Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2018)

dese, olar usı mánide «baran ol» deydi. Basqa túrkiy qáwimleri «Ol qulını uraǵan ol» deseler, usı mánide «uran» túrinde qollanadı»,

— dep jazadı.

Hal feyil. «DLT»te hal feyiller túbir morfemalarǵa tómendegi affikslerdiń jalǵanıwı arqalı jasalǵan: -a//-e: tań ata yortalım, Etil suwı aqa turur, er sóke olturdı - er shóge otırdı,

-ıb//-ib, -ub//-úb: máni kórib esi aǵdı, kórib nechúk qachmadıń, ol erni urub móńretti-ol adamdı, erdi urıp baqırttı.

-ıban//-ibán, -uban//-úbán: yay baruban -jazda barıp, sán qálibán. -ǵalı//-gáli, -qalı//-qáli: tutushqalı, ol turǵalı qopdı, er qulun urǵalı

sesindi-er adam qulın urmaqshı boldı.

-ǵıncha//ginche, -guncha//gincha: ókúz azaqı bolǵıncha, buzaǵu bashı bolsa iygi, tinmegincha ópmás, tilámegincha bolmas, suw kórmeginche etuk tartma.

Ráwish. «DLT»te ráwish sózler -layu//-láyú affiksleri arqalı jasalǵan: arslanlayú kókrálim-arıslanday gúrkireyik, ulushıb eren bóriláyu-yerler bóridey ulısıp; -cha//-chá affiksleri arqalı: ewge yaǵı kirmishchá bolur, ol mánińchá, ozaqı bilge ancha aymısh-ozalǵı, bilgish, danıshpanlar sonday depti.

Kómekshi sózler. Qashǵariydiń sózliginde tómendegi kómekshi sózler ushırasadı. Tirkewishler: ara:kishi ara kirdim, basa: men andan basa keldim — men onnan soń keldim, burın: mendin burın bardı, Toqısh (sawash) ichra urushtım, -Qushlar kibi uchtımız, bizin tababiziń tamanǵa, Sán mániń son kel-sen mennen soń kel, Qándlár úzá chıqtımız, sániń úchún keldim. Qırıq yılǵa tegin bay bile chıǵay túzlánúr40 jılǵa deyin bay menen jarlı teń boladı.

Dánekerler. Kelúrmúsán azu baramusen-keleseń be ya barasań ba?,

Janapaylar. -mu//mú, mı//mi: esenmúsen, kerek mú, kelúmúsen, ol bardı ma? -chu//-chú, -shı//-shi, -sa//-se, kelchú, barmachı.

Eliklewish hám tańlaq sózler. «Devanu-luǵat-it-túrk» miynetinde tómendegi eliklewish hám tańlaq sózler jumsalǵan. Maxmud Qashǵariy bul eliklewish hám tańlaq sózlerdiń ańlatatuǵın mánilerine túsinik berip ótedi: ańladi-yeshek ańqırdı, chur-chur-sútti ıdısqa quyǵanda shıǵatuǵın ses, sart- sart-ayaq kiyimdi qattıraq kiygende shıǵatuǵın ses, tars-tars urdı, qars- qars-qolǵa qoldı urǵanda shıǵatuǵın ses, tırt-tırt-gezleme, bóz jırtılǵanda shıǵatuǵın ses.

61

Ádebiyatlar:

1.Abdinazimov Sh. Qaraqalpaq tili tariyxı. — Toshkent. 2006.

2.Баcкакoв Н. А. Каракалпакcкий язык. Т. 1-Мocква. 1951.

3.Бeрдимуратoв E. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лeкcикoлoгия. — Нөкиc:

Билим. 1994.

4.Дocпанoв O. Қарақалпақ тили қубла диалeктиниң лeкcикаcы. — Нөкиc: Қарақалпақcтан. 1977.

5.Малoв C. E. Памятники дрeвнeтюркcкoй пиcьмeннocти. — М-Л. 1951.

6.Наджип А. Иccлeдoвания пo иcтoрии тюркcкиx языкoв XI—XIV вв. —

Мocква, 1989.

7.Наcырoв Д. C. Cтанoвлeниe каракалпакcкoгo oбщeнарoднoгo разгoвoрнoгo языка и eгo диалeктная cиcтeма. — Нукуc — Казань. , 1976.

8.Ҳамидoв Ҳ. Қарақалпақ тили тарийxының oчeрклeри. — Нөкиc: Қарақалпақcтан, 1974.

§15. UYǴÍR JAZÍWÍ ESTELIKLERI

Joba:

1.Uyǵır jazıwı

2.Uyǵır álipbesi

3.Yusup Has Hajibtiń «Qutadǵu bilik» shıǵarması hám onıń tili.

4.«Qutadǵu bilik»tiń nusqaları, izertleniwi.

5.«Qutadǵu bilik»tiń seslik sisteması, morfologiyalıq qurılısı, sózlik quramı.

Uyǵırlar Oraylıq Aziyada jasaytuǵın bay mádeniy miyrasqa iye xalıqlardıń biri. XIX ásirdiń aqırında uyǵır xalqınıń islamǵa shekemgi mádeniy miyrasların úyreniw ushın Orta hám Shıǵıs Aziyanı izertlew boyınsha rus komiteti dúzildi. Bul komitet tariyx, arxeologiya, til

62

hám etnografiyalıq materiallardı toplaydı. Oraylıq Qıtaydaǵı Gansu úlkesi hám Qıtay Túrkstanınan budda, xristian, manixey diniy shirkewlerinen tabılǵan estelikler jer júzi ilimpazlarınıń dıqqatın ózine tartadı. Eski qorǵanlar hám shirkewlerdiń diywallarına salınǵan joqarı mártebeli uyǵır xanlarınıń súwretleri, bezeniw buyımları kóplep tabıladı.

Skulpturalıq esteliklerdiń ayırımları Sankt-Peterburgtaǵı Ermitajda, Evropa hám Yaponiya muzeylerinde saqlanbaqta.

Akademik S. F. Oldenburg bul esteliklerdi arxeologiyalıq baǵdarda izertlew maqsetinde Batıs Qıtayǵa eki ret ekspediciya shólkemlestiredi. 1890jılı porushik Bawer Qıtay Túrkstanındaǵı Kushi qalası janınan hind tilinde jazılǵan estelikti tabadı. Usı jıldan baslap hár jılı bul máselege qızıǵıwshılıq kúsheyip dáslep budda dinine baylanıslı hind jazba estelikleri, keyin Qıtaydaǵı Suchjaw, Turfan qalası átirapınan uyǵır jazba estelikleri tabıladı. XI—XIV ásirlerde jazılǵan Turfan jazba esteliklerin izertlewde akademik V. V. Radlovtıń xızmeti úlken. Ol 1899-jılı Klemenctiń tapqan eki hújjetin járiyaladı. 1905—1906-jılları Bavariya Ilimler akademiyasında Gryunvedel ekspediciyası waqtında tabılǵan hújjetlerdi járiyalaydı.

Bul jazba estelikler boyınsha V. V. Radlovtıń izertlewleri ol qaytıs bolǵannan keyin shákirti S. E. Malov tárepinen baspaǵa tayarlanıp 1828jılı Sankt-Peterburg qalasında «Uyǵır tiliniń estelikleri» degen atamada járiyalandı. Bul estelikler boyınsha A. Lekok, F. V. Myuller,

S. E. Malovtıń izertlew jumısları bar. S. E. Malov óziniń 1951-jılı járiyalanǵan «Eski túrkiy jazba estelikleri» miynetinde uyǵır jazıwlı estelikler, uyǵır alfaviti tuwralı keń túrde maǵlıwmat beredi.

Uyǵır jazıwlı esteliklerdi izertlegen ilimpazlar uyǵır alfavitiniń payda

— dep ózinen 100 jıl burın pikir bildirgen Y. Klaprottıń pikirine qosıladı. Francuz ilimpazı Gotyo, akademik V. V. Bartold, S. E. Malov uyǵır jazıwı sogdiya alfaviti tiykarında payda bolǵanın anıqlaydı.

Uyǵır álipbesi. Uyǵır jazıwı jańa sogdiya jazıwı tiykarında payda bolıp, keyin ala uyǵırlardan mongollarǵa, mongollardan manchjurlarǵa ótken. Uyǵır alfavitinde 22 hárip bolıp, uyǵır tilindegi 28 sesti ańlatıw ushın jumsalǵan. Segiz dawıslı sesti ańlatıw ushın bes tańba qollanılǵan, a, e sesleri ushın hárbirine bir tańba, ı, i sesleri

63

ushın 1 tańba, o, u sesleri ushın 1 tańba, ó, ú sesleri ushın bir tańba jumsalǵan.

bir tańba jumsalǵan. Uyǵır jazıwında joqarıdan tómenge qaray jazıladı.

19 háribi úsh túrli formaǵa iye, 1 háribi (x) sózdiń basında hám ortasında jazıladı, 2 háribi (z, j) sózdiń aqırında jazılatuǵın túrge iye. Uyǵır jazıwı eski jazba esteliklerde hár qıylı atamalar menen atalǵan. Maxmud

shıǵarmasında «uyǵır xatı», Abdirazzaq baxshi 1480-jılı «HibatulHaqayıqtıń» kóshirme nusqasında «mongol xatı» dep ataǵanın kóremiz.

Uyǵır jazıwlı esteliklerdiń eń eskileri islam dini taralmastan burın eski túrkiy mádeniy ortalıǵında dóretilgen. Bul estelikler sol dáwirdegi túrkiy xalıqlarınıń siyasiy-jámiyetlik, mádeniy turmısınıń barlıq tarawların ózinde sáwlelendiredi. Ádebiy, diniy-filosofiyalıq, tariyxıy, ilimiy miynetler, rásmiy is qaǵazları — jarlıq, tilxat, gúwalıqnama, xojalıq islerine baylanıslı tekstler qábir basındaǵı háykel taslardaǵı jazıwlar h. t. b. estelikler saqlanǵan. Bul jazba esteliklerdiń ishinde manixey, budda, xristian dinlerine baylanıslı dóretilgen diniyfilosofiyalıq dóretpeler salmaqlı orındi iyeleydi.

Maxmud Qashǵariy túrkiy qáwimlerinde qollanǵan jazıw tuwralı maǵlıwmat berip, uyǵır jazıwı tuwralı mınaday maǵlıwmat beredi: Barlıq

jaqsı bilgen adam olardıń arasında qor bolmaydı, sebebi bul olar ushın ırısqı deregidúr». Túrkiy ortalıqta dóretilgen sogdiya jazba esteliklerinen

64

eń eskisi birinshi túrk qaǵanatı dáwirinde jasaǵan túrk hámeldarı Maxan teginniń qazalanıwı múnásibeti menen 583—588-jıllardıń shamasında

Yaǵlaqardıń jeńisli áskeriy atlanısları húrmetine jazılǵan. Usı háykel tastaǵı úsh tilli jazıwdıń biri — tabǵachsha, ekinshisi — runalıq túrkiy jazıwında, úshinshisi — sogdiya jazıwında jazılǵan.

Uyǵır jazıwı VI ásirlerden baslap XV ásirlerge shekem arab jazıwı menen qatar jumsaldı, al budda diniy isenimindegi túrkiy xalıqları arasında, hátte XVIII ásirge shekem qollanıwda boldı.

Uyǵır jazıwında IX—X ásirlerge tiyisli bolǵan túrkiy tilleriniń jazba estelikleri payda boladı.

§16. YUSUP HAS HAJIBTIŃ «QUTADGU BILIK»

SHÍǴARMASÍ HÁM ONÍŃ TILI

Yusup Has Hajibtiń 1069-jılı jazılǵan «Qutadgu bilik» (Baxıt keltiriwshi bilim) shıǵarması túrkiy jazba poeziyanıń eń dáslepki úlgileriniń biri.

«Qutadgu bilik»tiń úsh qoljazba nusqası saqlanǵan.

1. Vena nusqası. Bul nusqanı 1439-jıldıń 18-iyun kúni uyǵır jazıwı menen Qara Sayl Shams baxshi degen qatib Gerat qalasında kóshirip tamamlaǵan. Usı nusqanı 1474-jılı Stambullı Abdirazaq baxshi Fanari ulı qazı Aliden ótinish etip xat jiberip, Gerattan aldıradı1. Bul nusqanı sol jerde diplomatiyalıq xızmette júrgen Avstriyalı elshi Yosif-fon- Xammer Purgshtal (1774—1847) satıp alıp Venadaǵı korollik kitapxanaǵa sawǵaǵa beredi. Házirde sol jerde A. F. 13 shifri menen saqlanadı, kólemi

190 bet jazıw, 5772 qatar qosıq berilgen.

2. Kair nusqası. Bul nusqa XIV ásirdiń birinshi yarımında arab jazıwı menen jazılǵan. Házir Kairdaǵı Kediben kitapxanasında saqlanadı, kólemi 392 bet jazıw. Bul nusqa nemis ilimpazı B.Marictiń ótinishi boyınsha bir arab qatibi 1896-jılı kóshirgen. Usı nusqa tiykarında kóshirilgen akademik V. V. Radlov qoljazbası Rossiya Ilimler

1 Cадиқoв Қ. Уйғур ѐзуви тарихи. -Тoшкент, 1997, -C.57.

65

akademiyasınıń Shıǵıs tanıw institutınıń Sankt-Peterburg bóliminde D-12 shifrı menen saqlanadı1.

3. Namangan nusqası. Bul arab jazıwı menen jazılǵan nusqa 1914jılı A. Z. Valitova tárepinen Namangan qalasınan tabılǵan. Ózbek aǵartıwshısı A. Fitrat 1924-jılı bul nusqanı Tashkenttegi Respublika kitapxanasına ákelip tapsıradı. Házir Abu Rayxan al Beruniy atındaǵı Shıǵıs tanıw institutınıń qoljazba arxivinde 1809 shifrı menen saqlanbaqta. Kólemi 224 bet.

«Qutadgu bilik» shıǵarmasınıń Kair nusqasın akademik V. V. Radlov 1890-jılı Sankt-Peterburgta járiyaladı2.

Uyǵır jazba estelikleriniń fonetikalıq qurılısın izertlewde V. Tomsenniń izertlewleri dıqqatqa ılayıq. Ol óziniń izertlew jumısınıń nátiyjelerin 1897-jılı Parijde bolǵan shıǵıstı izertlewshilerdiń XI xalıq aralıq siezdinde bayan etti.

Stambuldaǵı «Túrk uyımı» shólkemi «Qutadgu bilik»tiń Vena nusqasın 1942-jılı, Kair nusqasın 1943-jılı, Namangan nusqasın 1943jılı óz aldına járiyaladı. Bunnan soń 1949, 1957-jılları úsh nusqanı eki bólimnen ibarat etip Stambulda qayta baspadan shıǵardı. Professor

S. E. Malov3, Ámir Nadjip4 poemadan ayırım úzindiler járiyalaydı. Ózbek ilimpazı K. Karimov 1962-jılı Tashkent qalasında «Qutad-

gu bilik» tilindegi seplik kategoriyası» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. 1971-jılı Namangan nusqası ózbek tiline awdarma jasalıp, K. Karimovtıń baspaǵa tayarlawında basılıp shıqtı5.

Mádeniy-tariyxıy kózqarastan «Qutadgu bilik» úlken áhmiyetke iye. «Qutadgu bilik» shıǵarması payda bolaman degenshe uyǵır jazıwında yuridikalıq hujjetler, ayırım awdarma kórkem shıǵarmalar jazılıp júrgeni menen túrkiy ádebiy tildiń payda bolıwına, túrkiy jazba poeziyanıń qáliplesiwine bul shıǵarma úlken tásir jasadı.

Ilimpaz Á. Nadjiptiń kórsetiwine qaraǵanda, «Qutadgu bilik»tiń payda bolıwı menen túrkiy jazba ádebiy tiliniń qáliplesiw basqıshı

1Дмитриева Л.В. Oпиcание тюркcких рукoпиcей инcтитута вocтoкoведение.

III. -М.,1980, -C.17

2Радлoв В.В. Кутадку-Билик. Факcимиле уйгурcкoй рукoпиcи.-CПб., 1890.

3Малoв C.Е. Памятники древнетюркcкoй пиcьменнocти.- М-Л. 1951.

4Наджип А. Иccледoвания пo иcтoрии тюркcких языкoв XI-XIV вв.-М, 1989, -C.6-32.

5Юcуп Хoc Хoжиб. Кутадгу билиг.- Ташкент, 1971.

66

tamamlandı1. Bul ádebiy til Karaxanid mámleketiniń ádebiy tili bolıp onda uyǵır-qarluq tilleriniń birlikleri tiykarǵı orındı iyeledi.

«Qutadgu bilik»te til haqqında oǵada bahalı pikirler ortaǵa taslanadı: Til

— aqıl menen bilimniń awdarmashısı; Til adamdı húrmetli hám izzetli kórsetedi. Til sonıń menen birge adamdı xor, zar etedi; Adam dúnyada eki nárse menen qartaymaydı, birinshisi, onıń jaqsı minezi, ekinshisi, parasat penen aytılǵan sózi; Adam balası tuwıladı, óledi. Biraq eki nárse onıń artında qaladı, birinshisi danalıq sózi, ekinshisi onıń qaharmanlıǵı. Qaharmanlıq adamnıń tek atın saqlap qaladı, al danalıq sózleri bolsa onıń atın pútkil dúnyaǵa jayadı. Sonıń ushın da, máńgi jasamaqshı bolsań izińde óltirmeytuǵın sóz qaldır. Yusup Has Hajib jazıwdıń, jazba tildiń áhmiyetin joqarı bahalaydı:

Tetiglik nishani turur bu bitig,

Bitig bilgúchi er bolur qád tetig. (2190 báyit)

(Tetiglik belgisi jazıwdur, jazıwdı biliwshi kisi júdá hám tetik boladı).

«Qutadgu bilik» esteliginiń tili boyınsha maǵlıwmatlar.

Fonetika tarawında qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı erin únlesligi turaqlı saqlanǵan: bolduń, kúnúń, obutluq -uyatlı. Sózdiń ortasında

«d» foneması jiyi qollanılǵan: quduǵ-quyı, kádik-kiyik, qadǵu-qayǵı, kidim-kiyim, qudruq-quyrıq, kedin-keyin, madın//metin-mayın// meyin,

Morfologiya tarawında atlıq jasawshı -lıq//-lik qosımtası qollanılǵan: kishilik-adamgershilik. Tabıs sepliginde -nı//-ni, -ıǵ//-ig qosımtaları jumsalǵan: tilni, erni, musannifni (avtor), kishini, sabınısózin, yaraqsıznı, asiziǵ-jaramsızdı. Barıs sepliginiń -qa//-ke qosımtası; qaǵanqa; shıǵıs sepliginiń -dın//-din, -tın//-tin qosımtası siyrek jumsalǵan: meńdin, ońdin, sánińden, yandan. Al-qızıl, yashıl, yuyqa-juqa, sarańlıq, yavuz, baǵırsaq-bawırman, esiz-essiz, tetig-tetik, sarıǵ, qara, kók, ıssıǵkelbetlikleri; bir, eki, besh, qırq, ellig sanlıqları qollanılǵan. Almasıqlar seplengende tómendegi túrde jumsaladı: neni, ańar, muńar, anıńda. Feyildiń shárt meyili -sa//- se, -sar//-ser affiksi arqalı ańlatılǵan: usa-múmkin bolsa, erse, barsar. Tilek meyil -qay//-key, - ǵay//-gey qosımtası arqalı ańlatılǵan:

1 Наджип А. Иccледoвание пo иcтoрии тюркcих языкoв XI-XIV вв.-М, 1989, -C. 6.

67

yaraǵay, ashılǵay. Buyrıq meyildiń tolıq forması -suni//-súni affiksi /kórsúni, kirsúni/, -sun//-sún affiksi arqalı, qısqarǵan túri -su//- sú qosımtası arqalı ańlatılǵan: túzúlsú-dúzelsin, achınsu-quwansın, tursujasasın h. t. b. Hal feyil -u//-ú, -a//-e affiksi arqalı jasalǵan: achu-sachu- sanay hám tańlay; -ayu-sóyley, sayu-sanay, hal feyildiń bolımsızlıq túri -maz//-mez, -matın//metin, -ǵıncha qosımtaları arqalı ańlatılǵan: qılumaz, bilmedin, tapundurmadın, ayırmadın, yarmadın h. t. b. Kelbetlik feyildiń tómendegi qosımtaları jumsalǵan:

-ǵlı//-igli: sevigli; -ǵan//-gen, -qan//-ken, -tachı, -duq: kórmeduk er, - r//-ır//-ir: berúrmen, barırmen.

«Qutadgu bilik»tiń sózlik quramında házirgi qaraqalpaq tilinde de ónimli jumsalatuǵın sózler qollanılǵan. Olardıń ayırımları bul estelikte birinshi ret qollanılǵan. Máselen: teńiz (4709) sózi. Bul sóz Orxon-Enisey esteliklerinde «talu» túrinde ushırasadı.

«Qutadgu bilik»te:

a)turmıslıq buyımlardı bildiretuǵın: kidiz-kiyiz, ew-úy, barchinjipek, dawat-dáwet, ayaq-lágen, qapuǵ-darwaza, ud-mal, altun, úzańi-úzengi, kúrsi-orınlıq, tavar-tawar, tárgi-dasturxan, burunduqmurındıq, kúmish kursi-gúmis orınlıq, bichaq-pıchaq, ayaǵ-ıdıs, tavar-tawar, bóz-boz, qapuǵ-qapı, kómúr-kómir, kibitka-dúkan h. t. b.

b)azıq-awqatlardı ańlatatuǵın: qımız, sút, yaǵ-may, etmak-nan, qurut-qurt, bor-sharap, túz-dúz, gújá-góje, yoǵurt-súzbe, aǵu-uw, arpa-

dán, shakar-sheker, qand-qant h. t. b;

v) jámiyetlik-siyasiy túsiniklerdi hám ruw-qáwim atamaların bildiretuǵın: elchi bashı-yel bası, tamǵa-tamǵa, qazna-ǵazna, ajundúnya, urúnch-nara, xakım-hákim, otaǵı-táwip, yalńuq-adam, shairshayır, begler begi, sózchi-elshi, qıvchaq, beg, el, chıǵay-jarlı, sú-ásker, cherik, wázir, bay, xalq, tabchaǵ-qıtay, nóker, tórú-nızam, orda h. t. b;

g) tuwısqanlıq atamalardı hám adam múshelerin ańlatatuǵın: burınmurın, kisi-hayal, ata, ana, oǵul, qız, qadash-tuwısqan, óg-ana

, ana, adash-dos, jora; yúrek, jigit, qarın-qarın, qaraq-kóz h. t. b;

d)dinge baylanıslı: yalavach-elshi, idi-quday, iyem sózi, ziyarat, bayat-quday, tań namaz h. t. b;

e)ósimlikler dúnyasına baylanıslı: chechek-gúl, qaǵun-qawın, qayıq-qayıq h. t. b;

68

j)abstrakt mánini bildiretuǵın: yazuq-gúna, ókiner-ókiner, esenlikden sawlıq, tóqul-túńúl, qadǵu-qayǵı, quvanch-quwanısh, uyqı-uyqı, inanma-inanba, saǵıt-jılap sıqlap mánisinde, kórksiz-jaman, sıńar, kósámish-kúsegen, ajun, urunch-para, emgak-miynet, etim, uvut-uyat, erdam-óner, ek-shaytan, kólikáń-kóleńke, nishan-nıshan, qut, sóz, yıraq, uzaq, h. t. b sózler jumsalǵan.

z)mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler: yılqı-tórt ayaqlı haywan, qozı, bóri, teke, qulan, túlki, arıslan, turpa, qara quzǵın, quǵ-kuw, aq quw, sońqar-suńqar, sandıǵash-búlbúl, ókúz, tazı tay-shapqır tay, oq yilan-oq jılan, ud-sıyır.

y)waqıt hám ólshem birliklerin bildiretuǵın sózler: yıl, ay, kún, yarınerteń, yay-jaz, qısh-qıs.

k)ruw, xalıq atların bildiretuǵın sózler: yaǵma, qıfchaq, qıtay, runı, chigil, habash-negr, hindu-hind.

«Qutadgu bilik»tegi ayırım sózler házirgi ózbek tilinde jumsalmaytuǵın bolǵanlıqtan K. Karimov olardıń ornına basqa sózlerdi qollanılǵan. Máselen, «tań namaz» (3866 báyit) sóziniń ornına «bomdad namazı», «sarań» (2996) sóziniń ornına «baxil, ashkóz», «baǵırsaq kishi» (bawırman) (1909) sóziniń ornına «sadoqatli», «emgak» (eńbek) (1702) sóziniń ornına «mehnat», «esiz» (essiz) (1593) sóziniń ornına

«yaman» sózlerin qollanǵan. «Kichik qaldı oǵlum etim ógsúzin» (1466) qatarındaǵı «óg» sózi eski túrk dáwirinen «ana» degen mánini bildiredi. Sonnan qaraqalpaq tilindegi «ógey ana» sózi hám «óksip jılaw» sózi saqlanǵan. «Óksip jılaw» degende «anasın kúsep jılaw» degen máni ańlatıladı.

«Qutadgu bilik»tiń leksikasında tómendegidey frazeologizmler ushırasadı:

69

3.«Qutadǵu bilig» shıǵarmasınıń Namangan nusqası haqqında maǵlıwmat

beriń.

4.«Qutadǵu bilig» shıǵarmasınıń qanday nusaqaları bar hám olar qay jerde saqlanadı?

5.«Qutadǵu bilig» shıǵarmasında házirgi qaraqalpaq tilinde de ónimli jumsalatuǵın qanday sózler bar?

6.«Qutadǵu bilig»tiń fonetikası, morfologiyalıq qurılısında qanday

ózgeshelik bar?

§17. AXMET YUGNAKIYDIŃ «HIBATUL HAQAYIQ»

SHÍǴARMASÍ HÁM ONÍŃ TILI

Joba:

1.«Hibatul haqayıq»tıń nusqaları.

2.«Hibatul haqayıq»tıń izertleniwi.

3.«Hibatul haqayıq»tıń seslik sisteması, morfologiyalıq qurılısı, sózlik quramı.

Axmet Yugnakiydin «Hibatul haqayıq» shıǵarması túrkiy xalıqlarına ortaq jazba estelik. Sonlıqtan da, túrkiy xalıqlarınıń tilin diaxroniyalıq baǵdarda izertlew ushın bahalı maǵlıwmat beredi. Bul estelik «Qutadǵu bilik», «Devanu-luǵat-it-túrk» dóretpelerinen birqansha waqıt keyin dóretilgen didaktikalıq mazmunǵa iye kórkem dóretpe. Ilimpazlar «Hibatul haqayıq» shıǵarmasın XII ásirlerde jazılǵan dep shamalaydı.

«Hibatul haqayıq» esteliginiń kólemi júdá úlken emes, barlıǵı bolıp 256 báyit, 512 qosıq qatarınan ibarat. «Hibatul haqayıq» dóretpesiniń tiykarǵı nusqası belgisiz, al birneshe kóshirme nusqaları saqlanǵan.

«Hibatul haqayıq» dóretpesiniń uyǵır jazıwındaǵı nusqası Samarqand qalasında mámleketlik isker, ádebiyat hám ilimge qızıǵıwshı Amir Arıslan

Xoja Tarxannıń buyrıǵı menen Zaynul Obiddin degen

70