlor hám brom atomların saqlaydı, ximiyalıq inert gazlar (janbaytuǵın, partlamaytuǵın) esaplanatuǵın bul birikpeler uzaq waqıt dawamında parshalanbaydı. Bu elementler stratosferaǵa qarap kóteriliw qásiyetine iye bolıp, ayrıqsha turaqlılıǵı menen basqa birikpelerden parıq qıladı. Ashınarlısı, búgingi kúnde jer júzinde olardıń ulıwma muǵdarı bir million júz mıń tonnanı quraydı. I.S.Shklovskiydiń pikirinshe, eger de jaqın jıllar ishinde bul gazlerden paydalanıw tártipke salınbasa, bir neshshe on jıllardan soń atmosferadaǵı ozon qatlamı sezilerli dárejede kemeye baslaydı. Insaniyattıń million jıllar dawamında óz wazıypasın tuwrı jolǵa salıp alǵan tábiyat qubılıslarına orınsız aralasıwı ashınarlı jaǵdaylarǵa alıp keletuǵınlıǵı málim. K.Axmedovtıń pikirinshe túrli texnologiyalarǵa tayanǵan halda tábiyattı ózgertiwge urınıw, aqır-aqıbette insaniyattıń sharasız qalıwına hám jeńiliwine alıp keledi delingen. Sońǵı jıllarda jerdiń jasalma joldasları arqalı alınǵan maǵlıwmatlar Antarktida hám onıń átirapında atmosferada payda bolǵan ozon tesikleri maydanı bes million kv.km ge jetkenligin kórsetti. Jańa Zelandiya aspanında azon qatlamınıń kemeyiwi nátiyjesinde bul jerde jasawshı adamlar arasında teri rak keselliginiń kóbeyiwi anıqlanǵan. Bazı bir maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, ozon qatlamınıń bir payızǵa kemeyiwi ultrafiolet nurlarınıń atmosferadan ótiwiniń eki esege artıwı kórsetilgen. Ilimpazlar azonnıń jemiriliw mexanizmin tómendegishe sıpatlap beredi:

- azon qatlamınıń buzılıw sebepleriniń biri bolǵan galogenllerdiń dáslepki wákili xlor (onıń ornında ftor, brom h.t.b bolıwı múmkin) mısalında kórsetedi. Shıǵındılar esabında taslap jiberilgen millionlap aerozol ıdısları, suwıtqısh hám refrejeratorlardaǵı xladon hám basqa zıyanlı elementler joqarıǵa kóterilip, ultrafiolet nurlar yaki basqa da qanday da bir tásirler nátiyjesinde júdá aktiv atomar halındaǵı xlor ajıratıp shıǵaradı. Bul mikroelementler azonǵa tezde birigip onı parshalaydı. Biraq galogenler, sonday-aq xlordıń kislorod birikpereleriniń anaǵurlım turaqlı bolıwına qaramastan az muǵdarda parshalanadı yamasa basqa elementler menen birigip, payda bolǵan xlordıń kislorod birikpe atomlar kislorod penen birigip, jáne kislorod hám jańa xlor atomın payda etedi. Payda bolǵan xlor atomı jáne azonǵa birigip onı parshalaydı, xlor kóp muǵdarda bolıwı reakciyanıń úzliksiz dawam etiwine alıp keledi. Sonıń ushın da atmosferadaǵı xlor yaki soǵan uqsas aktiv birikpeler muǵdarınıń kóbeyiwi shınjır reakciyalardıń payda bolıw qáwipin tuwdıradı. Bunnan tısqarı, payda bolǵan xlor oksidi diamer (eki)lenip ultrafiolet nurlar tásirinde xlor atomı menen jańa zaryad payda etedi. Usı taqılette aktiv xlor atomı turaqlı payda bolıp turadı. Atmosferanıń joqarı qatalmlarında xlor, brom, ftor yaki basqa da aktiv bóleksheler payda etiwshi reagentler kóteriliwi hám shınjırlı reakciyalar nátiyjesinde azon qatlamınıń jeliniwine alıp keliwi sózsiz. Bunday qáwiptiń aldın alıw insaniyat qolında. Bunnan tısqarı, derlik barlıq kontinentlerde millionlap ballonlarǵa toltırılǵan aromat aerozollar quramında freon boladı. Freon – bul júdá inert hám shıdamlı birikpe bolǵanlıqtan onıń atmosferada toplanıw qáwipli. Freonnıń bir bólegi atmosferaǵa kóteriliw qásiyetine iye. Atmosferanıń joqarı qabatında ultrafiolet nurlar onı parshalaydı, nátiyjede atomar xlor payda boladı, payda bolǵan xlor azon menen birigip, onıń jemiriliwine alıp keledi. Tekseriwler nátiyjesine kóre hár bir atom xlor 80 mıń molekula ozondı joq etiw múmkinligi anıqlanǵan. Eger bul jaǵdaydıń keleshekte dawam etiwi baqlansa ozon qatlamınıń kemeyiwi nátiyjede unamsız ózgerislerge alıp keliwi múmkin. 1985-jılda ozon qatlamın esaplap shıǵıw maqsetinde Vena konvenciyasi qabıl etildi. 1990-1991-jıllarda baspa-sóz qurallarında ozon tesiksheleri qáweterli bóleginiń joǵalǵanlıǵı haqqında xabar berildi. Biraq bul tesikshelerdiń jáne payda bolıwı múmkinligi házirgeshe jumbaq bolıp tur.

a.Temperatura hám ıǵallıq

Hawa ıǵallıǵı degende hár qanday gaz sıyaqlı sınap baǵanasınan mm bálentiligi menen ólshenetuǵın hawadaǵı suw parlarınıń tıǵızlıǵı túsiniledi. Eger suw parlarınıń tıǵızlıǵı normadan artıp ketse, hawa suw parları menen toyınadı; onnan da artıp ketiwi ıǵallıqtıń tuman, jawın yamasa qıraw kórinisine aylanıwına alıp keledi. Hár qanday hawa temeperaturası belgili dárejede suw parları menen toyınǵan boladı. Temperatura qansha joqarı bolsa hawada suw parları sonshelli kóp muǵdarda saqlanadı.

Fiziologiyalıq jaqtan organizm sırtqı ortalıqtıń joqarı temperaturasına zat almasıw procesiniń páseyiw jolı menen, sonday-aq terlew arqalı maslasadı, bul óz gezeginde ajıralıp shıqqan terdiń teri qatlamında teńdey bólistiriliwine hám parlanıwına sebep boladı.

Hawa temperaturasınıń ıssılıq almasıwına tásiri onıń eń baslı gigienalıq áhmiyeti esaplanadı. Joqarı temperatura organizmnen ıssılıq ajıralıp shıǵıwın shekleytuǵın bolsa, al tómen temperatura onı kúsheytedi. Oraylıq nerv sisteması arqalı basqarıp barılıwshı termoregulyator mexanizmleriniń rawajlanǵanlıǵı sebepli insan hár qıylı temperaturaǵa kónligiw hám optimal temperaturadan artıq temperaturaǵa da bir múddet beyimlesiwi múmkin.

Hawa temperaturası – bul qorshaǵan ortalıqtıń insan organizmine barqulla tásir etiwshi fizikalıq faktor bolıp esaplanadı. Quyash jerdegi ıssılıqtıń deregi bolıp xızmet etedi. Quyash nurları dáslep jerge jetip kelip ıssılıq energiyasına aylanıwshı jaqtılıq nurları esabınan payda boladı. Atmosfera derlik ıssılıq nurları hám topıraq arqalı ısıtıladı. Sonlıqtan jerdiń tómengi hawa qatlamı (traposfera) temperaturası joqarı qatlamlar temperaturasınan ıssıraq boladı. Jerden uzaqlasıw arqalı ıssılıq hár júz metrde 0,5 gradusqa páseyip baradı.

Hawa temperaturası quyash energiyası kólemine (sutkalıq hám jıllıq) tikkeley baylanıslı bolıp, territoriyalardıń jaylasqan keńligi, teńiz betinen bálent-pásligi, teńiz hám okeanlardan uzaq yaki jaqınlıǵı, ósimlikler dúnyasına baylanıslı boladı.

Hawa temperaturası sutkalıq hám jıllıq ózgerip turadı. Mısalı, temperaturanıń eń tómen kórsetkishi kún batqannan soń, al eń joqarı kórsetkishi túski payıtlarda saat 13:00 den

15:00 aralıǵına tuwra keledi.

3. Hawa háreketi hám atmosferalıq basım

Hawa háreketi. Sanitariya ámeliyatında hawa háreketi tezligi hám samal tezligi hám baǵdarı anıqlanadı. Hawa háreketi konvekciya esabınan ıssılıqtıń shıǵarılıwın asıradı, sebebi quyash tásirinde qızdırılǵan hawa qatlamın alıp ketip, onıń ornına salqınıraq qatlamdı payda etedi. Hawa temperaturası joqarı bolǵanda samal artıqsha ıssılıqtı alıp ketedi, al temperatura tómenlegende samaldıń unamsız tásiri artadı. Kúshli samal insan keypiyatın tómenletedi hám bir qatar keselliklerdi keltirip shıǵarıwı hám nápes alıwdı qıyınlastırıwı múmkin. Hawa háreketi tezligi tiykarınan hawanıń temperaturasına qarap belgilenedi. Turaq-jay xanalarında hawanıń tezligi 0,1—0,3 m/s, sport zallarında 0,5 m/s, óndiris kárxanalarında 1—1,5 m/s gigienalıq norma esaplanadı. Hawa temperaturasınıń gigienalıq áhmiyeti sonnan ibarat, ol turaq-jay kvartalları, binalar hám atmosfera hawasınıń tábiyiy tazalanıwın támiyinleydi. Gigienalıq kóz qarastan eń qolaylı temperatura dep, ıǵallıq, samal tezligi hám baǵdarı hám basqa da sharayatlarda organizmde ıssılıq muǵdarınıń fiziologiyalıq funkciyasınıń normada ekenligi túsiniledi. Bunday mikroklimat komfort dep ataladı. Komfort zonada úlkenler ushın hawa temperaturası 17— 18°S, salıstırmalı ıǵallıq 40—60% hám de hawa tezligi 0,1 m/s bolıwı tiyis.

Atmosferalıq basım.Jerdiń tartılıw kúshi sebepli atmosfera jer betindegi hám ondaǵı materiyalarǵa, tiri organizmlerge atmosferalıq yamasa barometrlik basım kórsetedi. Atmosferalıq yaki barometrlik basım jerdiń ústingi qabatına barqulla birdey tásir etpeydi. Onıń tásir etiwi geografiyalıq sharayatlar, sutkalıq hám jıl máwsimleri hám hár qıylı atmosfera sharayatlarına baylanıslı boladı. Bálentlikke shıqqanda basım tómenleydi, al joqarı atmosferalıq basım temperaturanıń tómenlewine baylanıslı.

Normal atmosferalıq basım. Normal atmosferalıq basım degende 1 atmosferaǵa (0°S temperaturada, 45° keńliktegi, teńiz ústininen 760 mm sınap baǵanasına) teń boladı. Usınday sharayattta atosfera jer betiniń 1 sm ne 1kg (anıǵıraǵı 1033 g) muǵdarında basım kórsetedi.

Hawa basımınıń sutkalıq ózgeriwi ádette sınap baǵanasınan bir-neshshe millimetrden aspaydı, jıllıq ózgeriwi bolsa 20—30 mm Hg — ústinine teń boladı. Atmosfera basımınıń áste aqırın ózgerip barıwı sap deneli adam organizmine derlik tásir kórsetpeydi. Biraq nawqas adamlarda hawa rayınıń almasıwı nátiyjesinde aldıńǵı kesellikler kúsheyip baradı, nerv kesellikleri payda boladı. Tómen atmosferalıq basım sharayatında kislorodtıń parcial basımı kemeyip baradı, bul óz gezeginde bálentlik (Taw keselligi) keselligin keltirip shıǵaradı. Joqarı atmosfera basımı nátiyjesinde kesson keselligi kelip shıǵıwı múmkin.

Tómen atmosferalıq basım. Bálentliktiń joqarılawı menen atmosferalıq basım tómenlep baradı, sonıń menen birge kislorodtıń parcial basımı da kemeyip baradı. Onıń kemeyiwi nátiyjesinde organizmde gemoglobinniń kislorod penen támiyinleniwi tómenleydi hám kislorod jetispewshiligine alıp keledi. Ortasha (1,5-3,5 km) bálentlikte organizmde kislorod jetispewshiligi nátiyjesinde ókpe ventilyaciyasınıń kúshleniwi hám júrek funkciyasınıń tezlesiwine hám qandaǵı eritrocitlerdiń artıp ketiwine alıp keledi. Al 4 km bálentlikte bul kompensaciya gipoksiyanıń rawajlanıwına alıp keledi. Tómen atmosferalıq basım tásirinde háreketleniw nátiyjesinde taw keselligi júzege kelip: dem qıspa, júrektiń tez-tez soǵıwı, teriniń juqa qatlamınıń qızarıp yaki kógerip ketiwi, bulshıq etlerdiń hálsizleniwi, miydiń aylanıwı, kewil aynıwı, qusıw sıyaqlı belgiler júzege keledi. Taw keselliginiń birinshi belgisi oraylıq nerv sisteması (eslew qábilietiniń páseyiwi), qozǵalıs analizatorı funkciyasınıń (háreket koordinaciyası) buzılıwına alıp keledi.

Adaptaciya processi nátiyjesinde organizmde áste aqırınlıq penen tómen atmosfera basımına kompensatorlıq kónligiw reakciyası kompleksi (eritrocitler sanınıń ósiwi, gemoglobin muǵdarınıń artıwı, organizmde okisleniw procesiniń ózgeriwi) payda boladı. Bul reakciyalar óz gezeginde, insan oranizminiń usınday sharayatta normal háreketleniwin támiyinleydi. Taw keselliginiń tiykarǵı aldın alıw usılları bul taw sharayatında yaki barokamerada shınıǵıwlar ótkeriw bolıp esaplanadı.

Joqarı atmosferalıq basım. Joqarı atmosferalıq basım 760 mm sınap baǵanasınan artıp ketiwinde kelip shıǵadı. Bul tiykarǵı gigienalıq faktorlardıń biri bolıp, suw astında uzaq waqıt qalıp

ketkende, mısalı suw astı kemelerinde, matroslar, vodalazlar h.t.b. ushırasadı hám kesson dep atalıwshı keselliktiń kelip shıǵıwına alıp keledi.

Joqarı atmosferalıq basım tásirinde organizmde hálsizlik, qulaq awırıwı, dem alıwdıń qıyınlasıwı, júrek qısqarıw chastotasınıń tezlesiwine alıp keledi. Atmosferalıq basımnıń joqarılawı nátiyjesinde qandaǵı kislorod parcial basımı hám azottıń kóbeyiwi tásirinde organizmge záhárli tásir kórsetiwi múmkin.

Hawa ionizaciyası. Atmosferada radioaktiv elementler, elektr razryadları, ultrafiolet hám kosmos nurları tásiri nátiyjesinde payda bolatuǵın ionlar barqulla almasıp turadı. 1889-jılda I.P.Skvorcov birinshi bolıp adam organizmi menen sırtqı ortalıq arasında elektr almasıwı júz beredi degen gipotezanı alǵa súredi. Ol atmosfera hawasına gigienalıq baha beriwde elektrlik qásiyetin esapqa alıw kerekligin aytadı. Taza hawada jeńil turaqsız ionlar kópligi menen parıqlanadı. Qala hám rayonlardıń pataslanǵan hawası awıllıq jerler hám kurort zonaları hawasına salıstırǵanda kem ionlanǵan boladı. Hawada shańlar hám uglekis gazı qanshelli kóp bolsa, onıń temperaturası hám ıǵallıǵı qanshelli joqarı bolsa, onda awır ionlar sonshelli dárejede kóp boladı. Sol sebepten turaq-jay hám jámiyetlik orınlarda hawanıń ionizaciya dárejesi hawanıń tazalıq kórsetkishi esaplanadı. Jeńil ionizaciyalı hawa salamatlıqqa paydalı bolıp, aqıl hám fizikalıq jumıs iskerlikti asıradı. Sol sebepten, fizioterapiyalıq emlewxanalarda joqarı dárejede ionizaciyalangan hawadan ayrım keselliklerdi (qan basımı, dem qıspa hám basqalar) jasalma gidroaeroionizaciya usılı menen dawalawda paydalanıladı.

Talabalar bilimin bekkemlew ushın sorawlar:

1.Hawa gigienası, onıń ximiyalıq hám fizikalıq qásiyetleri haqqında aytıp beriń?

2.Temperatura hám ıǵallıq degenimiz ne?

3.Hawa háreketi hám atmosferalıq basım haqqında sóylep beriń?

4.Tómen hám joqarı atmosfera basımınıń shuǵıllanıwshılar organizmine tásirin túsindirip beriń?

5.Qısqa hám uzaq múddetli adaptaciya degenimiz ne?

Тийкарғы сабақлық ҳәм оқыў қолланбалар

1. Almatоv K.T. Ulg’ayish fiziоlоgiyasi o’quv qo’llаnmа M.Ulug’bеk nоmidagi UzMU bоsmохоnasi. T.2004 y. 35-37 b.

2.Sоdiqоv B.A Yosh fiziоlоgiyasi va gigiеnasi o’quv qo’llаnmа Yangi asr avlodi

2009 y. 11-13 b.

3.SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published 2002 This edition published 2008. Mazmunidan olindi.

Қосымша әдебиятлар

1.D.J.SHaripov “Salomatlik – barchaning va har bir kishining ishi” T., 2001 y.

2.Хрипкова А.Г., Антропова М.В. Адаптация организма учащихся к учебной физической нагрузкам. М.Просвешение. 2002.

Электрон тәлим ресурслары

1.www.tdpu.uz

2.www.pedagog.uz

3.www.ziyonet.uz

4.www.edu.uz

4-MODUL. HAWA-RAYÍ, KLIMAT HÁM OǴAN MASLASÍW

Реже:

1.Klimat hám mikroklimat túsinigi, akklimatizaciya hám onıń gigenalıq áhmiyeti;

2.Insan ushın hawanıń fiziologiyalıq áhmiyeti;

3.Insan ushın hawanıń fiziologiyalıq áhmiyeti; 4.Qısqa hám uzaq múddetli adaptaciya

1. Klimat hám mikroklimat túsinigi, akklimatizaciya hám onıń gigenalıq áhmiyeti.

Klimat degende belgilengen territoriyaǵa xarakterli bolǵan hám kóp jıllıq baqlawlar nátiyjesinde anıqlanǵan ortasha hawa rayı túsiniledi. Hawa-rayı degende usı sharayatta waqtınshalıq meteriologiyalıq jaǵdayı túsiniledi. Bunda kóbirek hawa temperaturası, ıǵallıǵı, jawın-shashın muǵdarı názerde tutıladı.

Akklimatizatsiya – insan organizminiń jańa kimat sharayatına kónligiw qábilietine akklimatizatsiya delinedi. Akklimatizatsiya mashqalası hár qıylı sharayatları menen parıqlanıwshı jańa bir-qatar rayonlardıń ózlestiriliwi menen aktual áhmiyetke iye boladı. Bul mámlekettiń hár qıylı oblastlarında, shet ellerde sport jarıslarına qatnasıwshı sportshılar ushın júdá zárúr.5

Mikroklimat – bul termin shegeralanǵan arnawlı territoriyanıń klimatın xarakterlep beredi. Mısal ushın: dem alıw orayları (kurort, turistlik lagerler) klimatı h.t.b. Bul orınlar ózine tán relefi, jer qatlamı, kógalandırılǵanlıǵı, shomılıw basseynlerdiń bolıwı, territoriyasındaǵı qurılıs sisteması hám t.b. menen basqa punktlerge salıstırmalı mikroklimatı ózgeshe bolıwı múmkin. Territoriyalar mikroklimatın esapqa alǵan haldda turaq jay qurılısları, sport kompleksleri, mektep, emlewxanalar qurıw ushın sanitariyalıq jaqtan hár tárepleme qolaylı orınlardı tańlawǵa imkaniyat jaratadı.

Meteorologiyalıq faktorlar degenimizde hawa temperaturası, ıǵallıǵı, háreket tezligi hám quyash nurı quwatlılıǵınıń birgeliktegi tásiri túsiniledi.

Hawa rayı degende jer sharınıń belgili bir bóleginde, máwsimine baylanıslı payda bolatuǵın atmosferanıń meteriologiyalıq komponentleri túsiniledi. Klimat – geografiyalıq keńislikte, teńiz betine salıstırmalı bálentlik relefi, ósimlikler dúnyası, atmosfera háreketi hám insaniyattıń óndiristegi háreketleri tásirinde júzege keliwshi hawa rayı jaǵdayına aytıladı. Mikroklimat – degende jer betiniń sheklengen bir bólegindegi, onı qorshap turǵan territoriya klimatınan parıq qılıwshı klimat túsiniledi. Geografiyalıq jaylasıw ornına qarap mámleket hám oblastlarda hawanıń jerge tutas qatlamı, jergilikli punktları mikroklimatı parıqlanadı. Úlken qalalar ózine tán mikroklimatqa iye. Qalalarda jollardıń asfaltlanıwı jazda hawanıń qızıp ketiwine hám qala mikroklimatında ıssı konvekcion aǵımlarınıń payda bolıwına alıp keledi. Qalanıń kóp qabatlı tas imaratları jaz aylarında joqarı radiacion temperaturanı júzege keltiredi. Tıǵız jaylasqan binalar hawa háreketin tosıp taslaydı. Mikroklimat degenimizde temperatura, ıǵallıq, hawa háreketi tezligi hám qorshaǵan ortalıqtıń ishki mikroklimatı túsiniledi. Turaq jaylar mikroklimatı úylerdiń jaylasıwnı qarap, qurılıs materialları quramı, ondaǵı jasawshılar tábiyatı hám shárt-sharayatına baylanıslı boladı. Óndirislik sharayatındaǵı mikroklimat tiykarınan texnologiyalıq processke baylanıslı. Sebebi, hawanıń joqarı temperaturası jerdiń qızıwı nátiyjesinde payda bolatuǵın infraqızıl radiaciyasınıń joqarı intensivligi menen parıqlanadı, ıssı cexlarda mikroklimat jumısshılarǵa zıyanlı

5

SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published 2002

This edition published 2008. Mazmunınınan alındı.

tásir kórsetedi. Yanvar hám iyun aylarında ortasha temperatura esapqa alınıp; suwıq, oratsha, jıllı, ıssı klimatlı territoriyalarǵa ajıratıladı.

Bunnan tısqarı, klimat jergilikli jaylasıw ornı; teńiz, kontinent, shólistanlıq, tawlı zonalar h.t.b. baylanıslı boladı. Klimattıń ózgeriwi ayrım keselliklerdiń payda bolıwına alıp keledi. Mısalı; tımaw, shamallaw kesellikleriniń rawajlanıwı suwıq máwsimlerge tuwrı keledi. Dizenteriya, gripp, meningokokk meningiti h.t.b. klimat tásirinde júzege keletuǵın kesellik túrlerine kiredi. Bunnan tısqarı, jıl máwsimleri menen baylanıslı bolǵan meteotrop kesellikler dep atalıwısh awır ótiwshi kesellik túrleri de ushırasadı. Sebebi, shıpakerge múráját etiwshiler arasında gúz-qıs máwsimlerinde gipertoniya, stenokardiya, revmatizm, bronxial astma kesellikleri menen kesellengen nawqaslar sanı artadı. Kórinip turǵanınday, xalıq turǵınları jasaytuǵın regionlar, turaq jay, óndiris kárxanaları, mektep hám emlewxanalardı qurıwda gigienalıq máselelerdi saplastırıwda, awqatlanıw racionın islep shıǵıwda, juqpalı hám basqada keselliklerdiń aldın alıw boyınsha is-ilajlardi ámelge asırıwda tábiyiy, jergilikli patologiyanı úyrenip shıǵıw, salamatlastırıwshı is-ilajlar hám emlewde klimat hám mikroklimat jaǵdayların esapqa alıw zárúr.

Akklimatizaciya. Íssı mámleketlerde jasaytuǵın adamlar ıssılıqqa, al suwıq úlkelerde jasaytuǵın adamlar bolsa suwıqqa shıdamlılıǵı joqarı ekenligi bizge málim. Jıllı klimatlı regionlarda jasawshı adamlar suwıq yaki ıssı mamleketlerge barǵanda jańa sharayatqa áste-aqırın maslasıp baradı hám sol jerde jasawshı adamlar menen birdey tásirsheńlikke iye boladı. Insan organizminiń jańa sharayatqa bunday maslasıwı akklimatizaciya dep ataladı.

Akklimatizaciyada organizmniń tek ǵana klimat sharayatına emes, bálkim topıraq sharayatı hám jańa biocenozǵa kónligiwi túisniledi.

Klimat sharayatına maslasıw eki jol menen ámelge asırılıwı múmkin:

1. Organizmde zat almasıwdıń ózgeriwi nátiyjesinde. Bunday ózgeris (modifikaciya) nael surmaydi. Modifikaciyada populyaciya yaki túrlerdiń genetikalıq dúzilisi ózgermeydi.

2. Túrlerdiń genetikalıq dúzilisiniń násillik dawamlılıǵı jaǵdayınıń ózgeriwi menen júzege keliwi múmkin.

Bul – haqıyqıy klimatqa maslasıw, túrlerdiń genetikalıq dúzilisiniń tábiyiy tańlanıwı nátiyjesinde ózgeredi. Onıń nátiyjesinde organizmde baqlanatuǵın bioritmlik ózgerisler payda boladı.

Bioritmniń ózgeriwi ásirese balalarda hám jas óspirimlerde rawajlanǵan formada ótedi. Nátiyjede júrek-qan tamır funkciyasında ózgerisler, sonday-aq, uyqınıń buzılıwı, is qábiliettiń páseyiwine alıp keliwi múmkin. Kópshilik adamlarda ózi úyrenispegen klimat sharayatına túsip qalǵanda, oǵan aktiv ráwishte maslasadı, yaǵnıy adaptaciya processi bolıp ótedi. Klimatqa maslasıwda organizmniń turaqlı jasaw ornınan basqa jerge ótiwinde dáslepki háreket teń salmaqlılıǵı ózgeredi hám áste-aqırın úyrenisip turaqlı maslasıwǵa iye boladı. Klimatqa maslasıw processi reflektor hám neyrogumoral jolı menen basqarıladı.

Demek, hár qıylı faktorlardıń tákirarlanıwshı hám uzaq dawam etiwshi tásiri nátiyjesinde organizmde akklimatizaciya payda boladı. Klimatqa maslasıw degende quramalı social-biologiyalıq process túsiniledi. Bul process tek ǵana maslastırıwshı fiziologiyalıq reakciyalar menen shegaralanıp qalmaydı.

Akklimatizaciya túsinigi klimat faktorlarınıń unamsız tásirin qaytarıwshı yaki joǵaltıwǵa qaratılǵan halda sırtqı ortalıqtı yamasa jasaw ornın aktiv túrde ózgertiw menen de baylanıslı boladı. Akklimatizaciya bul úlken miy yarım sharları qabıǵınıń waqıt penen ólshenetuǵın jańa baylanıslar hám jańa dinamikalıq stereotiptiń payda bolıwı nátiyjesinde júzege keliwshi quramalı fiziologiyalıq process bolıp esaplanadı. Suwıq úlkelerde úyrenilgen akklimatizaciya processi organizmde zat almasıw processiniń buzılıwı, ıssılıq reakciyasınıń kúsheyiwi, qan aylanıw processiniń buzılıwı arqalı kózge taslanadı. Al, ıssı klimatta bolsa akklimatizaciya kerisinshe, metabolizm processiniń tezlesiwi, arterial qan basım, temperaturanıń páseyiwi hám tamır urıwınıń páseyiwi baqlanadı.

Akklimatizaciya processi organizmde fiziologiyalıq funkciyalarınıń belgili dárejede zorıǵıwı hám is qábiliettiń páseyiwi menen táriyplenedi. Klimatqa maslasıw miynet hám dem alıstı retlestiriw, jeke gigiena, racional awqatlanıw, turaq jay hám kiyim-kenshek gigienası qaǵıydaların saqlaw is-ilajların durıs ámelge asırıw jolları menen ámelge asırıladı.