Qaraqalpaq ádebiyatı. (2006)

- 31 -

Erteklerdi syujetlik qurılısına,tematikasına,mazmunına obrazlardıń hár qıylılıǵına qaray shárli túrde bir neshe túrlerge bóliwge boladı.Olardan úsh túri folklorda keńirek tarqalǵan: 1. Qıyalıy ertekler. 2. Turmıs ertekleri. 3. Haywanlar haqqında ertekler. Bunday ertekler qaraqalpaq folklorında da kóp ushırasadı.

Qıyalıy erteklerde syujet qıyalıy (fantastikalıq) waqıyalarǵa,geyde mifologiyalıq qubılıslarǵa qurıladı,turmısta ushıraspaytuǵın qıyalıy nárseler súwretlenedi,qıyalıy personajlar háreket etedi.Mısalı, ayırım erteklerde bas qaharmanlar qıyın qıstaw waqıtta ushar gilemge yamasa qanatlı tulparlarǵa minip ushıp,uzaq aralıqlardı,altı ayshılıq shóllerdi hap zamatta basıp ótip mánzilge aman-esen jetedi,el joq jerlerde ashıl dástúrxan járdemge keledi.Bas qaharman geyde qıyalıy yamasa mifologiyalıq maqluqatlar, bálemetler menen gúresedi. Mısalı,ol jeti baslı aydarha, jalmawız kempir, adamxor dáw, sıyqırshılar, jin-jıpırlar, túrli árwaqlar menen gúresedi, olardı jeńip shıǵadı. Qaharmanlar qıyın-qıstaw waqıtta olarǵa qarsı sıyqırlı tas, sıyqırlı júzik, sıyqırlı qılısh sıyaqlı fantastikalıq qurallardı paydalanadı.

Qıyalıy yamasa fantastikalıq erteklerde turmıstı jaqsılaw, ilim hám texnikanı rawajlandırıw sıyaqlı xalıqtıń arzıw-ármanları sáwlelengen. Bul ármanlardıń kópshiligi ilim hám texnika ósip ketken biziń zamanımızda

ózleriniń fantastikalıq yamasa erteklik qásiyetin joǵaltıp, haqıyqatlıqqa aylanbaqta. Máselen, uzaq aralıqtı qısqartatuǵın ushar gilem yamasa ápiwayı súymurıq quslardıń, qanatlı tulparlardıń ornına samoletlar,kosmos kemeleri payda boldı hám turmısta qollanılmaqta. Dúnyanıń júzin kórip otırıw, dúnyanıń xabarların háp zamatta biliw sıyaqlı xalıq ármanları erteklerde aynayı jáhán quralına jámlengen. Házirgi biziń turmısımızda qollanılıp atırǵan televizorlar, kompyuterler, internet tarmaqları

- 32 -

xalıqtıń aynayı jáhán haqqında ármanlarınıń iske asıp atırǵanı dep esaplawǵa boladı.

Demek, bunnan kóp ásirler burın dóregen qızıq syujetli qıyalıy erteklerde xalıqtıń ilim hám texnikanı joqarı dárejede jetkeriw, turmıs mashaqatların jeńillestiriw haqqındaǵı ármanları, niyetleri sáwlelengen.

Qıyalıy erteklerdiń ishinde Qápestegi qustı tapqan bala ertegi syujetiniń qızıqlı bolıwı menen dıqattı tartadı. Ertektiń bas qaharmanı-bir baydıń genje balası. Ol aqıllı, tapqır, hadal, keń peyil jigit bolıp er jetedi. Atasınıń tapsırması boyınsha álwan túsli pári bar ájayıp qápeste jasaytuǵın gózzal qustı tawıp keliw ushın qáwipli jolǵa rawana boladı. Jolda ol dógerek-dashqa wayran salıp júrgen, jawız kúshtiń iyeis, ısqırǵan aydarhanı óltirip, úlken qara qustıń palapanların aman alıp qaladı. Qara qus jigitke minnetdar boladı. Bunnan soń atasınıń tapsırmasın orınlawda bul qara qus kóp járdemler beredi. Sebebi ol ǵayrı tábiyiy kúshlerge iye sıyqırlı qus edi. Onıń járdemi menen hawada ushatuǵın, teńizde keme bolıp júzetuǵın sıyqırlı gilemge, bir patshalıqtıń kúshine teń bolǵan qural sıyqırlı tayaqqa, kiyseń adamdı kórsetpey taslaytuǵın sıyqırlı shógirmege iye boladı. Usı sıyqırlı kúshke iye qurallardıń járdeminde jigit kútá qáwipli jaǵdaylardan, qáwipli kúshlerden aman qutıladı. Qıyın waqıtlarda qara qustıń párin tútetse, qara qus balaǵa járdemge keledi. Mısalı, atasınıń qıyın tapsırmasın orınlap, kóp oljalı bolıp kiyatırǵan jigitke onıń eki aǵası jamanlıq etip jolda ańlıp oljaların tartıp aladı, ózin ólimshi etip dúzge taslap ketedi. Jigit qara qustıń párin tútetip onı járdemge shaqıradı. Qara qus jigitti tiriltip, ólimnen aman alıp qaladı. Jáne de kóp qıyınıshılıqlardı jeńip eline aman-esen quwısadı.

Gúnkarlardı jazalap elde ádillik ornatadı, shadlı dáwran súredi.

- 33 -

Bul ertektegi súwretlengen waqıyalardıń barlıǵı derlik qıyalıy. Mısalı, aydarha menen balanıń ayqası, qara qustıń járdemleri, balanıń qıyalıy jurtlarǵa atlanıwı h.t.b. ertektiń syujetin quraydı. Waqıyalarǵa qatnasatuǵın personajlar da qıyalıy, turmısta ushıraspaydı. Ǵayrı tábiyiy kúshke iye dáwler, qara qus (suymurıq), ǵayrı tábiyiy maqluq aydarha, altı kúnde altı ayshılıq jol alatuǵın tulpar, sıyqırlı tayaq, shógirme, gilem, máyek, qara qustıń sıyqırlı pári h.t.b.- qıyalıy ertektiń tiykarǵı elementleri.

Qıyalıy erteklerdiń tiykarǵı ideyası insannıń aqıl-oyınıń tereńligin, ushqır qıyalın, tapqırlıǵın, ruwxiy kúshin ulıǵlaw bolıp tabıladı. Kóp ǵana qıyalıy ertekler ǵayrı tábiyiy kúshler menen gúreste adamnıń jeńiske erisiwin sáwlelendiredi.

personajlar súwretlenbeydi, al real turmısqa jaqın waqıyalar, sharayatlar, xalıqtıń turmıs-tirishiligi súwretlenedi. Turmıs ertekleriniń qaharmanları qıyalıy dáwler, aydarhalar, sharwalar, sawdagerler, baylar, biyler, qullası xalıqtıń hár qıylı qatlamınan shıqqan adamlar bolıp tabıladı. Turmıs erteklerindegi waqıyalar qıyalıy erteklerdegidey jeti qat jerdiń astında yamasa jeti qat aspannıń ústinde emes, al real turmıs erteklerin folklor iliminde realistlik ertekler degen termin menen de ataydı. Realistlik ertekler bul shártli atama. Oǵan qarap bunday erteklerge ádebiyattaǵı realizm metodınıń qatań talapların, qaǵıydaların qoyıwǵa bolmaydı. Ertektiń atı ertek. Onda ushqır qıyal, giperbolalıq súwretlewler basım bolıwı tiyis. Basqasha jaǵdayda ertekler haqıyqıy janrlıq qásiyetin joǵaltadı. Turmıs (realistlik) erteklerde házil-dálkek (yumor), ashshı kúlki, sıqaq etiw (satira) belgili orın iyeleydi, qızıqlı, kúlkili

- 34 -

waqıyalar, sharayatlar súwretlenedi. Mısal retinde Eki dos , Esimboyrashı ,

erteklerin keltirip ótiw múmkin.

Eki dos erteginde qarapayım xalıqtan shıqqan Eshan hám Doshan degen dos jigitlerdiń turmısı súwretlenedi. Olar ápiwayı diyxan jigitler bolsa da epshil, tapqır bolıp shıǵadı, dos, tatıw bolıp jasaydı. Doshan óziniń tapqırlıǵı, hiylekerligi menen eldi shabıwǵa kelgen dushpanlardı qorqıtıp izine qaytaradı, eldi dushpan shabıwlınan aman alıp qaladı. Bul xızmeti ushın eldiń patshası

Doshan menen Eshandı sıylap, olardı úyli-jaylı etedi, eki wáziriniń qızların nekelep berip, dańǵaralı toy beredi. Doshan patshanıń áskerbasısı bolıp tayınlanadı. Eki dos baxıtlı turmıs keshiredi.

Bul ertekte fantastikalıq súwretlewler kórinbeydi, onda turmıslıq súwretlewler basım.

Turmıs ertekleriniń baslı ideyası qarapayım xalıqtıń danalıǵın, tapqırlıǵın, epshilligin ulıǵlawdan ibarat. Olarda ádillik, hadallıq, ar-namıs, hújdan máseleleri kóteriledi, jaqsı patsha, bereketli el, abadan turmıs haqqındaǵı xalıq ármanları sáwlelenedi.

Bul topardaǵı erteklerde haywanatlar baslı

qatnasıwshılar bolıp, personajlar dárejesine kóteriledi. Olar kórkem sóz óneriniń shártliligi boyınsha janlandırıladı, yaǵnıy adamlarday bolıp háreket etedi, sóyleydi, oylaydı. Erteklerde haywanlardıń tábiyatın súwretlew arqalı adamlardıń minez-qulqı, júris-turısı, úrp-ádetleri astarlap beriledi. Mısalı, úy

- 35 -

haywanlarınan eshek-aqılsız, ójet, qoy-juwas, til alǵısh, eshkisumlıqlı, jabayı haywanlardan qasqır-jırtqısh, ashkóz. Nápisqaw, túlki-hiyleker, jalaker, saǵalnápisqaw, turaqsız, qoyan-qorqaq etip súwretlenedi. Biraq haywanlardıń obrazları arqalı adamlardıń turmısı, kewil-keypi, júris-turısı tımsallap beriledi. Sonlıqtan haywanatlar haqqındaǵı erteklerdi ayırım jaǵdaylarda tımsalertekler dep te ataydı.

Haywanatlar haqqında erteklerdiń payda bolıwın folklor iliminde erte dáwirlerdegi mifologiyalıq túsinikler menen, yaǵnıy totemizm túsinikleri menen baylanıstıradı. Erte dáwirlerde adamlar tábiyat sırların túsinbey haywanlarda qanday da bir sırlı kúsh bar dep bilgen, olardan qorıqqan, olarǵa tabınǵan. Biraq adamlarda tábiyat tuwralı túsiniklerdiń keńeyiwi menen erteklerde haywanlar kem-kemnen mifologiyalıq sıpatın joǵaltıp, tirishilik dúnyasınıń ápiwayı bir bólegi bolıp kórinedi.

Túlki menen Qoraz erteginde sumlıǵı sátine túspey qalǵan túlkiniń isháreketleri súwretlenedi. Ash bolıp awılǵa tawıq urlıqqa kelgen túlki qoranıń tóbesine qonaqlap otırǵan qorazdı aldastırıp jerge túsirmekshi boladı. Túlki hámme haywanlardıń doslıqta hám tatıw jasawı kerekligi tuwralı patshanıń buyrıǵı shıqqanın aytadı, jerge túsip sóylesip otırıwǵa mirát etedi. Sonda qoraz: túlki dostım, ánew kiyatırǵan eki iyt te jetip kelsin, bárimiz birge gúrrińlesemiz, deydi. Túlki quyrıǵın putına qısıp, qashıwǵa qolaylasadı. Qoraz: túlki dostım, nege qashasań, patshanıń buyrıǵı barǵoy, deydi. Túlki: iytler ele bul buyrıqtı esitpegen shıǵar, dep zıp beredi.

Ertekte sumlıqlı túlki obrazı arqalı miynet etpey hiylekerlik penen kún kóriwge ádetlenip ketken adamnıń tımsalıy obrazın ańlawǵa boladı. Haywanatlar haqqındaǵı erteklerde haywanlardıń óz ara qatnasları, bir biri menen soqlıǵısıwları arqalı jaqsılıq penen

- 36 -

jamanlıq arasındaǵı gúres sáwlelenedi, ashkózlik, zorlıq, hiylekerlikqaralanadı.

Ańızlar

Xalıq awızeki dóretiwshiliginiń belgili bir bólegin ańızlar tutadı. Sóz óneriniń epikalıq túrine jatadı. Ańızlar kórkem tildiń proza (qara sóz) túri menen de, poeziya (qosıq) túri menen de bayanlama beriwi múmkin. Ańızlar rus folklorında legendalar, ózbek folklorında ráwiyatlar dep ataladı.

Ańızlar belgili tariyxıy waqıyalardıń yamasa tariyxıy adamlardıń átirapında payda bolǵan áńgimeler, shıǵarmalar bolıp tabıladı. Ańızlarda fantaziyalıq, giperbolalıq súwretlewler mol bolǵanı menen olar tariyxıy shınlıqtıń sheńberinen alılap ketpeydi. Mısalı, bir ańızda qaraqalpaq xalqınıń batırı Ernazar Alakózdiń Xiywa xanınıń toyında 50 put (800 kg) júk kótergeni áńgime etiledi. Adamnıń sonshelli salmaqtı kótere almawı múmkin, biraq Ernazar Alakózdiń tariyxta bolǵanı, Xiywa xanınıń jıyınlarına qatnasqanı ras.

Ańızlar xalıqtıń ótkendegi tariyxı, turmısı tuwralı bay maǵlıwmatlar beredi. Qaraqalpaqlardıń tariyxına bylanıslı Ormambet biy, Maman biy, Aydos biy, Bozataw, Qońırat waqıyaları tuwralı, jer-suw atlarına baylanıslı Xojeli, Shımbay, Nazlımxan sulıw, Gúldirsin, Qırıq qızdıń qalası, Shomanay atamalarına baylanıslı hám basqa da kóplegen ańızlar bar.

Ańızlar tematikalıq jaqtan bir neshe toparlarǵa bólinedi: 1. Tariyxıy ańızlar: Bular tariyxıy waqıyalarǵa, tariyxıy adamlarǵa baylanıslı dóreydi.

Mısalı, Mama biy, Aydos biy, Ernazar biy tuwralı ańızlar. 2. Toponimikalıq ańızlar. Bul topardaǵı ańızlar

- 37 -

jer-suw atamalarına baylanıslı dóreydi. Mısalı, Shımbay, Shomanay haqqındaǵı ańızlar. 3. Diniy ańızlar. Olar payǵambarlar, sahibalar, áwliyeler, shayıqlar haqqında bolıp keledi. Mısalı, Muhammed payǵambar, onıń tórt dostı

(sháryarlar) Házireti Ali, Omar, Osman, Siddiq tuwralı ańızlar usı toparǵa kiredi.

Ańızlardaǵı waqıyalar, sharayatlar, adamlar kórkem til menen súwretlenedi, syujetler belgili bir kompoziсiyalıq qurılısqa iye boladı. Sonıń ushın da ańızlar kórkem dóretiwshiliktiń bir janrıbolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq folklorında Gúldirsin ańızı qarabaqanaǵa aynalǵan eski Gúldirsin qalasınıń atamasına baylanıslı payda bolǵan. Erte zamanlarda Xorezm elinde Gúlistan degen abat qalanı dushpanlar qamal etedi. Qala xalqı ashlıqqa qaramastan shıdamlılıq penen mártlershe qorǵanadı. Biraq patshanıń Gúldirsin atlı qızı dushpan patshasınıń balasına shahzadaǵa ashıq bolıp, qamaldıń sırın ashıp beredi. Gúldirsinniń satqınlıǵı aqıbetinde qala qarap boladı, xalqı tutqın boladı yamasa posıp ketedi. Shahzada asaw attıń quyrıǵına Gúldirsindi baylatıp aydatıp jiberedi. Sebebi, óziniń jeke tileklerin qanaatlandırıw ushın ata-anasına, eli-xalqına qıyanet etken qız, erteń maǵan da ańsat qıyanet ete aladı,-deydi shahzada. Usınnan baslap qárep bolǵan qalanıń atın xalıq Gúldirsin dep atay baslaǵan.

Lesken sóz marjanlarınan. Sheshenlik sózler xalıqtıń turmıs tájiriybesinen kelip shıǵıp, jasap turǵan zamannıń mazmunına qaray ótkir zeyin, tereń aqıl, shireli til menen aytılǵan. Sheshenlik sózlerdi erte zamanlarda el basqarıp, xalıqtı izine ertken biyler, dawlı islerge tórelik beretuǵın, kóp kórgen dana kisiler aytqan. Olardı sheshenler

- 38 -

dep ataǵan. Sheshenlik sózler turmıstıń hár qıylı jaǵdaylarına baylanıslı aytılıp, olarda ádillik, ar-namıs, hújdan sıyaqlı adamgershilik máseleleri ortaǵa qoyıladı. Qaraqalpaq xalqında Jiyrenshe hám onıń sheshenlik sózleri haqqında áńgimeler keń tarqalǵan. Jiyrensheniń bayıwlılar menen sóylesiwi degen áńgimede Jánibek xan aw salıp júrip bir góne tamda úsh bayıwlınıń otırǵanın kórip, olardıń ne sóylesip atırǵanın bilip kel dep Jiyrensheni jiberedi. Jiyrenshe bayıwlılar ózara quda túsip atırǵanın, qız tárepi qalıń malına 300 góne tam sorap atırǵanın, biraq kúyew tárepi onday kóp góne tamdı tóley almaytuǵının, sonda ortadaǵı kátquda bayıwlı: eger Jánibek xan bolıp tursa, 300 emes 500 góne tam awısıp qalatuǵının aytıp atır dep keledi. Jánibek xan zalım bolıp, jurttı postırtıp jibergenin sonda biledi. Jiyrenshe óziniń danalıǵı, tapqırlıǵı menen xannıń zalımlıǵın ózine bildiredi, bayıwlılardıń quda túsiw syujeti arqalı salıqtı kóp salıp jurttı postırıp jibergenin áshkaralaydı.

Sheshenlik sózlerdiń basım kópshiligi ańızlıq xarakterge iye boladı. Mısalı, Jiyrenshe Asan Qayǵı sıyaqlı sheshenler tariyxta bolǵan dep esaplanadı.

Sheshenler sózi-xalıq danalıǵınıń e ń jarqın kórinisleriniń

iri.

li sharayatlar, kúlkili is-háreketler, júris-turıslar qızıqlı áńgime etiledi.

Kúldirgi áńgimeler yamasa anekdotlar kishi kólemli bolıp, qızıq syujetke iye boladı hám ótkir kúlki menen ayaqlanadı, satiralıq yamasa házil-dálkek (yumor) mazmunına iye boladı, lapgóylik yaki giperbolalıq súwretlemeler kóbirek qollanıladı.

- 39 -

Qaraqalpaq folklorında Xoja Nasratdin, Aldar kóse, Ómirbek laqqı, Dosnazar solaqay h.b. baylanıslı kúldirgi áńgimeler kútá kóp. Olar xalıq awzınan jazıp alınıp, bir neshe mártebe kitap bolıp shıqtı. Tómende qaraqalpaq anekdotlarınan ayırım úlgiler beriledi.

Bir kúni Ómirbektiń tanası awıldıń mollasınıń tanasın súzip óltirip qoyıptı. Qısınıspaǵa túsken Ómirbek ári oylanıp, beri oylanıp mollanıń aldına barıptı.

- Taqsır keshe siziń tanańız biziń tananı súzip óltirip qoyıptı. Shariyat tártibinde bul qalay sheshiledi eken, kitap ashıp qarap jiberesiz be -dep ótinish etipti.

Molla kitap ashıp, ári otırıp, beri otırıp bılay depti:

- Tana tananı súzip óltirse, adamnan kóriwge bolmaydı eken, ólgen tananıń iyesine qun tólenbeydi eken.

Ómirbek quwanıp ketip:

- Ádil sheshim aytqanıńız ushın raxmet, taqsır. Tanańızdıń terisin adam jiberip aldıraǵoyıń, siziń tanańızdı biziń tana súzip óltirip qoyıp edi,-dp shıǵıp ketipti.

Sumlıǵı basına jetken molla ótirik ráwiyat bergenine qattı ókinipti.

Ómirbek penen Dosnazar solaqay jol júrip kiyatırıp túnge qalıp bir awılda qudayı qonaq bolıptı. Qonǵan úyi sháwle asıp beripti. Ash bolǵan Ómirbek ıssı sháwleden asap jibergende awzı kúyip kózinen monshaq-monshaq jas tamıptı. Bunı kórgen Dosnazar solaqay:

- Haw Ómeke, nege jılap otırsań -dep soraptı.

-40 -

-Awıldan shıqqanda dayım qattı awırıp atır edi, álle netti eken dep, kewlim buzılıp otır,-dep juwap beripti Ómirbek.

-Qoy, qapa bolma, dayıń awırsa táwir bolıp keter,-depti Dosnazar solaqay dostınıń kewlin alıp. Usını aytıp bolıp ózi de ıssı sháwleden asap jibergen eken,

awzı kúyip, eki kózinen parlap jas aǵıptı. Sonda Dosnazar solaqay:

- Áy Ómirbek, dayıńnıń úyi-ishi birotala qırıldı ma deymen, meniń de

kózimnen jas aǵıp kettiǵoy,-depti.

Teoriyalıq maǵlıwmatlar

Mifologiya (grekshe mifhos hám logos) ańız áńgimeler, ápsanalar degendi ańlatadı. Qudaylar, perishteler, hár qıylı ruwxlar, dáslepki adamlar (Adam-Ata hám Hawa-Ana), tiri maqluqatlar, ósimlikler hám olardıń kelip shıǵıwı haqqındaǵı qıyalıy áńgimeler, ápsanalar, sonday-aq jer, suw, kosmos hám hám olardıń jaratılısı tuwralı qıyalıy áńgimelerdiń barlıq jıyıntıǵınıń ilimde mifologiya dep júritedi. Sonıń menen birge dúnya xalıqlarınıń miflerin, olardıń payda bolıwın há rawajlanıwın, tarqalıw jaǵdayların úyrenetuǵın ilimdi de mifologiya degen termin menen ataydı.

Mifler menen ertekler qıyalıy áńgimeler bolıp, bir birine uqsas bolsada, olardı birdey túsinik dep qabıllawǵa bolmaydı. Ertekte súwretlenip atırǵan zattıń yamasa waqıyanıń qıyalıy ekeni aldın ala belgili hám olarǵa iseniw shárt emes.

Ertek qızıqlı hám qıyalıy áńgime sıpatında qabıllanadı. Al miftegi súwretlenip atırǵan nárseler, waqıyalar shı isenim menen qabıllanǵan.

Mifler kútá erte dáwirlerde, atap aytqanda alǵashqı urıwlıq jámiyette payda bolǵan. Adamlar ol dáwirde ele tábiyat penen jámiyettiń, ulıwma sırtqı dúnyanıń sırların ilimiy tiykarda