Qaraqalpaq ádebiyatı. (2006)

- 11 -

(mifologiyalıq, diniy, tariyxıy, etnografiyalıq, soсiallıq, h.t.b.). Qaraqalpaq folklorı da usı tiykarda túrlerge bólinedi.

Qaraqalpaq awızeki ádebiyatınıń xalıq awzınan jıynalıwı, tekstologiyalıq jaqtan islenip baspadan shıǵarılıwı XX ásirdiń birinshi yarımında iske asırıladı.Onıń dáslepki jıynawshıları hám túrlerge bólip izertlewshileri N.Dáwqaraev, N.A.Baskakov, Q.Ayımbetov, O.Kojurovlar boldı. 1950-1960-jılları qaraqalpaq folbklorınıń túrleri boyınsha N.Japaqov,

I.Saǵıytov, Q.Maqsetov, Á.Tájimuratov, Q.Mámbetnazarov, N.Kamalov, Á.Alımov, T.Niyetullaev, M.Nizamatdinov h.t.b jumıs alıp bardı. Usı folklorshı alımlardıń miynetlerine súyene otırıp qaraqalpaq folklorın tómendegishe jiklew múmkin: salt-dástúr jırları: balalar folklorı: xalıq dóretiwshiliginiń kishi janrları (naqıl-maqallar, jumbaqlar, jańıltpashlar): xalıq qosıqları (miynet qosıqları, ashıqlıq qosıqları,xoshlasıw qosıqları,aytıslar h.b): folklordıń epikalıq janrları: ertekler, ańızlar sheshenlik sózler, kúldirgi áńgimeler (anekdotlar): dástanlar

(qaharmanlıq dástanlar yamasa batırlar jırı, liro-epikalıq yamasa ashıqlıq dástanlar). Xalıq dóretiwshiligi shıǵarmalarınıń janrlıq qásiyetleri,belgileri boyınsha jikleniwi ilimde folklordıń klassifikaсiyası dep ataladı.

Folklorlıq shıǵarmalardıń xalıq arasında tarqalıwı

Qaraqalpa

hám ásirler boyı áwladtan áwladqa ótip jasawı olardıń

q

atqarıwshılarına baylanıslı bolıp keledi. Atqarıwshılar

folklorınıń

tıńlawshılardıń tilegine,túsiniklerine hám zamannıń

atqarıwshıları

talaplarına

qaray ózleri atqarıp otırǵan shıǵarmalarǵa ózgerisler kirgizip baradı.Qaraqalpaq folklorınıń atqarıwshıları kóp bolǵan. Erteklerdi, ańızlardı, miflerdi, kúldirgi áńgimelerdi qatıqulaq,

- 12 -

yadıkesh, syujet taqıw hám onı bayanlaw uqıbı joqarı, tilge sheshen adamlar aytatuǵın bolǵan. Olar ózleri aytqan áńgimelerdi qızıqlı maǵlıwmat sıpatında

ǵana emes,al olardı kórkemlep obrazlı etip aytıp bergen. Nátiyjede olardıń aytqan áńgimelerin kórkem shıǵarma dárejesine kóterilgen.

Qaraqalpaq awızeki dóretiwshiliginiń eń salmaqlı janrlarınıń biri dástanlar bolıp tabıladı.Dástanlar úlken eki toparǵa-batırlıq dástanlar hám ashıqlıq dástanlar bolıp bólinedi.Batırlıq dástanlardı qıyqalap shertetuǵın muzıka

áspabı qobız benen belgili namalarǵa salıp jırawlar aytqan.Jırawlar sonday-aq kishi kólemli poetikalıq janrlar bolǵan didaktikalıq,filosofiyalıq mazmunǵa iye termeler hám tolǵawlardı da atqarǵan. Ashıqlıq (liro-epikalıq) dástanlardı duwtar áspabı menen baqsılar aytqan. Baqsılar sonıń menen birge didaktikalıq, ashıqlıq, tariyxıy, soсiallıq mazmundaǵı lirikalıq qosıqlardı da atqarǵan.

Jırawshılıq qaraqalpaqlar xalıq bolǵalı berli birge kiyatırǵan kóp ásirlik dástúrlerge iye eski óner. "Alpamıs", "Qoblan", "Máspatsha", "Qırq qız", "Edige" sıyaqlı qaharmanlıq dástanlar jırawlardıń atqarıwında taraldı hám biziń dáwirimizge shekem kelip jetti. Qaraqalpaqlardıń jırawshılıq mektebi XIV

ásirde jasaǵan ullı jıraw Soppaslı Sıpıra jırawdan baslanadı. Onıń jolın Asan

Qayǵı, Dospambet, Shalkiyiz, Múyten jırawlar, XVIII-XIX-ásirlerde Jiyen jıraw, Qazaqbay jırawlar dawam ettirgen. XX-ásirdegi jırawshılıq mektebiniń iri wákilleri Ógiz jıraw (Xojambergen Niyazov, l884-1954), Qurbanbay jıraw

Tájibaev (1876-1958), Esemurat jıraw Nurabıllaev (1885-1979), Qıyas jıraw Qayratdinovlar (19031974) bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaqlarda baqsıshılıq óneriniń payda bolıwı olardıń otırıqshılıq turmısqa ótiwi menen baylanıslı.Baqsılar tiykarınan

- 13 -

"Ǵárip ashıq", "Sayatxan-Hamra", "Ashıq Nájep" sıyaqlı ashıqlıq dástanlardı,óz aldına aytılatuǵın lirikalıq qosıqlardı aytılatuǵın lirikalıq qosıqlardı,sonday-aq muhabbat,doslıq,mártlik,jawıngerlik sıyaqlı joqarı qásiyetlerdi jırlaytuǵın "Axmet-Yusup", "Ǵóruǵlı" dúrkinine kiretuǵın "Bázirgen", "Qırmandáli",

"Yunis peri"dástanların atqarǵan.

Qaraqalpaq baqsıshılıq óneriniń XIX ásirdegi iri wákilleri Aqımbet baqsı,Muwsa baqsılar bolıp tabıladı. Qaraqalpaq xalqı súyip tıńlaytuǵın "Muwsa sen yarı", "Arıwxan"namaları Muwsa baqsınıń atı menen baylanıslı.

XX ásirde baqsıshılıq óneri Japaq baqsı Shamuratov (19931973),Esjan baqsı Qospolatov (1904-1952) Ámet baqsı Tariyxov (19231991), Genjebay baqsı Tilewmuratovlar dawam ettirdi.

Atqarıwshılıq ónerdiń texnikalıq múmkinshilikleri rawajlanıp ketken házirgi zamanda xalıq qosıqların muzıka áspablarınıń kóp túrleri menen qurallanǵan hár qıylı folklor toparları, estrada ansambleri atqara beredi.

Teoriyalıq maǵlıwmatlar

Janr. Sózlik mánisi boyınsha genre - túr degendi ańlatadı. Kórkem sóz óneriniń rawajlanıwınıń barısında qáliplesken ádebiy yamasa folklorlıq shıǵarmalardıń túrleri. Kóp ǵana shıǵarmalar uqsas yamasa ortaq kórkem formalarǵa, tematikalıq baǵdarlarǵa, súwretlew prinсplerine (shártlerine) iye boladı.Mısalı,batırlıq dástanlar janrı degende kóplegen dástanlarda ushırasatuǵın ortaq yamasa uqsas belgilerdi túsinemiz. Turaqlı baslamalar,uqsas tematika(batırlıq teması),ortaq syujetlik motivler (batırlıq ájayıp bolıp tuwılıwı,ósiwi,at tańlawı,qız izlewi,batırdıń sırtqı dushpanlar

- 14 -

menen gúresiwi h.t.b ) batırlıq dástanlarǵa tán janrlıq belgiler bolıptabıladı.

Variant. Franсuzsha variante cózinen kelip shıǵıp, bizińshe

ózgermeli degen mánisti ańlatadı. Bir kórkem shıǵarmanıń hár qıylı

ózgerislerge iye nusqalarına onıń variantları dep aytıladı. Variantlar túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı payda boladı. Avtor óz shıǵarmasın jeńillestiriw maqsetinde áwelgi varianttı ózgertiliwi, oǵan qosımshalar kirgiziwi yamasa bir bóleklerin alıp taslawı múmkin. Bul jazba ádebiyattaǵı variantlardıń payda bolıwı. Variantlar folklorda kóp ushırasadı. Bir ertekti, ańızdı, mifti hár aytıwshınıń ózinshe bayanlawı yamasa bir dástandı hár jırawdıń, baqsınıń ózinshe jırlawı nátiyjesinde olardıń túrli variantları payda boladı. Mısalı, bir

Alpamıs dástanınıń kóp ǵana variantları belgili. Olardan Ógiz jıraw, Qıyas jıraw, Esemurat jıraw aytqan variantları basılıp shıqqan. Edige dástanınıń Ógiz jıraw,Qıyas jıraw variantları jarıq kórgen.

Improvizaсiya. Latınsha -IMPOVIGO -birden tosınnan degendi ańlatadı. Qaraqalpaqsha suwırıp salmay, tókpe degenge tuwra keledi. Kórkem dóretiwshiliktiń ayırıqsha bir usılı. Belgili bir temaǵa aldın-ala tayarlıqsız birden shıǵarma dóretiw usılı improvizaсiya degen termin menen júritedi, al improvizaсiya usılı menen dóretiwshini improvaizator dep ataydı.

Improvizaсiya usılıkóbinese folklorlıq aytıs janrında ónimli qollanılǵan.

Klassifikaсiya. Folklor iliminde teoriyalıq túsiniklerdiń bir-birine jaqınlıǵı, shıǵarmalardıń uqsas tematikası, kórkem forması, janrlıq belgileri boyınsha jikleniwi klassifikaсiya dep ataladı.

Sinkretizm. Áyyemgi grek tilindegi sinkretis-qospaq degendi ańlatadı.

Kórkem ónerdiń alǵashqı jámiyetke tán túrlerge bólinbegen

- 15 -

bir pútin halın sinkretikalıq óner dep ataydı. Alǵashqı jámiyette muzıka, saz shertiw, qosıq aytıw, ayaq oyını, teatr óneriniń ayırım elementleri qosılıp bir tutas ónerdi payda etken. Sońın ala bular hár biri óz aldına kórkem óner bolıp ajıratılıp keledi. Biraq kórkem sóz óner ele lirika, epos, drama bolıp túrlerge bólinbey bir pútin óner bolıp jasaydı. Mısalı, xalıq dástanlarınıń quramında lirikalıq elementler, epikalıq qásiyetler (syujet, personajlar dúzimi), dramalıq elementler (dialoglar, sharayatlardı súwretleytuǵın ekspoziсiyalar h.t.b.) bar.

Bulardı kórkem shıǵarmadaǵı sinkretizm dep ataydı.

Sorawlar hám tapsırmalar

beriń.

2.Jámáátlik dóretiwshilik degen ne

3.Folklordaǵı variantlar túsinigine anıqlama

beriń.

4.Folklorlıq shıǵarmalardıń tarqalıw usılları.

5.Házirgi zaman folklorına tán belgiler.

6. Qaraqalpaq folklorın janrlarǵa jikleń

(klassifikaсiya etiń), hár janrǵa mısallar keltiriń.

7.Q.Ayımbetovtıń Xalıq danalıǵı hám Q.Maqsetovtıń

Dástanlar, jırawlar, baqsılar kitapları boyınsha qaraqalpaq folklorın atqarıwshılardıń (jırawlardıń, baqsılardıń) shejire-kestesin

dúziń.

Qaraqalpaq xalqınıń salt-dástúr qosıqları

- 16 -

Qaraqalpaq awızeki dóretiwshiliginiń eń kóp tarqalǵan túri-bul xalıq qosıqları. Olardıń kópshiligi xalıqtıń dúnya tanımı, túsinikleri, turmıs saltı, úrp-

ádet hám dástúrlerine baylanıslı dóreydi hám atqarıladı. Sonlıqtan folklordıń bul

túrin ilimde turmıs-salt jırları yamasa salt-dástúr qosıqları dep ataydı.

Salt-dástúr qosıqların folklor iliminde tiykarınan eki toparǵa bóledi:

dástúr, úrp-ádetlerge baylanıslı qosıqlar hám jıl máwsimlerine baylanıslı qosıqlar.

Qaraqalpaq xalqınıń turmısında hár qıylı dástúrlerge, úrpádetlerge baylanıslı qosıqlar kóp bolǵan. Solardan biri qız uzatıw, kelin túsiriw

máresimleri menen payda bolǵan qosıqlar. Bular sıńsıw, háwjar, bet ashar qosıqları.

Sıńsıw. Qaraqalpaq xalqınıń dástúrinde uzatılıp baratırǵan qız ata-anasın, tuwǵan-tuwısqanların, oynap ósken elin, qurbıqurdasların qıymay kózine jas

- 17 -

súyiwshilik sezimleri, olardıń ishki dúnyası, qızlardıń názik tábiyatı tereń lirizm menen beriledi.

Háwjar. Qız uzatıw dástúrin orınlaǵanda aytılatuǵın aytımlardıń biri-bul háwjar. Ol da sıńsıwǵa usap xoshlasıw motivine qurıladı. Biraq háwjar qosıǵında qızdıń tek xoshlasıw sezimleri beriliw menen sheklenbesten onıń óz táǵdirine narazılıq, ókinish sezimleri de beriledi. Bunıń sebebi ótmishte, urıwlıqpatriarxallıq dúzimde qızlarda tańlaw erkinligi bolmaǵan, onıń erkine qaramastan uzatılǵan. Sonlıqtan háwjar qosıqlarında qızlardıń narazılıq sezimleri kóbirek berilgen.

Óz ákeniń esigi jupar esik háwjar.

Kirsem-shıqsam shashımdı sıpar esik háwjar.

Qaynatamnıń esigi sheńgel esik háwjar, Kirsemshıqsam shashımdı jular esik háwjar.

Salt-dástúr jırlarınıń eski túrlerinen biri-bul joqlaw. Ol jaqın adamlardıń

(ata-ana, ul-qız, aǵa-qarındas) ólimin azaplap, olardı sońǵı saparǵa shıǵarıp salıw máresimine baylanıslı dóregen hám atqarılǵan. Joqlaw burınları shayırshılıq hám atqarıwshılıq óneri bar hayallar aytqan. Joqlawda ólgen adamnıń jaqsı tárepleri aytılıp, onı kóklerge kóterip maqtaǵan. Sonlıqtan joqlawlarda metaforalar, metonimiyalar, epitetler, teńewler, giperbolalar jiyijiyi qollanılǵan. Mısalı:

Qarshıǵam (metafora) tústi qalıńǵa,

Ishim bir toldı-aw jalınǵa,-metnoimiya

Jalınım qashan sónedi,

Keshe bir ketken beglerim, -metafora

Elge bir qashan keledi.

Aǵın bir suwdıń aǵısı, -metaforaAq

oramal naǵısı, -metafora

- 18 -

Qulaǵımnan ketpeydi-aw,

Beglerimniń dawısı.

Bul mısalda erinen ayırılıp, ornı tolmas joǵaltıwǵa ushıraǵan qaralı qostardıń tragediyalıq jaǵdayı sáwlelengen. Erin joqlaǵan hayal arıslanım, aybatım, beglerim, sultanım sıyaqlı, ulın joqlaǵan ana qulınım, botam , kóz qaraıǵım sıyaqlı metaforalardı ónimli isletken. Bunday metaforalar joqlawdıń tragediyalıq mazmunıntereńletip, obrazlılıǵın kúsheytip turadı.

Joqlawlar tek marhumlardı sońǵı saparǵa uzatıp salǵan kúni ǵana emes, al onıń qırqı, júzi, jılı sıyaqlı as-abat merekelerinde de aytıla bergen.

Qaraqalpaq folklorındaǵı joqlawlar menen qazaq, noǵay, qırǵız joqlawları genetikalıq (kelip shıǵıwı) jaǵınan bir-birine únles bolıp keledi. Sebebi bul xalıqlardıń turmıs saltı, sonıń ishinde marhumdı joqlaw saltı burınları bir-birine jaqın bolǵan.

Házirgi zamanda da marhumdı azalaw máresimlerinde joqlaw aytıladı. Biraq joqlaw aytıwǵa hámme uqıplı bola bermeydi, sonlıqtan onı kóbinese kópti kórgen, til-awzınıń ebi bar hayallar aytadı.

Ulıwma joqlaw ózine tán mazmunǵa, motivlerge, pafosqa hám ırǵaq, uyqas sıyaqlı kórkemlik qásiyetlerge iye xalıq poeziyasınıń janrı.

Toy qosıqları

Salt-dástúr jırlarınıń bul túri xalıq turmısınıń kewilli táreplerinen bolǵan toy máresimi menen baylanıslı. Xalıq úyshańaraqta júz bergen hár qıylı quwanıshlı waqıyalarǵa baylanıslı aǵayın-tuwǵan, quda-tamır, dos-yaranlardı shaqırıp toy berip quwanıshtı ortaqlasqan. Toy beriw dástúri barlıq xalıqlarǵa tán ortaq qubılıs. Qaysı bir quwanıshlı waqıyanı ruwxiy qádiriyat dep bilse,

- 19 -

xalıq soǵan baylanıslı toylar bergen. Mısalı, qız uzatıw yamasa uldı úylendiriw toyları hár qıylı ózgeshelikleri menen barlıq xalıqlarǵa tán bolsa, tuwılǵan kúndi toy etip belgilew, yubiley toyların beriw kóbirek Evropa xalıqlarına tán bolǵan.

Toydıń bunday túrleri XX ásirden baslap xalıqlar arasındaǵı qatnasıqlardıń kúsheyiwine baylanıslı Orta Aziya xalıqları turmısına da kelip kirgen. Qaraqalpaqlarda qáliplesken toydıń túrleri tómendegilerden ibarat: ullı bolǵanda toy beriw, besik toy, tusaw toy, súnnet toy beriw, taza qonısqa kelip úyli-jaylı bolıw múnásibeti menen toy beriw, kelin túsiriw, qız uzatıw toyları h.t.b. Hár bir toydıń ózgesheligine baylanıslı toy qosıqları atqarılǵan. Toy qosıqlarınıń ishinde toy baslar hám bet ashar aytımları kóbirek tarqalǵan. Olar házirgi zaman toylarında da aytıladı.

kirgizbegen, al tiyisli qádelerin atqarıp bolıp kirgizgen. Bul qádelerdiń biri-toy baslar aytımı. Onı shayırshılıq uqıbı bar adam aytatuǵın bolǵan. Toy baslawshı adam kelinshekti hám onıń qasında uzatıp kelgen jeńgelerin awıl-el, toy berip atırǵan úy menen qádeli aytımlar arqalı tanıstırǵan, qosılıp atırǵan jaslarǵa jaqsı tilekler aytıp, baxıt-saadat tilegen. Mısalı:

Gúl jamılǵan boylarıńız,Dus kelipti oylarıńız, Jıynalıptı qoylarıńız, Qutlı bolsın toylarıńız.Baǵıńda búlbil sayrasın, Oshaǵıńda shay qaynasın, Qazanıńda may qaynasın,

- 20 -

Qutlı bolsın toylarıńız.

Be Qaraqalpaq xalqında toy atımlarınıń biri-bul betashar aytımları. Bet ashar kelin túsiriw toydıń qádeli aytımlarınan.

Kelin toyda qonaqlar iship-jep, oynap-kúlip bolǵan soń toy tarqatıwdıń bir túri retinde bet ashar qádesin jegen. Kelinshekti shımıldıqtan shıǵarıp, awılelge, qayın ata, qáyin enege, jası úlken, jası kishige tiyisli aytımlar aytıp, iyildirip sálem bergizgen. Bet ashardıń wazıypası jańa túsken kelindi awıl-el,

onıń xalqı, túsken úyi menen tanıstırıwdan ibarat bolǵan.

Qolına qolın uslaǵan, Qálegenine qosılǵan, Qutlı bolsın kelinshek, Quwanıshlı toyıńız.

Bet asharda eldiń itibarlı adamların, jası úlkenlerin úlgi etip maqtaydı, al ayırım adamlardıń minez-qulqındaǵı, júristurısındaǵı, turmıs qálpindegi kemshilikler yumor-satiralıq súwretlewler arqalı ótkir sınǵa alınadı.

Qawın kórse pıshaqlaǵan,

Aqsha kórse usaqlaǵan, Araq iship, más bop júrip,Jolda turǵan stolbanı Qatınım dep qushaqlaǵan, Sálmen degen qaynaǵań,