Dene tárbiya gigienası
.pdfVodoprovod stansiyalarında suwdı tazalaw yaki zıyansızlandırıwdıń keń tarqalǵan usılı suwdı xlorlaw bolıp tabıladı. Bunda gaz sıyaqlı xlor paydalanıladı. Olar polattan jasalǵan ballonlarda saqlanadı. Suwdı xlorlaw xlorotor járdeminde ámelge asırıladı, xlor dozirovkası támiyinlenedi hám taza filtlengen suw rezervuarına yaki tikkeley vodoprovod tarmaǵına jiberiledi.
Suwdı zıyansızlandırıwda xlorlaw usılı eń ápiwayı hám arzan usıl bolıp esaplanadı. Xlorlaw usılı arqalı sıwdıń tolıq gigienalıq talaplarına erisip bolmaydı. Xlor suwdıń tábiyiy quramın, mazasın, iyisin ózgertedi hám organizmge zıyanlı tásirin tiygiziwi múmkin. Suw quramında xlorǵa shıdamlı bakteriyalar da bolıwı múmkin. Suwdı tazalaw quramalı hám kóp basqıshlı process bolıp esaplanadı. Suwdı tazalawdıń birinshi basqıshı suwdı arnawlı gorizotal hám vertikal tındırıwshı qurılmalar arqalı onıń quramındaǵı mexanikalıq aralaspalardan tazalanadı, sońınan filtrlenedi. Bul processti tezlestiriw ushın arnawlı ximiyalıq birikpeler kuagulyantlar qollanıladı. Koagulyant quramındaǵı alyuminiy sulfat duzları suwdaǵı kalciy hám magniy duzları menen reakciyaǵa kirisip paxta sıyaqlı gidratlar payda etedi hám tazalaw qurılması astına shógedi.
Koagulyatsiya processinen soń suw filtrlenedi. Bunda hár qıylı filtrler qollanıladı. Tórt múyeshlik formasındaǵı filtr ulıwma maydanı 50-100 m2, 0,6-1 m biyiklikte kvarts qum menen, onıń astı iri taslar menen, al eń astı mayda taslar menen toltırıladı hám fitrlengen suwdı shıǵarıw maqsetinde trubalar ornatıladı. Qum ústinde paxta tárizli koagulyantlar jıynalıp sıwdaǵı mexanikalıq aralaspalar hám bakteriyalardı uslap qaladı.
Tazalaw nátiyjesinde suw tınıq, reńsiz, iyissiz bolıp, bazı bir zıyanlı elementeler, bakteriyalardan 95-98% tazalanadı.
Suwdı dizenfekciyalaw. Bul usıl járdeminde sıwdı hár qıylı juqpalı kesselik tarqatıwshı mikroblardan tazalanadı. Bunda xlorotor járdeminde gazli xlordan keńnen paydalanıladı. Xlorator járdeminde tiyisli muǵdarda xlordı vodoprovod yaki filtrlengen suwǵa aralastırıladı.
Suwdı zıyansızlandırıw maqsetinde ozonlaw hám ultrafiolet nurlandırıw usılları da qollanıladı. Ozonnıń bakteriotsid qásiyeti xlorǵa qaraǵanda kúshlirek boladı. Suwdı ozonlaw onıń mazasın hám organoleptikalıq kórsetkishlerin jaqsılaydı. Biraq bul júdá qımbat usıl bolıp, quramalı áspab-úskenelerdi talap etedi.
Dala sharayatında suwdı tazalaw hám zıyansızlandırıw. Insan tábiyatqa sayaxat, turistlik poxodlarǵa shıqqanda joqarıda kórsetilgen usıllardan ápiwayılastırılǵan halda qollanıwı múmkin. Suwdı tazalaw maqsetinde kómirden filtr sıpatında paydalanıp 2-3 saatta suwdı tındırıw múmkin. Poxodqa shıqqanda suwdı zıyansızlandırıwdıń isenimli usılı suwdı 5 minut dawamında qaynatıw bolıp esaplanadı. Bunnan tısqarı suwǵa xlorlı hák qosıw menen de onı zıyansızlandırıw múmkin.
Bunda xlor muǵdarı tájiriybe ótkeriw arqalı tańlap alınadı. Jaz aylarında suwǵa xlorlı hák salınıp, 30 minuttan soń 1 litr suwdaǵı xlor qaldıǵı 0,3-0,4 mg/l bolıwı, al qıs aylarında 1-2 saattan soń xlor qaldıǵı 0,3-0,4 mg/l di qurawı tiyis.
Ádette 1 litr suwǵa 2 ml, 1% li xlorlı hák salınadı.
Ishimlik suwın saqlawdıń gigenalıq qaǵıydaları. Sanitariyalıq qaǵıydalarına muwapıq sport komplekslerinde belgili ıdıslarda qaynatılǵan hám suwıtılǵan ishimlik sıw menen támiyinlengen bolıwı tiyis. Hár kúni sıw almastırılıwı hám ıdıs ishi jaqsılap tazalanıwı tiyis. Qaynatılǵan suw saqlanatuǵın ıdıslardıń jaqsı juwılmawı nátiyjesinde, ondaǵı saqlanǵan suw epidemiologiyalıq jaqtan qaynatılmaǵan suwdan da qáwipli boladı. Suw ishiwde bir mártelik plastik stakanlardan paydalanıw maqsetke muwapıq boladı.
3. Suw saqlaǵıshlarǵa qoyılatuǵın gigienalıq talaplar
Suwdıń organoleptikalıq qásiyeti. Suwdıń organoleptikalıq qásiyetlerine onıń iyisi, mazası, reńi hám tınıqlıǵı kiredi. Suwdıń qásiyetlerin insan sezgi aǵzaları arqalı anıqlawı múmkin. Qanday reńde bolmasın ılaylanǵan suw yaki iyislengen suw ishiwge jaramlı bolsa da sanitariyalıq hám gigienalıq normalarǵa sáykes kelmeydi.
Suwdıń tınıqlıǵı. Suwdıń tınıqlıǵı suwdıń tazalıǵın sıpatlawshı birden-bir kórsetkishi bolıp esaplanadı. Tınıqlıq kórsetkishi degende suwıń reń ótkeriw qásiyeti túsiniledi hám suw túbindegi buyımlardı anıq kóriw imkaniyatın jaratadı. Suwdıń tınıqlıǵı ondaǵı mexanikalıq hám ximiyalıq
aralaspalar sanı menen belgilenedi. Ishimlik suwınıń tınıqlıǵı 30 sm den kem bolmawı tiyis. Júziw basseynleri tınıqlıǵı 20 sm den kem bolmawı tiyis.
Suwdıń reńi. Ishimlik suwı reńsiz bolıwı tiyis. Suw reńiniń ılaylanıwı onı ishkende jaǵımsız túyiledi. Tınıq suw tábiyatta kem ushırasadı. Kóbinshe ashıq suw dereklerinde suw ılaylanǵan boladı. Sarǵısh reńdegi suw, onıń quramında temir duzları yaki gúmis elementleri barlıǵınan derek beredi. Bul ádette sıwda shirigen ósimlik qaldıqlarınıń barlıǵınan derek beredi. Suwdıń azǵana jasıl túske eniwi onıń quramında suw otlarınıń barlıǵın ańlatadı.
Suwdıń iyisi. Taza ishimlik suwı hesh qanday iyiske iye bolmawı tiyis. Ishimlik suwınıń qanday da iyiske iye bolıwı, onıń quramında haywan yaki ósimliklerdiń qaldıqları, biologiyalıq ógerislerdiń yamasa ishimlik suwına tán bolmaǵan ximiyalıq birikpelerdiń barlıǵın kórsetedi. Suw quramında seravodorod aralaspasınıń bolıwı, onda patogen kesellik tuwdırıwshı mikroorganizmlerdiń barlıǵınan derek beredi. Ayrım waqıtları suwda temir sulfidi bolǵanda da onıń iyisi ózgeredi hám mineral suwlarǵa tán kórsetikish esaplanadı. Suwda fenol iyisiniń bolıwı, onıń óndiris shıǵındıları menen pataslanǵanlıǵın bildiredi. Suwda xlor iyisiniń bolıwı suwdı zıyansızlandırıwda normadan artıq qosılǵanlıǵın kórsetedi. Suwdı laborotoriyalıq analizlegende xlor qaldıǵı muǵdarı 0,5-0,6 mg/l den artıq bolıwın kórsetedi.
Suwdıń mazası. Ishimlik suwında hesh qanday iyiske iye bolmaǵanınday, dámge de iye bolmawı tiyis. Ishimlik suwınıń mazası onıń minerallıq quramına, temperaturasına, suwda eriytuǵın gazlar kontsentratsiyasına (kislorod hám uglekis gazı) baylanıslı boladı. Qaynatılǵan suw mazasız boladı, sebebi quramında gazlar bolmaydı hám de kaltsiy hám magniy duzları joq bolıp ketedi. Suwda dámniń payda bolıwı haywan hám ósimlik qaldıqlarınıń barlıǵınan derek beredi.
Suwdıń temperaturası. Ishimlik suwınıń temperaturası +7oC- +12oC bolǵanda organizmge jaǵımlı tásir etedi hám shóldi tez qandıradı, awız boslıǵı qabatın suwıtıp, silekey bezler funkciyasın kúsheytedi. Juwınıwda hám shomılǵanda suwdıń temperaturası ayrıqsha áhmiyetke iye. Jabıq júziw basseynlerinde suwdıń temperaturası eresek adamlar ushın +25oC- +26oC, al balalar ushın +26oC tan kem bolmawı lazım. Tábiyiy suw basseynlerinde suwdıń temperaturası norması bolmaydı.
Suwdıń ximiyalıq quramı. Tábiyatta suw quramında kóbirek yamasa az muǵdarda erigen mineral duzlar ushırasadı. Suwdıń minerallıq quramın anıqlawda topıraq qatlamı quramı ayrıqsha áhmiyetke iye. Suwdıń minerallıq quramın anıqlaw ushın 1 mg/l suwdaǵı erigen duzlardıń muǵdarı ólshenedi.
Suwdaǵı organikalıq birikpeler. Suwdaǵı organikalıq birikpeler ishinde xaywanatlarǵa tán organikalıq birikpeler ayrıqsha orın iyeleydi. Sebebi olar kesellik qozǵatıwshı mikroblarǵa iye bolıp, suwdıń oksidleniwiniń gigienalıq kórsetkishi bolıp esaplanadı.
Suwdıń oksidleniwsheńligi. Suwdıń oksidleniwsheńligi dep 1 litr suwdaǵı organikalıq birikpelerdiń oksidleniwi ushın sarpılanǵan kislorod muǵdarına aytıladı hám 1 mg/l ólshenedi. Eger de suwda organikalıq birikpeler kem bolsa oksidleniyasheńligi de kem boladı. Máselen, jer astı taza suwlarında oksidleniwsheńlik 2-4 mg/l, dáryalarda 7 mg/l quraydı. Suwda organikalıq birikpelerdiń bolıwı ondaǵı erigen kislorod muǵdarına baylanıslı. Taza suw saqlaǵıshlarında erigen kislorod muǵdarı 3-6 mg/l, pataslanǵan suwlarda onnan kem, al júdá patas suwda kislorodtıń bolmawı da múmkin.
Suwdıń qattılıǵı. Suwdıń qattılıǵın onda erigen kaltsiy hám magniy ionları payda etedi. Suwdıń qattılıq dárejesi jumsaq, salıstırmalı qattı hám júdá qattı suwlarǵa ajıraladı. Suwdıń qattılıǵın onı tındırıw hám qaynatıw arqalı kemeytiw múmkin. Suwdıń qattılıǵı joqarı bolsa miywe, palız hám gósh ónimleri jaqsı pispeydi, sebebi ondaǵı belok kaltsiy hám magniy óz-ara birigip erimeytuǵın birikpeler payda etedi hám asqazan-ishek traktında ózlestirilmeydi. Ishimlik suwınıń qattılıǵı 7 mg/litrden artpawı tiyis. Bul kórsetkish graduslarda da anıqlanıwı múmkin. 1 mg/ekv
suwdıń qattılıǵı 2,8o qa teń, al 20o tan artıq bolsa qattı, 10o tan kem bolsa jumsaq suw dep qabıl etilgen (Хaliqaralıq standart GOST 31865).
Temir duzları. Suw quramında temir duzlarınıń bolıwı zıyansız, biraq hádden tısqarı kóp bolsa suwǵa ashqıltım dám berip temir qıshqılınıń dámi keledi. Suw sarǵısh yaki sarǵısh-qońır túske kiredi hám tınıqlıǵı kemeyedi. Ishimlik suw quramında, ashıq suw basseynlerinde temir duzlarınıń gigienalıq norması 0,5 mg/l ge teń, al jer astı suw dereklerinde 1 mg/l bolıwı tiyis.
Ftor. Suw quramında ftordıń bolıwı tislerge óz tásirin tiygizedi. Eger de suwda ftor kóp muǵdarda bolsa flyuoroz – tislerdiń emalında qara daqlardıń payda bolıwı hám unırawına alıp keledi. Suwda ftor kem muǵdarda bolsa kariyes keselligi kúsheyedi. Suwdaǵı ftordıń gigienalıq norması 0,7-1,0 mg/l ge teń hám 1,5 mg/l den kóp bolmawı tiyis. Egerde suwda ftor bolmasa yaki júdá kem muǵdarda bolsa, suwǵa natriy ftor qosılıp jasalma túrde ftorlanadı.
Suwdıń epidemiologiyalıq áhmiyeti. Hár qıylı suw dereklerindegi tábiyiy suwlarda bir qatar ximiyalıq birikpeler, hár túrli mikroflora, mikroblar, viruslar bolıp, insanlardıń záhárleniwine, epidemiya, endemiya jaǵdaylarına hám keselliklerge sebepshi bolıwı múmkin. Suw arqalı payda bolatuǵın juqpalı keselliklerge; bryushnoy tif, dizenteriya, chuma, juqpalı gepatit, poliomielit hám haywanlarda ushırasatuǵın tulyaremiya hám leptospiroz kesellikleri kiredi. Suwdıń kesellik qozǵatıwshı mikroblar menen pataslanıwı hár qıylı sebeplerge baylanıslı. Olardan eń kóp tarqalǵanları jaqsı tazalanbaǵan aqaba suwlarınan paydalanıw, ásirese emlewxanalar, veterinariya, haywanat ónimlerin qayta islewshi kárxanalar, kir juwıw kárxanalarınan shıqqan suwlar bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı jawın-shashın, sel keliwi, qarlardıń eriwi nátiyjesinde insaniyat shıǵındıları menen pataslanıwı múmkin. Suw derekleri jabayı haywanlardıń shıǵındıları menen de pataslanadı, nátiyjede tulyaremiya hám leptospiroz keselliklerin keltirip shıǵarıwshı mikroblar da bolıwı múmkin.
Suwdıń biologiyalıq pataslanıw kórsetkishleri tómendegishe:
1.Suwdaǵı mikroblar sanı - 1 ml suwdaǵı ulıwma mikroblar sanı;.
2.Koli titr – bir dana ishek tayaqshası bolǵan suwdıń minimal muǵdarı;
3.Koli indeks – bir litr suwdaǵı ishek tayaqshalar sanı;
Suwdaǵı mikroblar sanı olardıń suwdaǵı jasaw sharayatınıń qanshelli qolaylı ekenine baylanıslı. Ádette 1 ml suwda mikroblar sanı 100 den, al jer astı, qudıqlardaǵı suwda 1000 nan aspawı tyiys. Háwizlerde mikroblar sanı muǵdarı 1 ml suwda 1000 mikrobqa shekem gigienalıq jaqtan ruxsat etiledi.
Suwdıń flora hám faunası. Mámleketlik standarlarǵa tiykarlanıp ishimlik suwında kózge kórinetuǵın bioorganizmler bolmawı tiyis.
Suwdıń deregi. Suwdıń deregi tiykarınan – jabıq suw basseynleri (jer astı suwları) hám ashıq suw basseynleri (muzlıqlar, dárya, kól, suw háwizleri) bolıp esaplanadı.
Jabıq suw basseynleri. Jer astı suwları tiykarınan atmosfera suwları jawın, qar, dárya, kól suwları topıraqqa áste sińip, filtrlenip, jer astı jınısları qum, ılay, granit qabatlarında jıynalıwınan payda boladı. Jer astı suw qabatları jaylasıw tereńligine qarap topıraq astı hám plastlararalıq suwlarǵa bólinedi. Topıraq astı suwları jerdiń ústki qabatında jaylasıp, jerge jaqın jaylasadı. Joqarı tárepinen suw ótpeytuǵın topıraq qabatı menen qorshalmaǵan boladı. Plastlar arasındaǵı suwlar jerdiń tómengi qatlamında yaǵnıy jer jınıslarınıń suw ótkermeytuǵın qabatında jaylasqan hám ishimlik ushın jaramlı bolıp esaplanadı. Bunday suwlarǵa bulaq suwları, artezian qudıq suwları kiredi.
Ashıq suw deregi. Ashıq suw deregi suwları quramında mineral duzlar az muǵdarda boladı hám fizikalıq qásiyeti jer astı suwlarına qaraǵanda keskin parıqlanadı. Olardıń ashıq hawada jaylasqanlıǵı ushın ximiyalıq, fizikalıq quramı hám bakteriyalar menen pataslanıwı barqulla ózgerip turadı. Bul ózgerisler jıl máwsimlerine, jergilikli jaylasıw ornına baylanıslı boladı. Jıldıń qarlı,
jawınlı máwsimlerinde hám sel keliwi nátiyjesinde suw derekleri pataslanadı. Sonıń nátiyjesinde suwdıń organileptikalıq qásiyetleri keskin ózgeredi. Ashıq suw dereklerinen kóbinshe óndiris, awılxojalıq, xızmet kórsetiw tarawlarında qollanıladı.
1. Dene tárbiyası shınıǵıwlarında topıraq gigienasınıń áhmiyeti
Topıraq suw hám hawa kibi áhmiyetli faktor bolıp tabıladı. Insan pútkil ómir boyı topıraq penen baylanısta boladı. Atap aytqanda qazıw jumısları, awıl xojalıq jumısları h.t.b. sebepli insan topıraq faktorları tásirinde boladı. Topıraq sharayatına qarap insan organizmine hám salamtlıǵına hár qıylı tásir etedi.
Topıraqtıń ústki qabatı quramalı mineral birikpeler kompleksinen (90-99%) hám organikalıq birikpelerden (1-10%) ibarat. Mineral bólegi tiykarınan qum, topıraq, hák, ılay hám olar quramına kiriwshi kremniy, alyuminiy, kaltsiy, magniy duzları hám basqalardan, organikalıq bólegi ósimlik qaldıqları hám haywanlar organizmi qaldıqlarınıń shirindilerinen (gumus) ibarat.9
Topıraqtıń ústki qabatı júdá kóp muǵdarda mikroblardı saqlaydı. Topıraqtıń geologiyalıq dúzilisine karap tómendegilerge bólinedi; qum topıraq (80% qum), qumlı topıraq (60% qum), taza topıraq, shor topıraq (xloridlerge bay), qara topıraq (20% shirindi) torflı topıraq h.t.b.
Topıraq gigienası. Jer júzindegi ekologiyalıq ámeliy áhmiyetke iye sistemalarınıń biri topıraq bolıp esaplanadı. Ol jaqtılıq, suw, temperatura, tábiyat penen bir qatarda insannıń tirishilik etiwi ushın zárúr faktor bolıp esaplanadı. Topıraq jer qatlamınıń ústki qabıǵınan tiri organizmler, suw, hawa tásirinde payda bolǵan. Topıraq biosferanıń bir bólegi bolıp, ximiyalıq elementlerdiń aylanısın támiyinleydi. Qorshaǵan ortalıq insaniyat tásirinde izbe-iz basqarıladı.
Topıraq quramı hám gigienalıq áhmiyeti. Topıraq qattı jınıslar hám olar arasında hawa hám suw menen tolısqan bólimnen ibarat. Onıń qattı bólegine diametri 3 mm den artıq qattı qum, 1 mm den kem mayda qum, ılay, tat hám shógindiler kiredi.
Topıraqtıń mexanikalıq quramı onıń qattılıǵı, hawa hám suw ótkizgishligi, ıǵallıǵı, ıssılıq kólemi h.t.b. gigienalıq kórsetkishlerine baylanıslı. Iri jınıslı topıraq (qum, qara topıraq) hawa hám suwdı jaqsı ótkiziw qásiyetine iye, mayda jınıslı topıraq (ılay, torf) suwdı kem ótkeriw, joqarı dárejede gigiroskopiya hám kapillyarlıqqa iye boladı.
Topıraq quramında iri topıraq jınıslarınıń bolıwı, onıń hawa ótkeriwsheńlik qásiyetiniń áhmiyetliligi menen baylanıslı. Topıraqtıń ıǵallıǵı degende topıraqtıń belgili bir bóleginiń ózinde suwdı tutıp qalıwı, kapillyar kúshi menen suwdı uslap turıwı názerde tutıladı. Mısalı, torflı topıraq basqa topıraqlarǵa qaraǵanda 3-5 ese, qum topıraq 20%ke shekem, al ılay topıraq 20% suwdı tutıp qalıwı múmkin.
5. Topıraqtı tazalaw hám zıyansızlandırıw usılları
- Topıraq udayı hár túrli shıǵındılar menen pataslanadı hám tazalanıw qásiyetine iye. Topıraq organikalıq birikpelerdi epidemiologiyalıq jaqtan júdá qáwipli noorganikalıq birikpelerdi – mineral duzlar hám gazlarǵa aylandırıw qásiyetine iye. Bul júdá quramalı process bolıp, ózin-ózi tazalaw dep ataladı. Topıraqqa túsken organikalıq birikpeler kesellik qozǵatıwshı mikroblar hám qurt máyeklikleri menen birge filtrlenip tutıp qalınadı hám topıraqqa sińip ketedi. Topıraqtaǵı bioximiyalıq hám mikrobiologiyalıq processler tásirinde shıǵındılar topıraqqa aralasıp jaǵımsız iyis hám záhárli qásiyetlerin joǵaltadı. Ximiyalıq quramı radikal ózgerislerge ushıraydı.
Topıraqtıń ózin-ózi tazalaw qásiyeti. Topıraqtıń ózin-ózi tazalawı dep epidemiologiyalıq kóz qarastan juqpalı keselliklerdi qozǵatıwshı – organikalıq birikpelerdiń noorganikalıq birikpeler, mineral duzlar hám gazlarǵa aylandırıw qásiyeti túsiniledi. Topıraqqa túsken organikalıq birikpeler, kesellik qozǵatıwshı mikroblar, qurt máyeklikleri filtrlenip, topıraqqa sińdiriledi. Shıǵındılar bioximiyalıq, biologiyalıq, geoximiyalıq processler nátiyjesinde topıraqqa sińip reńsizlenedi, qolańsa iyisler joǵaladı, kesellik qozǵatıwshı, zıyanlı qásiyetleri joǵaladı.
9 SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published 2002 This edition published 2008. Mazmunınınan alındı.
Topıraqtıń epidemiologiyalıq áhmiyeti. Bakteriyalar, aktinomicetler, mikoplazma, bakteriyalar, parazit bakteriyalar, suw otları, lishaynikler, ápiwayı organizmler ushın topıraq komfort ortalıq esaplanadı. Bir gramm topıraqta 500 den 500000 ǵa shekem ápiwayı mikroorganizmler bolıwı múmkin. Topıraqtıń gigienalıq qáwipliligin anıqlaw usılı 5-tablicada keltirilgen.Topıraq epidemiologiyalıq áhmiyetke iye, sebebi topıraq arqalı kópshilik juqpalı kesellikler adamlarǵa tarqalıwı múmkin. Kesellik qozǵatıwshı mikroogranizmler adam hám haywanlar shıǵındıları menen birge topıraqtı pataslawı menen birge topıraqta qáwipli anaerobikalıq kesellik qozǵatıwshılardı payda etedi. Tuberkulez, gazlı gangrena, botulizm keselliklerin qozǵatıyashı mikroblar insan hám haywanlar shıǵındıları menen birge topıraqqa túsip spora payda etedi hám jıllar dawamında tirishilik etedi. Egerde teri qatlamı fizikalıq tásirler arqalı jaraqatlansa spora insan organizmine ótedi. Bunnan tısqarı azıq awqat ónimleri, konservalarǵa sporalı topıraq túsiwi nátiyjesinde botulizm keselligi kelip shıǵadı. Kesellik keltirip shıǵarıwshı mikroblardıń topıraqta jasaw hám saqlanıw kórsetkishleri 6-7-tablicalarda keltirilgen.
Sibir jarası (Sibirskaya yazva) keselligi qozǵatıwshıları ushın topıraq júdá qolaylı ortalıq bolıp esaplanadı. Sibir jarasın keltirip shıǵarıwshı mikroblar topıraqta uzaq waqıt saqlanıp qalmastan, kóbeyiw qásiyetine de iye. Organikalıq birikpeler menen pataslanǵan topıraq mikroblardıń, qurt máyeklikleri, nasekomalar lichinkalarınıń tirishilik etiwi hám rawajlanıwı ushın qolaylı ortalıq bolıp tabıladı.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5-tablica |
|
|
|
Topıraqtıń gigienalıq qáwipliligin anıqlaw usılı |
|
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Qáwipsizlik |
|
Topıraq |
Lichinka hám |
1 kg |
YE |
|
S1 |
|
Sanitariya |
||
dárejesi |
|
jaǵdayı |
zamarıqlar |
topıraqtaǵı |
coli1 |
|
perfringers2 |
soni |
|||
|
|
|
sanı 25m2 |
|
qurt |
|
|
|
|
Xlebnikova |
|
|
|
|
|
|
máyeklikleri |
|
|
|
|
soni |
|
Qáwipsiz |
|
Taza |
0 |
|
0 |
1,0 |
|
0,1 artıq |
|
0,98-1,0 |
|
|
|
|
|
|
|
artıq |
|
|
|
|
|
Salıstırmalı |
|
Kúshsiz |
1-10 |
|
10 |
1,0- |
|
0,01-0,001 |
0,85-0,98 |
||
qáwipli |
|
pataslanǵan |
|
|
|
0,01 |
|
|
|
|
|
Qáwipli |
|
Pataslanǵan |
10-100 |
|
11-100 |
0,01- |
|
0,001 |
va |
0,7-0,85 |
|
|
|
|
|
|
|
0,001 |
|
artıq |
|
|
|
Oǵada qáwipli |
|
Kúshli |
100 |
den |
100 den joqarı |
0,001 |
|
0,0001 |
|
0,7 den |
|
|
|
pataslanǵan |
joqarı |
|
|
joqarı |
|
joqarı |
|
kem |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6-tablica |
|
|
Kesellik keltirip shıǵarıwshı mikroblardıń topıraqta jasaw kórsetkishleri |
|
|
||||||||
|
|
|
|
||||||||
Juqpalı kesellik |
Topıraqqa túsiw jolı |
Jasaw múddeti, kún |
|
||||||||
qozǵatıyashıları |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Chuma vibrionı |
Úlken dárette |
|
|
20-210 |
|
|
|
||||
|
|
|
Hájetxanada |
|
|
7-12 |
|
|
|
||
|
|
|
Aqaba suwda |
|
|
2-15 |
|
|
|
||
Bryushnoy tif qozǵatıwshısı |
Úlken dárette |
|
|
30-100 |
|
|
|
||||
|
|
|
Hájetxanada |
|
|
30-150 |
|
|
|
||
|
|
|
Aqaba suwda |
|
|
6 |
|
|
|
|
|
|
|
|
Asxana shıǵındısında |
|
4 |
|
|
|
|
||
|
|
|
Úy shıǵındısında |
|
42 |
|
|
|
|
||
Dizenteriya qozǵatıwshısı |
Úlken dárette |
|
|
20-60 |
|
|
|
||||
|
|
|
Hájetxanada |
|
|
5-12 |
|
|
|
||
|
|
|
Aqaba suwda |
|
|
2-7 |
|
|
|
||
|
|
|
Asxana shıǵındısında |
|
5 |
|
|
|
|
||
|
|
|
Úy shıǵındısında |
|
24 |
|
|
|
|
||
7-tablica
Topıraqta kesellik qozǵatıwshı mikroblardıń saqlanıw múddeti
Bakteriya túrleri |
Ortasha múddet, hápte |
Uzaq múddet, aylar |
|
Bryushnoy tif salmonellaları |
2-3 |
12 |
|
Chuma vibrionı |
|
1-2 |
4 |
Tuberkulez mikrobakteriyası |
13 |
7 |
|
Brutsellalar |
|
0,5-3 |
2 |
Chuma pasterillaları |
|
0,5 |
1 |
Tulyaremiya |
kesselligi |
1,5 |
2,5 |
qozǵatıwshısı |
|
|
|
Topıraqtıń ximiyalıq hám radioaktiv pataslanıwı. Awıl xojalıǵında ximiyalıq tóginlerden kóp paydalanıw nátiyjesinde topıraqtıń ximiyalıq pataslanıwına alıp keledi. Sonıń menen birge ósimlikler keselliklerine, awıl xojalıq ónimleri zıyankeslerine qarsı gúresiw maqsetinde ximiyalıq dáriler qollanıladı, nátiyjede topıraq ximiyalıq birikpeler menen pataslanadı. Kóbinshe awıl xojalıǵı ónimleri zıyankeslerine qarsı gúrseiwde záhárli ximiyalıq birikpeler qollanıladı. Kópshilik jaǵdaylarda kúshli tásir etiwshi dáriler záhárli (kancerogen) qásiyetke iye boladı. Sonday-aq topıraq radiaktiv elementler menen de pataslanıwı múmkin. Nátiyjede radiaktiv birikpeler ósimliklerge, onnan haywanlarǵa, haywanlardan adamlarǵa ótiwi múmkin.
Sport kompleksleri ushın topıraq gigienasınıń áhmiyeti. Dene tárbiyası hám sport penen shuǵıllanıwda topıraqtıń mexanikalıq, fizikalıq, ximiyalıq qásiyetleri úlken áhmiyetke iye. Dene tárbiyası hám sport penen shuǵıllanıwda topıraq, suw, ıssılıq, hawa rayı insan salamatlıǵına hár qıylı tásir etedi. Topıraqtıń ısıp ketiwi hawa rayına óz tásirin tiygizedi. Jer astı suwlarınıń jer betine jaqın bolıwı sport kompleksleriniń izeyleniwine, ıǵallıq júdá joqarı bolsa mikroklimat sharayatı ózgeredi. Sport komplekslerin qurıw ushın orın tańlanǵanda barlıq gigienalıq talaplarǵa say bolıwı tiyis:
-jer betine jawın hám aqaba suwları toplanbawı tiyis;
-topıraq qurǵaq bolıwı tiyis;
-jer astı suwları keminde 70 sm tereńlikte bolıwı tiyis;
-qurılıs ushın jer betiniń iri jınıslı topıraq qatlamınan ibarat bolıwı áhmiyetke iye;
-topıraq quramında epidemiologiyalıq hám zıyanlı elementlerdiń bolmawı tiyis.
Asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar
1. Almatоv K.T. Ulg’ayish fiziоlоgiyasi o’quv qo’llаnmа M.Ulug’bеk nоmidagi UzMU bоsmохоnasi. T.2004 y. 70-75 b.
2. Sоdiqоv B.A Yosh fiziоlоgiyasi va gigiеnasi o’quv qo’llаnmа Yangi asr avlodi 2009 y. 35-38 b.
3. SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published 2002 This edition published 2008. Mazmunidan olindi.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1.D.J.SHaripov “Salomatlik – barchaning va har bir kishining ishi” T., 2001 y.
2.Хрипкова А.Г., Антропова М.В. Адаптация организма учащихся к учебной физической нагрузкам. М. Просвешение. 2002.
Elektron ta`lim resurslari
1.www.tdpu.uz
2.www.pedagog.uz
6-MODUL. SPORT KOMPLEKSLERI GIGIENASI, DENE TÁRBIYASÍ HÁM SPORT PENEN SHUǴÍLLANÍWSHÍLARDÍŃ JEKE GIGIENASÍ
Reje
1.Sport kompleksleri ushın qoyılatuǵın gigienalıq talaplar;
2.Sport zallarına qoyılatuǵın gigienalıq talaplar;
3.Sport kompleksleriniń jaylasıwı, orientaciyası hám planlastırılıwı;
4.Qurılıs materiallarına qoyılatuǵın tiykarǵı gigenalıq talaplar;
5.Sport komplekslerin jaqtılandırıwǵa qoyılatuǵın tiykarǵı gigienalıq talaplar;
6.Sport komplekslerin ısıtıw hám hawalandırıwǵa qoyılatuǵın tiykarǵı gigienalıq talaplar
7.Dene tárbiyası hám sport penen shuǵıllanıwshılardıń jeke hám teri gigienası
8.Kiyim-kenshek hám ayaq kiyimlerge qoyılatuǵın gigienalıq talaplar
.
1. Sport kompleksleri ushın qoyılatuǵın gigienalıq talaplar;
Sport komplekslerin qurw ushın qollanılatuǵın qurılıs materialları tiyisli gigienalıq talaplarǵa juwap beriwileri tiyis. Qurılıs materialları qolaylı mikroklimat jaratıwshı, ıssılı-suwıqqa shıdamlı, dawıs ótkeriw dárejesi tómen hám gidroskopiyalıq qásiyetke iye yaǵnıy ıǵallıqtı kem ótkeretuǵın bolıwı tiyis. Házirgi waqıtta sport komplekslerin qurıw ushın kóbinshe temir-beton hám pisirilgen gerbishlerden paydalanıladı. Esik hám aynalar ushın kóbirek sintetik polimer materiyallar qollanıladı. Sebebi bul materiallar shawqımnan saqlaw, ıssılı-suwıqtı jaqsı izolyaciyalaw qásiyetine iye bolıp, artıp tazalaw ushın da qolaylı hám ıqshamlı bolıp tabıladı. Sonday-aq sport úskeneleri, sport inventarların (sport tósekleri, sport gilemleri, tatami, gimnastikalıq gilemler) islep shıǵarıwǵa arnalǵan materiallar ózinde toksikalıq elementlerdi ajıratıp shıǵarıwı múmkin hám sportshılar ushın qáwipli boladı. Sintetikalıq materiallarda statikalıq elektr maydanı payda bolıwı múmkin. Bul óz gezeginde sportshılar salamtlıǵına hám jumıs qábilitine, ásirese uzaq dawam etiwshi sport shınıǵıwlarında keri tásir etiwi múmkin. Sport kiyimleri hám ayaq kiyimler ushın qollanılatuǵın basqa sintetikalıq materiallar (ásirese kapron, neylon) da statikalıq elektrlik zaryadın payda etiwi múmkin.
Sport kompleksleri ishki binaları hám xanalar ushın qolanılatuǵın sintetik polimerler órt qáwipin kusheytedi, sebebi olar tez janadı hám záhárli tútin ajıratıp shıǵaradı. Sonlıqtan sport kompleksleri qurılısında sintetikalıq meteriallardı qolanıwda qatań túrde sanitariyalıq baqlawǵa alınıwı tiyis. Sport kompleksleri – arnawlı kompleks bolıp, onda ǵalaba salamatlastırıwshı dene tárbiyası shınıǵıwları hám sport jarısların ótkeriwge baǵdarlanǵan boladı.
Tiykarǵı kompleks – dene tárbiyası hám sport penen shuǵıllanıwǵa arnalǵan boladı. Járdemshi kompleksler shuǵıllanıwshılar hám jarıs qatnasıwshılarına xızmet kórsetiwge (kiyinip sheshiniw xanaları, shomılıw xanaları, massaj xanaları, monsha, tóreshiler xanası, xojalıq, injenertexnikalıq xızmet xanaları, adminstraciya xanaları) baǵdarlanǵan boladı. 10
Tamashagóyler ushın ajıratılǵan komplekslerge - tribuna, pavilonlar, foye, bufetler, sanitariya uzelleri kiredi.
Sport komplesleri funkciyalarına qarap analiz qılatuǵın bolsaq, hár bir sport túrine hám ulıwmalasqan sport kompleksleri (bir neshshe territoriyalıq birikken) bolıwı múmkin. Qalalarda úlken kishiligine qarap, sport kompleksleri mikrorayon, rayon, rayonlararalıq, qalalıq, respublikalıq
10
SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published 2002
This edition published 2008. Mazmunınınan alındı.
hám oraylastırılǵan bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı mektep, oqıw orınları, lagerler hám dem alıw oraylarında da sport kompleksleri boladı.
Sport kompleksleri quramındaǵı tamashagóylerge arnalǵan orınlar sanı jergilikli xalıq sanına qarap rejelestiriledi.
Stadionlarda tiykarǵı bólim sport yadrosı esaplanıp, tamashagóyler ushın orınlar ajıratılǵan futbol maydanı, juwırıw dorojkaları, jeńil atletikalıq komplekslerdi óz ishine aladı. Bunnan tısqarı sport komplekslerge mektep sport maydanı hám maydanshaları mısal bola aladı.
Sport komplekslerine qoyılatuǵın gigenalıq talaplar shuǵıllanıwshılar organizmine, salamatlıǵına unamlı tásir etiwi tiyis.
Sport komplekslerine qoyılatuǵın gigienalıq talaplar tómendegilerden ibarat:
-sport kompleksleri jergilikli xalıq jasaytuǵın orınlarda jaylasıwı;
-sport kompleksleri oriyentatsiyası;
-rejelestiriliwi;
-qorshaǵan ortalıq jaǵdayı (hawa, suw, topıraq);
-kógallandırıwı hám jasıl maydanlardıń bolıwı;
-sport komplekslerinde mikroklimat jaǵdayı (temperatura, ıǵallıq, hawa háreketi tezligi, baǵdarı).
6.1. Sport zallarına qoyılatuǵın gigienalıq talaplar
Sport zalları jaqsılap tegislep jonılǵan aǵash taxtaylar menen paluba tipinde pollanǵan bolıwı maqsetke muwapıq. Qosımsha binalar; kiyinip sheshiniw xanaları, garderob, bufet, massaj xonaları, koridorlarda poldıń ústi linoleum menen qaplanıwı zárúr, sebebi tazalaw ushın qolaylılıq jaratadı. Suwdı jaqsı izolyatsiya qılıw maqsetinde shomılıw xanaları, hájetxana, vanna, gidromassaj hám basqa xanalarda poldıń ústi keramika plitaları yaki cement penen qaplanadı. Házirigi waqıtları jeńil atletika hám futbol manejleri hám jabıq stadionlarda jumsaq, iyilgish qásiyetke iye, juwırıw ushın qolaylı, mexanikalıq tárizde tazalaw ushın qolaylı sintetikalıq materiallardan kortan, rekortan sıyaqlı materiallar menen qaplaw usılları qollanılmaqta.
Sport zallarında tazalıq jumısların qolaylastırıw maqsetinde sport zalları diywalı keminde 1,8 m biyiklikte maylı boyawlar menen boyaladı, sebebi maylı boyawlar hawanıń diywallar arqalı ótiwin kemeytedi, ıǵallıqtıń kúsheyiwine alıp keledi, sonıń ushın da diywallardıń qalǵan bólegi (1,8 m.den joqarısı) jelimli boyawlar menen boyaladı. Diywallardıń reńi ashıq reńge (ashıq sarı, ashıq jasıl) boyalıwı maqsetke muwapıq bolıp seaplanadı. Sebebi ashıq reńler jaqtılıq nurın jaqsı qaytaradı hám jaqtılıqtıń tegis tarqalıwına hám jaqtılandırıwına járdem beredi. Bunnan tısqarı ashıq tınıq reńler nerv sistemasına tetiklendiriwshi tásir etedi hám shuǵıllanıwshılardıń keypiyatın kóteriwge unamlı tásir kórsetedi.
Sport oyınlarına arnalǵan sport zalları diywalları maylı boyawlar menen boyalıwı tiyis, sebebi hák yaki jelimli boyawlarǵa qaraǵanda toplardıń urılıwına anaǵurlım shıdamlıraq boladı.
Sport kompleksleri dene tárbiyası hám sport penen shuǵılanıwshılarǵa qolaylılıq jaratıw ushın barlıq zárúr gigienalıq talaplarǵa juwap beriwi tiyis hám de Ózbekistan Respublikası den sawlıqtı saqlaw ministrligi, dene tárbiya hám sport ministrligi, qurılıs shólkemleriniń arnawlı instruksiyaları, tiyisli hújjetlerde belgilengen qurılıs hám sanitariyalıq normativleri menen tártipke salınadı.
3.Sport kompleksleriniń jaylasıwı, orientaciyası hám planlastırılıwı
2.Sport kompleksleri samaldıń baǵıtın esapqa alǵan halda qurıladı. Bunda hawanıń pataslanıwına sebepshi obektler, kárxanalar, iri avtomagistrallar, shıǵındılar taslaw orınlarınıń jaylasıwına qarap, sanitariyalıq qorǵanıw zonaları esapqa alınadı. Ashıq sport komplekslerin qalanıń qubla-batıs rayonlarında tıǵız jaylasqan territoriyalarǵa qurıw maqsetke muwapıq.
3.Júziw hám suwǵa sekiriw shınıǵıwlarına arnalǵan basseynlerdi qurıw ornı tańlanǵanda da ashıq sport komplekleri sıyaqlı qoyılatuǵın gigienalıq talaplarǵa juwap beriwi tiyis. Bunnan tısqarı suwdıń hám suw boyınıń gigienalıq jaǵdayı suw aǵımınıń tezligi esapqa alınadı.
4.Basseynlerdiń ózin-ózi tazalap turıwshı aǵın suw (dáryalarǵa) jaylastırılıwı maqsetke muwapıq. Basseynler suwdıń ústinde kózge kórinetuǵın patas zatlardan tazalap turılıwı tiyis. Suwdıń tınıqlıǵı 4 metr shuqırlıqta diametri 20 sm aq reńdegi predmet anıq kórinip turıwı
kerek. Sonday-aq suwdıń sıpatı ondaǵı ximiyalıq hám bakteriyalıq pataslanıw dárejesine qarap waqtı-waqtı menen tekserilip baqlap turılıwı tiyis.
5.
6.Sport kompleksleriniń jaylasıwı, rejelestiriliwi hám orientaciyasına qoyılatuǵın tiykarǵı gigienalıq talaplar. Sport komplekslerin qurıwda jıl dawamında hawa háreketiniń baǵıtına qarap qurıladı. Óndiris, turaq jay, háwanı pataslawshı kárxanalar h.t.b. esapqa alǵan halda qurıladı. Sport kompleksleri hawanı pataslawshı kárxanalardan uzaqta jaylasqan bolıwı tiyis. Sport komplekslerin planlastırıwda qorshaǵan ortalıqtıń sırtqı tásirleri esapqa alınadı. Sport zalları hám járdemshi komplekslerdi sport kompleksiniń qubla tárepine jaylastırıw maqsetke muwapıq boladı. Sebebi qıs mawsimlerinde jıllı, al ıssı máwsimlerde salqın mikroklimatqa iye boladı.
7.Arqa rayonlarda sport komplekslerin qurıwda tiykarǵı hawa háreketi baǵıtın esapqa
alıw zárúr.
4.Qurılıs materiallarına qoyılatuǵın tiykarǵı gigenalıq talaplar
Sport komplekslerin qurıwda qurılıs materiallarına qoyılatuǵın tiykarǵı gigienalıq talaplar tómendegilerden ibarat:
-ıssılıqtı kem ótkeriwi;
-suwıqtı kem ótkeriwi;
-gidroskopiyalıq qásiyetiniń kemligi;
-jeterli dárejede hawa ókeriwsheńlik qásiyetine iye bolıwı.
Sport komplekslerin qurıw ushın ajıratılǵan qurılıs materialları joqarıda kórsetilgen talaplarǵa juwap beriwi tiyis. Sport komplekslein qurıwda kóbinshe temir beton hám gerbish, bezew jumıslarında polimer materiallardan islengen qurılıs materialları qollanıladı. Sebebi bul qurılıs materialları ıssılı-suwıqtı ótkiziwsheńligi hám tazalaw ushın qolaylı bolıp tabıladı.11
Sport zalları polı ádette aǵash taxtaylar menen qaplanadı, kiyinip sheshiniw xanaları, massaj xanaları, asxana, korridorlar ıssılıq ótkermeytuǵın sıpatlı linoliumlar menen qaplanadı. Ayrım jaǵdaylarda sport zallarına sıpatlı linolium menen qaplanıwına ruxsat etiledi. Hájetxana, vannalar hám dush xanalarında suw ótkermeytuǵın sopol plitalar qollanıladı.
Sport zalları diywalı 1,8 m biyiklikte maylı boyawlar hám lak penen boyaladı, sebebi ıǵallap artıp tazalawda qolaylılıq jaratadı. Sport zallarına qollanılatuǵın qurılıs materialları tómendegishe gigienalıq talaplarǵa juwap beriwleri tiyis:
-insan salamatlıǵına zıyansız bolıwı;
-jeterli dárejede uzaq múddet xızmet etiwi;
-ıssılı-suwıqtı, shawqım hám suw ótkermeytuǵın bolıwı;
-tazalaw ushın qolaylı bolıwı tiyis.
Sport kompleksleri jámiyetlik transport liniyalarına, olardıń toqtaw orınlarına jaqın. Keminde 500 m aralıqta jaylasqan bolıwı maqsetke muwapıq boladı.
Sport kompleksleri átirapların kógallandırıw hám jasıl maydanlar menen qaplaw.
Sport kompleksleri átirapların kógallandırıw hám jasıl maydanlar menen qaplanıwı hawanıń pataslanıwın jaz aylarında 40-60% ke kemeytedi, al qısta bolsa 10-15% ke kemeytedi hám samaldan qorǵaydı.
Gigienalıq qaǵıydalarǵa muwapıq jasıl ósimlikler jaylasıw ornı perimetri boyınsha 10 m den kem bolmawı tiyis.
Gigienalıq qaǵıydalarǵa muwapıq sport kompleksleri aynaları qubla tárepke yamasa qublashıǵıs tárepke qaratılǵan bolıwı, kirer esikleri kún shıǵıs yaki batıs táreplerge ornatılıwı tiyis. Eger de joqarıda kórsetilgen gigienalıq talaplarǵa tolıq juwap bermese kúnniń ıssı waqıtlarında sport kompleksleri ishki bólimleriniń qızıp ketiwine alıp keledi.
Sport komplekslerin qurıwda quyash nurınıń tásirin esapqa alıw zárúr, sebebi quyash nurınıń tik túsiwi nátiyjesinde kózdiń qamasıwına yaki shuǵıllanıwshılardıń kóriw qábilietine tikkeley tásirin tiygizedi. Sonlıqtan sport maydanları, sport yadrosın qurıwda shıǵıstan batısqa qarap 200 qa
11 SPORT AND EXERCISE PSYCHOLOGY The Key Concepts Second Edition Ellis Cashmore First published 2002
This edition published 2008. Mazmunınınan alındı.
burılǵan bolıwı tiyis. Yadro, disk ılaqtırıw sektorları arqa tárepke yaki arqa-shıǵıs tárepke baǵdarlanadı.
5.Sport komplekslerin jaqtılandırıwǵa qoyılatuǵın tiykarǵı gigienalıq talaplar
Kópshilik sport túrlerinde sport shınıǵıwları hám sport jarısların ótkeriwde sport komplekslerinde jaqtılıq dárejesiniń joqarı bolıwı talap etiledi. Sport komplekslerin jaqtılandırıw tómendegishe gigienalıq talaplarǵa juwap beriwi tiyis:
-jaqtılıqtıń jeterli dárejede, bir tegis tarqalıwı, kózdi shaǵılıstırmawı tiyis;
-jasalma jaqtılandırıw tábiyiy jaqtılıqqa say bolıwı tiyis;
-jasalma jaqtılandırıwda jaqtılıq nurınıń tegis tarqalıwı, kózdi shaǵılıstırmawı tiyis; Jaqtılıq birligi (lk) penen ólshenip, bul 1 m2 jerdiń 1 lyumen jaqtılıq aǵımı menen jarıtılıwına
aytıladı. Jabıq sport kompleksleri, járdemshi kompleksler, sport zalları tábiyiy jaqtılandırılıwı yamasa aynalar arqalı quyash nurları túsetuǵın bolıwı tiyis. Sport komplekslerin jaqtılandırıw
8-tablicada keltirilgen.
|
|
|
|
8-tablica |
|
Sport komplekslerin jaqtılandırıw |
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
Sport kompleks túrleri |
|
Koefficent dárejesi |
|
|
|
|
Qaptal tárepten jaqtılandırıw |
Joqarıdan jaqtılandırıw |
|
||
|
Bir |
Eki tárepleme |
“Zenit” |
Basqa |
|
|
tárepleme |
|
lampalar |
lampalar |
|
Jeńil atletika hám sport oyınlarına |
0,2-0,22 |
0,17-0,18 |
0,12-0,13 |
0,14-0,15 |
|
arnalǵan sport zalları |
|
|
|
|
|
Jabıq tiptegi júziw basseynleri |
0,14-0,15 |
0,12-0,13 |
0,08-0,09 |
0,10-0,11 |
|
Jasalma muz qaplaması ornatılǵan |
0,12-0,13 |
0,10-0,11 |
0,07-0,08 |
0,08-0,09 |
|
sport zalları |
|
|
|
|
|
Jaqtılıq tasıwshı maydanın esaplaw koefficenti. Sport komplekslerinde tábiyiy jaqtılıq koeficenti (TJK) jaqtılıqtıń tiykarǵı kórsetkishi esaplanadı. Tábiyiy jaqtılıq koeficenti dep xana ishindegi jaqtılıqtıń sırtqı jaqtılıq arasındaǵı ayırmashılıǵına aytıladı hám procentler arqalı ólshenedi.
Sport kompleksleriniń tábiyiy jaqtılandırılıwı. Jer betinde jaqtılıqtıń deregi quyash bolıp esaplanadı. Sport komplekslerinde tábiyiy jaqtılandırıw aynalardıń qaysı tárepke qarata qurılǵanlıǵı hám onıń tazalıǵına baylanıslı boladı. Sport zallarında kóbirek jaqtılıq túsiwi ushın aynalar joqarıdan 30 sm tómenge, al poldan 0,75 - 0,9 m biyiklikte jaylastırılıwı tiyis. Sport zallarında aynalardıń tómengi bólegi vertikal jaǵdayda poldan 2 m. joqarıda jaylasıwı lazım. Jaqtılıq koeficenti aynalardıń jaqtılıq ótetuǵın júzesi 2 m2 bolıwı tiyis. Sport zalları ushın jaqtılıq koeficenti 1/6 den kem bolmawı, júziw basseynlerinde 1/5, 1/6, razdevalkalar, dush xanalarında 1/10, 1/11 boladı.
Sport komplekslerin jasalma túrde jaqtılandırıw. Bunıń ushın lyuminecent lampalar qollanıladı. Ápiwayı lampalarǵa qaraǵanda lyuminecent lampalar tómendegishe abzallıqlarǵa iye;
-ápiwayı lampalarǵa qaraǵanda jaqtılıq spektrinıń quyash nurına sáykesligi;
-jaqtılıqtı hár tárepleme bir tegis tarqatadı hám de derlik saya túsirmeydi;
-ápiwayı lampalarǵa qaraǵanda kemirek energiya sarıplaydı.
Gigienalıq qaǵıydalarǵa muwapıq lyuminecent lampalarda pulsaciya dárejesi sport oyinlarina arnalǵan sport zallarında 15% ten kem bolmawı tiyis. Tennis hám xokkey zallarında 10%, jeńil atletika, konki, figuralı ushıw zallarında 20% ten kem bolmawı tiyis. Sport zallarında gorizontal jaqtılandırıw, júziw basseynlerinde poldıń beti, suw júzesinde 150 hám 50 lk bolıwı, sport arenalarında 1000 lk ten kem bolmawı, tamashagóyler ushın tribunalarda 500 lk bolıwı tiyis.
