Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2018)

Quslar hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı sózler. «DLT»tiń sózlik quramında quslar hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı tómendegi sózler qollanǵan: qus-qush, qundız-qundız, suw iyti, ań-ań-qustıń atı, ǵarǵa-qarǵa, qanat-qanat, ǵaz-qaz, kópek-it, búlbúl-sandu-vash, quzǵınquzǵun, arıslan-arslan, úyrek-órdak, torǵay-torıǵa, tawıq-taquq, shabaqshabaq, qırǵawıl-suklin, jılanyilan, kiyik-keyik, balıq-baliq, túlki-tilku, jolbarıs-bars, ájdarha-nak yilan, suńqar-sońqur, quw-quǵu, shımshıqshanshurǵa, qara qusqaraqush, iyt-it, qasqır-bóri, baqa-qurbaqa, qırǵıyqirǵuy, arqar-taw eshkisi, lashın-qarlıǵash, muyav-pıshıqtıń balası, jayganbası aq ala ǵarǵa, tıshqan-sitshǵan, óruń qush-aq lashın, qanshıq-qanjiq, taquq yalı-qoraz kekili, keklik-keylik, búrge-burga, tırna-turna, porsıqbursumoq, kógershin-kókórshgun, jumırtqa-máyek, turımtay-jırtqısh qustıń atı, kirpi-kiriptiken.

Ósimlikler dúnyasına hám diyqanshılıqqa baylanıslı qollanılatuǵın sózler. «DLT»tiń sózlik quramındaǵı ósimlikler dúnyasına, sondayaq diyqanshılıqqa baylanıslı qollanılatuǵın sózlerdi úyreniw sonı kórsetedi, qaraqalpaq xalqı eski waqıtlardan baslap ósimlikler dúnyasın jaqsı bilgen, sonlıqtan da qaraqalpaq tiliniń leksikasında ósimlikler dúnyasına hám diyqanshılıqta qollanılatuǵın sózler kóplep ushırasadı: alma-alma, pistebitrik, qamıs-qamish, jemis-emish, terek-terak, dán-taruǵ, qayıń-qaziń, aǵash-yiǵash, arsha-arshu, taltal, shıbıq-shibiq, qawın-qaǵun, urıq-uruǵ, jantaq-jandaq, puta-buta, shaqa-butiq, biyday-bugday. Ayırım ilimpazlar bul

ataması, júzim-úzúm, arpa, shigi, kepek-kepák, jońıshqa-yorinshqa, burshaqburshaq, tiken-tikan, yapurǵaq-japıraq, saban-saban.

Turmıslıq leksika. «DLT»tiń leksikasında turaq jay hám onıń túrlerine, bólimlerine baylanıslı, kiyim-kenshekke, azıq-awqatqa, xojalıqtaǵı buyımlardıń atamalarına baylanıslı qollanılǵan sózler kóplep ushırasadı.

Turaq jay hám onıń túrlerine baylanıslı qollanılatuǵın sózler.

«DLT»te qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli turmısına baylanıslıturaq jay, onıń túrleri, bólimlerine baylanıslı tómendegidey sózler qollanǵan: úyew. «DLT»te diywal mánisin ańlatıw ushın barlıq orında «tam» sózi qollanılǵan, qapı-qapuǵ.

51

Kiyimniń túrlerin bildiretuǵın sózler. «DLT»te kiyimniń túrlerin bildiretuǵın sózler — bas kiyimdi ańlatatuǵın sózler, úst kiyimdi ańlatatuǵın sózler, kiyimniń bólimlerin ańlatatuǵın sózler, kiyimniń qanday materialdan islengenin ańlatatu-ǵın sózler bolıp bólinedi:

1.Bas kiyimdi aùlatatuǵın sózler. Bórk-bórk-bas kiyim, sharshı- saraǵush-shalǵısh h. t. b.

Maxmud Qashǵariydiń «DLT» miynetinde «toppı» sóziniń etimologiyası tuwralı pikirler ushırasadı: «tubu-tóbe, tubu-adamnıń tóbesi, sonnan toppı».

2.Úst kiyimlerdi aùlatatuǵın sózler.

Etik-etúk, ishik-ishuk-haywanlardıń terisinen tigilgen postın, kóylekkóńlaq, baǵirdaq-hayallar taǵatuǵın nárse, ton-ton-sırttan kiyetuǵın kiyim, sharuq-ayaq kiyim, ishton-ishtan, diz kiyim, bashmaq-ayaq kiyim h. t. b.

3. Kiyimniù bóleklerin aùlatatuǵın sózler.

Jaǵa-jaqa, túyme-tugma, jeń-eń, etek-etak, shalǵay-shalǵay-qus qanatınıń ushı.

4. Bezeniw buyımların aùlatatuǵın sózler.

Júzik-yuzuk, monshaq-munshaq, bilezik-bilazuk.

5. Kiyimniù qanday materialdan islengenin bildiretuǵın sózler.

Parsha-barshin, jipek-yipák.

Azıq-awqatqa baylanıslı qollanılatuǵın sózler.

«DLT»tegi azıq-awqatqa baylanıslı qollanılatuǵın sózler bul qaraqalpaq xalqınıń materiallıq turmısı menen tıǵız baylanıslı taraw bolıp tabıladı. Qálegen tildi alıp qaraǵanımızda, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de adamzat jámiyetiniń rawajlanıw basqıshlarına baylanıslı azıq-awqat atamaları da rawajlanıp otırǵan. «DLT»tıń leksikasında bul tarawǵa baylanıslı tómendegidey sózler qollanılǵan: awqat-azuq, as-ash, shórekgulshe, nan-etmak, may-yaǵ, pal-bal. Maxmud Qashǵariy subar, qıpshaqlar hám oǵuzlar «hárreniń mayı» dep ataydı, — dep jazadı, suwsuv, duz-tuz, sút-sut, qatiq-yoǵurt, ayran-ayran, qaqlanǵan et-qaq et, góshet, sharap-suchik, ishimlik, Ishimlikti ańlatıw ushın XI ásirde «súchúq», «qızıl súchuq» sózleri qollanılǵan. Maxmud Qashǵariy, súchúk-sharap demekdur. Lekin Ila suwı boyındaǵı xalıqlar chigil, yaǵma, tuxsilar

qarnınıń mayı (II,243). «DLT»te ushırasatuǵın azıq-awqatqa baylanıslı sózlerdiń ayırımları semantikalıq máni ózgerisine ushıraǵan. Máselen, «DLT»te «azuq» sózi ulıwma «awqat, as» degen mánini ańlatıp kelgen bolsa, bul sóz házir mánisi jaǵınan birqansha tarayıp

«azıq-awqat» sóz dizbeginiń qurılısında ushırasadı. Un, yumurtqa, suwsınsuvsun, 1) Biyday suwı, 2) Suw quyılǵan ayrandı da usılay ataydı. Ot-dári mánisinde, mun-sorpa, kez-qaspaq, taqan-talqan, qımız-kimiz, burıshmursh, qurut-ol qurt qılıw ushın qatıqtıń suwın sırıqtı, kóbik-kópuk.

Kúndelikli turmısta qollanılatuǵın zatlardıń atamaları.

«DLT»tiń sózlik quramında turmısta qollanılatuǵın hár qıylı buyımlardı hám miynet quralların ańlatatuǵın sózler kóplep ushırasadı. Olar tómendegi sózler: digirman-tegirman, kópshik- kópchúk-erdiń ústine salınatuǵın jabıw, qazan-ashig, qayıq-qayiǵ kósew-kuzaku, er-eyar, taraq-

juǵun, júk-yuk, quman-qumǵan, kópir-kóprúk, ayna-kózúńgú, iyne-yigna, qabaqqabaq, gúrek-kurak, kiyiz-kigiz, keme-kema, tósek-toshak, gerbishkerpish, guze-kozaj, toqpaq-toqimaq-kir juwıwshınıń kirdi uratuǵın tayaǵı, jelim-jelim, idish, gilt-kiritlik, tikesh-tikush-nanbaylıq kásipke tán termin, esik-eshik, qayıs-qaǵush, lágen-laǵun-ishi shuqır qılıp aǵashtan islengen ıdıs, qudıq-quzuǵ, dasturxan-tergi, baqır-baqir, qońıraǵ-qońıraw, boǵjama- boǵ-zat salınatuǵın qorjın.

Waqıttı hám ólshem birligin ańlatatuǵın sózler. «DLT»te waqıttı

— jıl máwsimleri, mezgildi, ólshem birliklerin ańlatıw ushın tómendegidey sózler qollanılǵan: jıl-yil, báhár-yaz, búgin-búkún, tún-tun, ayay, aqsham-axsham, gúz-kuz, qıs-qish, tań-tań, jaz-yay, erte-erta- tań sáhár, gewgim-ińir, qulash-qulash-negizinde qol ash, waqıt-ód, batpanbatman, máńgi-mańgu, dúnya-ajun, tús-tush, kún shıqqannan keyingi waqıt.

Abstrakt túsiniklerdi bildiretuǵın sózler. «DLT»tiń sózlik quramında abstrakt túsiniklerdi ańlatatuǵın tómendegi sózler qollanǵan:

53

qorqınısh-qorqunsh, gúna-yazuq, uyqı-uzu, tilek-tilak, isenim-inansh, úmitumunsh, máńgi-meńu, bayram-bayram, ókinish-okunsh.

Tábiyat qubılıslarına baylanıslı sózler. «DLT» tiń leksikasında tábiyat qubılıslarına baylanıslı tómendegidey sózler qollanılǵan: jel-el, qarqar, duman-tuman, muz-buz, sel-aqın, shamal-esin, suwıq-soǵuk, hól-

ızǵar, bult-bulit, jasın-yashin, shaqmaq-chaqmaq, jańbır-yaǵmur, qırawqiraǵu.

Tálim-tárbiya jumıslarına baylanıslı qollanılatuǵın sózler. «DLT»te tálim-tárbiya beriwge, xalıqtıń ruwxıy ómirine baylanıslı tómendegi sózler qollanǵan: bilim-bilik, bilimli adam-biliklik kishi, jır-yir, sózsóz, tálimtalim, qobız-qobuz, qosıq-qoshuǵ, tushgut-shákirt, sózug yashrushdijumbaq aytıstı.

Kásipke baylanıslı qollanılatuǵın sózler. Temirshi-temúrchi, aspazsalshi, diyxan-tariǵshi, táwip-emshi.

Kosmoslıq hám geografiyalıq obyektlerdi bildiretuǵın sózler.

«DLT»te kosmoslıq hám geografiyalıq obyektlerdi ańlatıw ushın tómendegi sózler qollanılǵan: álem-ajun, kún-kun, shıǵıs-kun tuǵsuǵ, jerer, taw-taǵ, alań-alań, aspan-kók, juldız-yulduz, kól-kól-teńiz, topıraqtupraq, ay-ay, taqır-taqir jer, daraqsız, jer, teńiz-teńiz, kesekkesak, qumqum, jol-jol, qır-qir, jurt-yurt-bálent jerlerde saqlanıp qalǵan úydiń orınları, diywal, qorǵannıń qaldıqları, quyash-quyash, batıs-kun batsıǵ, oy-oy.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Adam músheleri, tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın qanday sózler ózgerissiz saqlanǵan?

2.Siyasiy-jámiyetlik, áskeriy túsiniklerdi bildiretuǵın gónergen sózlerdi anıqlań.

3.Mal sharwashılıǵı, quslar hám haywanat dúnyasına baylanıslı mánilik ózgeriske ushıraǵan sózlerdi anıqlań.

54

§14. «DEVANU-LUǴAT-IT-TÚRK» MIYNETINIŃ

MORFOLOGIYALÍQ QURÍLÍSÍ

Joba:

1.Atlıq, kelbetlik

2.Sanlıq, almasıq

3.Feyil, ráwish, kómekshi sózler

Maxmud Qashǵariydiń «Devanu-luǵat-it-túrk» miynetinde túbir hám kómekshi morfemalar arab filologları úlgisinde úsh sóz shaqabı — atawısh, feyil hám kómekshi sózlerge bólingen. Atawısh sóz shaqabına házirgi tilimizdegi atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq, ráwish sózler kiredi.

Atlıq. San kategoriyası. «DLT» te birlik máni túbir morfemalar arqalı ańlatılǵan, al kópliktiń tiykarǵı morfologiyalıq kórsetkishi

-lar//-ler affiksi bolıp tabıladı: «alplar birlá urushma, begler birla tutushma, kishiler olturdılar, kózler yumılushdı».

Kóplik mánini ańlatıw ushın -an//-en affiksleri de jumsalǵan: «eren», «oǵlan». Maxmud Qashǵariy bul tuwralı bılay jazadı: «Er» sózi kóplikte «eren» túrinde ushırasadı. Lekin bul jaǵday júdá az ushıraydı hám ol qaǵıydaǵa qarama-qarsı, óytkeni kóplik jalǵawı

-lar//-ler túrinde boladı. Mısallar: Oǵlan yúgrushdi, eren úrpeshdi. Tartım kategoriyası. «DLT»te tómendegi tartım affiksleri ushırasa-

dı:

Birinshi bet birlik sanda: -m//-ım//-im, -um//-um: kózúm, yılqım, ópkám, oǵlum, begim, kóplik sanda: -mız//-miz, -umuz//- úmiz: bizniń anda alǵumız bar,

Ekinshi bet birlik sanda: -ıń//-iń, -uń//-úń: sániń kezigiń-seniń gezegiń, kóplik sanda: -ńız//-ńiz, -uńuz//-úniz.

Úshinshi bet birlik sanda: -ı//-i, //sı//-si: anıń atası, erniń ópkási, bizniń óz kishi ol.

Seplik kategoriyası. Qashǵariydiń sózliginde tiykarınan ataw, iyelik, barıs, tabıs, orın, shıǵıs seplikleri ushırasadı. H. Hamidov «Qaraqalpaq tili tariyxınıń ocherkleri» kitabında jetinshi seplik kómekles sepligi bar ekenligi tuwralı pikir bildirgeni menen biraq mısallar keltirmegen.

55

Ataw sepliginiń arnawlı morfologiyalıq qosımtalari joq, túbir hám tiykar atlıqlar arqalı ańlatıladı, biraq sepliklerdi jasawda tiykar xızmetin atqaradı.

Iyelik sepligi: -nıń//-niń, -nuń//-núń, -ıń//-iń affiksleri arqalı ańlatılǵan: Bu ayaqnuń yaruqiı bar-bul ıdıstıń jarıǵı bar, bizniń óz kishi ol, biziń ev.

Barıs sepliginiń -ǵa//-ge, -qa//-ke, -gáru//-qaru//-kárú, -ra//-rá,

-a//-á affiksleri jumsalǵan: atqa ot bergil, kózimá, atama, uraǵut oǵlıǵa sút emúzdi, ewgá bardı, beg ańǵa shıqtı; -ra//-rá, -ru//-rú: tashra chıqıb, ol anı bashra qaqturdı — ol bashına urǵızdı, -ǵaru//- geru, -qaru//-keri: yaǵıqaru kirish qurdım-jawǵa qaray giriske oq saldım, táńrigárú-táńirge.

Barıs sepliginiń bul forması házirgi qaraqalpaq tilindegi ilgeri, shetkeri, ushqarı, tısqarı, sońra sózlerinde saqlanıp qalǵan.

Tabıs sepliginiń «DLT»te -ıǵ//-iǵ, -ıq//-ik, -uǵ//-úg, -nı//-ni//-n,

-ı//-i affiksleri jumsalǵan: Ol sózig ańladı. Begni yaǵı bastı, Kún tonuǵ qurıttıKún tondı qurıttı, kewdirdi, Ol atnı tutǵıl, ol kishini, óshin aldumu, ol sózin unuttı, ol atın arpaladı — ol atına arpa berdi. Súrdi mániń qoyumı

— Meniń qoylarımdı aydap ketti.

Shıǵıs sepliginiń -dan//-dán, -tan//-ten, -dun//-dún, -dın//-din, -tın//-tin, affiksleri jumsalǵan: kózdán yash sawrıqtı, ol máni suwdan kechúrdi, kúch aldın kirsá, tórú túńlúkten chıqar — zorlıq, kúsh esikten

kirse, tórelik, ádillik túnlikten shıǵıp ketedi. Er ewdin chıqdı, suwdıń qandı. Anıń tishi buzdun sızladı — Onıń tisi muzdan awırdı.

Orın sepligi -da//-dá, -ta//-tá affiksleri arqalı ańlatılǵan: Mán bu erde ornadım, kishi ewdá tıqlıshdı - hayal úyge tıǵıldı, ol ishte shıqısh yoq-wol iste shıǵıs, payda joq.

Eski túrkiy tilindegi qural hám sheriklik sepliginiń qosımtası -ın//-in, -la//-lá sózlikte ushırasadı: túnlá keldim, túlki terisin ekilá soymas, terkin kel tezin-tez kel, Biligin uluǵluqqa tegdim— Bilim, aqıl menen mártebege eristim, Ol anı bichakin santshdı — Ol onı pıshaq penen shanıshtı. Bul mısallardan kórip otirǵanımızday ishárekettiń iske asıwı qural hám sheriklik sepligi ańlatıp kelgen sóz arqalı bildirilgen.

Kelbetlik. Kelbetliktiń arttırıw dárejesi intensiv formalardıń kelbetlik sózlerdiń aldında keliwi nátiyjesinde jasalǵan. Házirgi qaraqalpaq tilindegi «appaq» sózinde qollanatuǵın «ap» elementi

56

sol dáwirde tek «aq» sózi menen ǵana emes, al basqa da sózler menen dizbeklesip qollanılǵan. Bul tuwralı Maxmud Qashǵariy bılay jazadı: «Bir nárseniń artıqsha jaqsılıq, kórkemlik penen maqtalıwın bildiriw hám arttırıw ushın sózdiń aldında «ap» qosımtası qollanıladı. Ap-ezgu nań-júdá jaqsı zat; ap-aq-júdá aq. Sap-sarıǵ, yap-yashıl, kóm-kók. Qıpshaq qáwimleri bul sózdi «kóp kók» túrinde aytadı». Kelbetliktiń arttırıw dárejeleri tes, súm, tshim, túm sózleriniń kelbetlik sózlerdiń aldında keliwi nátiyjesinde bildirilgen: tás-tegirme

-dóp-dóńgelek. Bul házirgi qaraqalpaq tilindegi tas-talqan, tas-túnek sóz dizbegindegi «tas» sózi. «Chim» sózi bir nárseniń kópligin asırıp kórsetiw ushın sózdiń aldında jumsaladı: chim hól ton-júdá hól kiyim. Bul da házirgi qaraqalpaq tilindegi shım qara, shım aq, shım qızıl sózlerinde jumsalatuǵın «shım» sózi. Tum qara at — dım qara at, tum toruǵ at — dım qońir at. Salıstırıw dáreje -raq//-rek affiksi arqalı ańlatılǵan: qattıqraq, qızılraq h. t. b.

Sanlıq. Maxmud Qashǵariydiń sózliginde tómendegi sanaq sanlıqlar jumsalǵan: -bir, eki, úch, tórt, besh, etti, sekiz, on, yigirma//yigirmi, ottuz, qırıq, ellik, seksan, mıń, túmen, on mıń. Mısallar: bir yarmaq; ikki eren

arqalı jasalǵan: birinch, ikinch, tórtinch, beshinch, onunch, yigirminch, ikinti.

Jıynaqlaw san -egú affiksi menen jasalǵan: olar ikigú tawar satısaǵanalıshǵanlar. Toplaw sanlıǵı sanaq sanlardıń tákirarlanıwı arqalı ańlatılǵan: birin-birin mıń bolur.

Qashǵariydiń sózliginde sanlıqlardıń basqa túrleri ushıraspaydı.

Almasıq. Betlew almasıǵı men, ben, sen, ol, biz, siz, ol, olar túrinde ushırasadı: Ol meniń oǵlım, ol mena baqtı, seni tilár, seńa aydım, biz keldimiz, men ońda erdim, olar da qoy sıq-wolarda qoy az. Betlew almasıqları tuwralı Maxmud Qashǵariy tómendegidey

57

maǵlıwmatlardı beredi: «Men sóylewshi bettiń ornında qollanıwshı sóz. Ekinshi bettiń ornında qollanıwshı almasıq «sen» sózi. Bul sózdi chigil qáwimi jası, mártebesi ózinen kishilerge qollanıp, ózinen úlken húrmetlilerge

«miz» túri de bar. Ol tuwralı Maxmud Qashǵariy bılay dep jazadı: «miz» sózi «biz» demektur. Bul sózdiń birinshi sesi «m», «b» dan ózgergen. Sózdiń basında «b» menen «biz» túrinde qollansa, sózdiń aqırında atawısh sózlerde de, feyil sózlerde de «miz» túrinde jumsaladı: Biz bardımız, keldimiz, atımız kibi sózlerde.

Siltew almasıǵınan bul, ol almasıqları ushırasadı. Olar seplengende tómendegi formalarda ushırasadı: Ol meniń oǵlım ol, bu bizni óz kishi, muńar aydım, ol munda, men anda erdim, onu, munu, munı túlámásá. «Ush» sózi «DLT» «usı» degen mánini bildiretuǵın sóz bolǵan: ush qeldigum bu-usı kelgenim.

Ózlik almasıǵı «DLT»te «óz» hám «kendú» sózleri menen berilgen:

neche? -bul bózdiń eni qansha?, neche yarmaq berdiń, qachan keldiń, oǵlım qanı?, qanda erdiń?, qansha barsa.

Jámlew almasıǵı. Barcha, qamuǵ sózleri arqalı bildirilgen: barcha keldiler, qamuǵı bar. Bul jámlew almasıǵı tuwralı Maxmud Qashǵariy bılay dep jazadı: qamuǵ — kóplikti ańlatıwshı almasıqdur: Qamuǵ kisi túz ermas — Hámme adam birdey emes.

Feyil. Feyildiń dárejeleri. Ózlik dáreje: -n//-ın//-in//-un//-ún affiksleri arqalı jasalǵan: suw órkúchlendi, oǵul etlandi, uraǵut bezendi, er ewinde beklendi, er sewindi.

-ıl//-il, -ul//-úl: esúrk azıldı-más ayıqtı, er kerildi, buzun yıǵıldı. Qashǵariydiń sózliginde ózgelik dáreje -ıt//-it//-t affiksleriniń feyil sózlerge jalǵanıwı arqalı jasaladı: Ol meńa bitik oqıttı, ol at sekirtti.

-tur//túr, -dur//dúr: Ol tewe chóktúrdi, ol oq atturdı, ol suw ichtúrdi, ol meńa at múndúrdi, ol ańar qapuǵ yapturdı.

58

-ǵur//-gúr: Ol atın turǵurdı.

-uz//-úz:uǵlına sút emúzdi, ol suw tamuzdı.

-duz//-dúz, -dır//-dir: ol tawar alduzdı, ol meńa ish bildúzdi. Belgisiz dáreje -ıl//-il//-l, -ul//-úl affiksleri menen jasalǵan: oq atıldı,

bitik oqıldı, tawar satıldı, ańar yarmaq berildi, ew bezeldi, et tuǵraldı.

-ın//-in//-n, -un//-ún: yıǵach butandı, teri tilindi, et tuzlandı. Sheriklik dáreje -ısh//-ish, -ush//-úsh//-sh affiksleri menen jasalǵan:ol

máńa qapuǵ achıshdı, olar bu ishig uqushtilar-olar bul isti uqtılar, olar ikkigú sút saǵıshtı - olar ekewi sút sawıstı.

Feyildiń meyilleri. Buyrıq meyildiń birlik sandaǵı birinshi beti -ayın//-áyin affiksleriniń járdeminde jasalǵan: Chıq et kóráyin-Jıńq et kóreyin.

Birinshi bet kóplik sanı -alım//álim affiksi arqalı jasalǵan: yoqarı sekirálim.

Buyrıq meyildiń ekinshi bet birlik sanı barlıq túbir feyilleri ushın tán boladı: bil, jat, kech, suwǵar.

Ekinshi bet buyrıq meyili -ǵıl//-gil, -qıl//-kil affiksleri arqalı jasaladı: atqa ot bergil, oǵlım úgit alǵıl, barǵıl, turǵıl, ewge kirgil. Ekinshi bet birlik hám kóplik sanı -ıń//-iń, -ıńız//-ińiz, -ıńlar//- ińler affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: barıń, qoymańız, emdi munı alıń.

Buyrıq meyildiń úshinshi bet birlik hám kóplik sanı -sun//sún affiksi járdeminde jasalǵan: yazsun, barsun, kelsun, ol barmasun, kelmesún, ol et tuǵramasun.

Shárt meyili feyil sózlerge -sa//-se affiksi jalǵanıwı arqalı jasalǵan: Im bilse er ólmes-adamimǵa túsinse biymezgil ólmeydi, ot tese aǵız kúymes -wot degen menen awız kúymes, ol ewge barsa, kelse kishi.

Tilek meyil «DLT»te buyrıq meyildiń birinshi bet birlik hám kóplik sanındaǵı -ayın//-eyin, -alım//-álim, -ǵay//-gey affiksleri

arqalı berilgen: kóreyin, sekirálim, men et tuǵraǵayman.

Anıqlıq meyil feyilleri «DLT»te házirgi qaraqalpaq tilindegi kibi úsh máhálge iye:

Ótken máhál anıqlıq meyili túbir feyilge -dı//-di, -tı//-ti, -duq//- dúk, -mısh//-mish affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasalǵan: er ewge keldi, ol bitik yazdı, er oq attı, -duq//dúk: men ya qurduq-men jay, sadaq soqtım, ol keldúk - ol keldi, olar ewge kirdúk-wolar úyge kirdi.

59

Anıqlıq meyildiń házirgi máháli «DLT»te -r//-ar//-er, -ur//-úr, -ır//-ir, -yur//-yúr, -maz//-máz affiksleri jalǵanǵan kelbetlik feyillerge betlew affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: Kelip baqarman, men barmaspan, yúrek yırtılur. Házirgi qaraqalpaq tilinde házirgi máhál feyilleri atır, tur, júr h. t. b. kómekshi feyillerdiń járdemi menen jasalıwı júdá ónimli.

Keler máhál feyilleri «DLT»te -ǵay//-gey, -qay//-qey affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasaladı: ol meńa kelgey, ol sút saǵqay.

Feyildiń funkcional formaları. Atawısh feyiller. «DLT»te tómendegi affikslerdiń járdeminde jasalǵan, -ısh//-ish, -ush//-úsh: aytısh, atısh, baqısh, kálish, barısh, tutush, -maq//mek: qashınmaq, barmaq-barıw, kelmek, ol anı kórmek kúsedi.

Kelbetlik feyil. «DLT»te kelbetlik feyiller tómendegi affikslerdiń járdeminde jasalǵan: -ǵan//-gán: bu er ol sózni unutǵan, olar ikkigú tawar satıshǵan-alıshǵanlar, ol er ewgá barǵan, ol buǵday arıtqan, kúlgen er, ol ewin bezetgen,

-aǵan//-ágán: ol er ewgá baraǵan, ozaǵan at, súzágán ókúzqá táńri móńúz bermes - súzegen ógizge táńiri múyiz bermes.

-ındi//-indi, -undı//-úndi: aqındı sub, sarqındı suw, qazındı tobraq, qırındı.

-ǵuwchı//-gúwchi, quwchı//kúwchi: barǵuchı, turǵuchı, kálgúchi er, at kúzátgúchi, bitik bititgúchi;

-ası//-esi: bu turası er, bu bizge kelgesi boldı. Házirgi qaraqalpaq tilinde kelesi jıl, ólesi adam sózlerinde qollanıladı.

-ǵu//-gú: ol bizgá kelgú boldı, sániń barǵuń qatshan, barǵu er. -ǵulıǵ//-gúlik: ol yigit bizgá kelgúlúk erdi, ol munda turǵuluq erdi, -r//-ar//-er, -ur//-úr, -ır//-ir: kecher, kúler er, tamuǵ qapuǵın, achar

tawar. -Para dúnya-mal dozaqtıń da esigin ashadı, Taǵ taǵqa qawushmas, kishi kishigá qawıshur-Taw-tawǵa qosılmaydı, adamadamǵa qosıladı,

-mısh//-mish: kelmish kishi, ol ewge barmısh, tuǵralmısh et, qazmısh arıq. -duq-dúq: men ya qurduq, meniń barduqu barmadukum, seniń kórdúkuń kórmadúkiń bir.

Kelbetlik feyil qosımtaların qollanıwda Maxmud Qashǵariy sol dáwirlerde-aq dialektlik ózgeshelik bar ekenligin kórsetedi: Hámme oǵuzlar hám qıpshaqlar kelbetlik feyil qosımtasındaǵı «ǵ» háribin túsiredi. Máselen, basqa túrkiy qáwimlerinde «Ol awǵa baraǵan ol»

60