Ádebiyatta kórkemlew quralları

- 11 -

1) tis

2) marjan

3) ----(aq)

4) ---(day)

Gúmis bulaqlardıń shoq qaynawı da Seni eske saldı Ámiwdiń qızı

1) qız

2) gúmis bulaq (epitetli teńew) 3) ----

4) -----

2…. Qabaq teńkeyisken boylap qarıqtı, Gúzde mektep betke baratırǵanday

(«Qalay umıtarman otlı kózlerdi»)

Bunda tábiyat sulıwlıǵı turmıs shınlıǵı menen úylestirilip emoсionallıq payda etilgen. Bunda bir predmet ekinshi bir predmetke emes, al háreketke teńeledi, anıǵıraǵı, teńestiriwshi predmet (balalar) qatnaspaydı da, onıń háreketi beriledi.

Sh.Seyitov lirikasında teńewler jańa, poetikalıq tilde burın ushıraspaǵan, sóz birikpeleriniń tradiсiyalıq mánilerin jańalaw tiykarında payda bolǵan.

Qıylı quyrıq bılǵawınday túlkiniń, Bir kúnińe usamaydı bir kúniń.

(«Ákem Qazaqbay Seyitovtıń yadımda qalǵan aqıllarınan») Ómirdiń, dúnyanıń túlkiniń quyrıq bılǵawına usatılıwı – xalıq

sóylew tilinde jańalıq e mes, al poeziya tilinde jańalıq. Hiylekerlikti, aldawshılıqtı túlkiniń quyrıǵı arqalı tımsallap

beriw– folklorımızda, poeziyamızda, ulıwma, kórkem ádebiyatta bar qubılıs. Shayır bul qubılısqa qayta islew berip, onı ómir haqqındaǵı túsiniklerin beriwde, ómirdiń qubılmalılıǵın, aldamshılıǵın beriwde qollanadı.

Ótip ketti-aw sel suwınday lepirmeli jıllarım,–

Miyzandaǵı óli suwday bayaw aǵarman!.. («Umıtılǵan

albomnan»)

Lirikalıq qaharmannıń ruwxıy halatınıń miyzandaǵı óli suwǵa megzetiliwi de Sh.Seyitov lirikasınıń kórkemlik ózinsheliklerin ańlatadı. Muhabbat tuyǵısınan, átirap gózzallıǵınan lázzetlene

- 12 -

almaǵan lirikalıq qaharmannıń batıl bolıp qalǵan kewil dúnyasınıń taza suw túsip turmaǵan «óli» suwǵa uqsatılıwı oǵada tábiyiy shıqqan.

Shawdırbay Seyitov poeziyasında kórkemlew qurallarınıń biri bolǵan teńewlerdiń qollanılıwı ózinshelikke iye. Eń bir elementar formalıq birlikler bolǵan teńewler de shayır qosıqlarında kórkem mazmundı sáwlelendiriwge qatnaslı boladı. Shayır qosıqlarında teńewler ushın, kóbinese, tábiyiy hám turmıslıq predmetler alınıp, bul predmetler emoсional poetikalıq obrazlarǵa aylanadı.

Keltirilgen mısallarda poetikalıq sóz dizbekleri ayrıqsha kórkemlew quralları sıpatında sózlerdiń ishki kontekstlik baylanıslarınan júzege kelgen. Turmıslıq hám tábiyiy hádiyse, qubılıslardı kórkem emoсional sáwlelendiriwge tikkeley qatnaslı qollanılǵan.

Jazıwshı shayırlardıń tildiń leksikalıq imkaniyatlarınan paydalanıw sheberligi onıń sózlerdiń, sóz birikpeleriniń tradiсiyalıq mánilerin jańalaw, jańa poetikalıq máni júklew ózgesheliklerinde kórinedi

Tema: Kórkem ádebiyatta metaforalar

Jobası: 1.Metaforaǵa teoriyalıq sıpatlama

2. Metaforanıń kórkemlew xızmetine sıpatlama

Metafora –grek tilinen alınıp, metaqaytadan, fora-kóshiremen degen mánini ańlatadı. Metafora kórkem shıǵarmada e ń ónimli qollanılatuǵın troplardıń biri. Metafora zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan awıspalı súwretlewdiń túri. Metafora sózdiń tiykarǵı mánisinen basqa mánide awısıp qollanılıwı. Metaforanıń tiykarında predmetler arasındaǵı uqsaslıq shártliligi turadı. Metaforada bir predmet ataması menen e kinshi bir predmet qayta ataladı hám usı tiykarda sózdiń obrazlılıǵı payda etiledi.

Metafora e ki predmet yaki hádiyse (uqsatılıp atırǵan hám uqsawshı) arasındaǵı uqsaslıqqa tiykarlanadı., uqsatılıp atırǵan

qollanılǵan. Uqsatılıp atırǵan permet, yaǵnıy lirikalıq qaharman I bet forması arqalı bildirilgen. Uqsaytuǵın predmet – torǵaydıń ázziligi, kishkeneligi hám sayraǵıshlıǵı lirikalıq qaharmanǵa kóshirilgen. Usı

- 13 -

arqalı onıń zamanǵa, jámiyetlik qubılıslarǵa bolǵan bahası ashıp berilgen.

«Iskusstvo degenimiz obrazlar arqalı pikirlew» dep jazǵan e di

Metaforada bir predmet yaki qubılıs ekinshisi arqalı kórinedi.

Sheńgelge qonǵan búlbildiń,

Shımshıq qurlı sáni bolmas. Íshqısında qızıl gúldiń, Sayrawında máni bolmas.

Metafora tábiyatı jaǵınan teńewlerge jaqın turadı. Teńewdiń de, metaforanıń da tiykarında uqsaslıq turadı.

1. Jigit bolsań arıslanday tuwılǵan xızmet etkil udayına xalıq ushın.

2. Dedi arıslan Ernazar biy

Birinshi mısalda jigit arıslanǵa salıstırıladı hám ol teńew boladı. Ekinshi mısalda jigit (Ernazar biy) arıslanǵa megzetiledi hám ol metafora bolıp e saplanadı. Birinshi mısalda sózdiń tiykarǵı túsinigi belgili dárejede saqlanǵan. Ekinshi mısalda sóz tikkeley

ayaıspalı mánige ótken hám bunda obrazlılıq dáslepki mısalǵa salıstırǵanda kúsheytilgen.

Teńew de, metafora da e ki predmetti biri-birine uqsatıw arqalı súwretlew obektin obrazlı sáwlelendiredi. Metafora teńewdey e tip predmetlerdi salıstırmaydı, al uqsatadı, megzetedi. Metaforada bir predmet ekinshi predmet ataması menen qayta ataladı.

Sham ediń hástesi sınǵan. Duwtar ediń dástesi sınǵan.

Teńew menen metafora tábiyatı jaǵınan biri-birine jaqın bolıwı menen birge tómendegishe ayırmashılıqlarǵa da iye.

Birinshiden, teńewde tórt element, e ń keminde e ki element (uqsatıwshı hám uqsawshı obraz) qatnastırıladı, al metaforada tek ekinshi elementuqsawshı obraz qatnasadı.

Ekinshiden, teńewde sózler tiykarǵı mánide, al metaforada awıspalı mánide qollanıladı.

Teoriyalıq miynetlerde metaforanı e kige bólip qaraydı: 1) Ashıq metafora;

2) Jabıq metafora

- 14 -

1. Eger uqsatılıp atırǵan predmet túsirilip qaldırılıp, tek uqsawshı predmet berilgen bolsa ashıq metafora payda boladı.

A)Dúnya bas shayqasar bizlerge qarap, Netken hújdansızlıq anemiyası

B)Al búgin aytılmaǵan sózdiń ruwxı "duwa" bolıp ensin dawılı menen

jawını menen báhár bolıp ensin júregińe.

3) Eger tekstte uqsatılatuǵın predmetlerdiń ózi bolıp, uqsawshı predmet túsirilip qaldırılsa, al onıń ayırım belgileri qatnastırılsa jabıq metafora payda boladı. Msıalı:

A) Samal oynap ústin ashıp ketkendey, Jalańash teńkeyip uwqılar ǵarbızlar

B)– Men óz qoram túwe basqa qoraǵa da shappayman.

– Onda shawdırasań ǵo.

–Shawdırmayman da. (uqsatıwshı obraz-adam, uqsawshı

obraz qasqır).

Metaforalar bir neshe jollar arqalı jasalıwı múmkin.

1) e di, eken. bolıp kómekshi sózleriniń járdeminde Mısallar: A) Turdıń jaqtırtıp gózzallıq álemin,

Qarańǵıda janǵan shamshıraq bolıp. (I.Yusupov)

2) Anıq bir túsinikti bildiriwshi sózdi oǵan uqsawshı predmet ataması menen qayta ataydı.

A)Men onı tıńlasam qalmay taqatım,

Kewlimde bir ǵoshshaq búlbil sayraǵan. (I.Yu.)

B)Iyesin joǵaltqan bir at janıwar,

Tınbay segbir tartar yadımda meniń. (I.Yu.) 3)Predmet atamaları menen birge oǵan uqsawshı sóz qosılıp qollanılıp metafora payda etiledi.

A)Súygen – ayıp emes, súyilmek ıǵbal, Qızǵanısh qálweni tırnaydı gúldi.

B)Qápelimde sál nársege isinip,

Ǵıybat besbiydayın kuwırıp berer.

Kórkem ádebiyatta barlıq troplar sıyaqlı metafora predmetlerdi, waqıya-qubılıslardı ayqın, tásirli sáwlelendiriw ushın qollanıladı. Kórkem shıǵarma ómir. jámiyet, tábiyat hám insannıń ruwxıy dúnyasındaǵı qubılıslardıń kórkem sáwleleniwi bolıp bolıp esaplanadı. Usı qubılıslardıń beriliwinde, shıǵarmanıń kórkemligin támiyinlewde, onıń mazmun tereńligin júzege shıǵarıwda metaforanıń áhmiyeti úlken. Metafora – kórkem shıǵarmanıń qunlılıǵın

- 15 -

támiyinlewshi ámellerdiń biri. Orınlı tabılǵan metaforalar dóretiwshiniń niyetin, alǵa qoyǵan ideyaların. oy-pikirlerin tolıq hám kórkem jetkere aladı.

Shınmashınnıń aydarhası alsın attı berińler,

Ot búrkkenin qoysın bizge,

buwırqanbay jaylassın! (B.Genjemuratov)

aydarha – e rteklerde awzınan ot búrkiwshi jırtqısh maqluq. Shınmashın eli patshasınıń jawızlıǵın, zulımlıǵın ele de kórkemlep jetkeriw ushın ol aydarhaǵa megzetilgen.

Metaforanıń kórkemlew xızmeti, ásirese, poeziyalıq shıǵarmalarda ayqın kózge taslanadı. Bul tuwralı túrkmen ádebiyatshısı R.Rejebov – lirikanıń tájiriybesinde, poeziyanıń tariyxında, lirikas metaforasız bolmaǵan hám bolmaydı da. metaforasız lirika lirikalıq mazmunǵa iye bola almaydı.

Metafora – sózdiń maǵanasın ózgertip aytıw, súwretlew obektin ele de ayqınlap, sulıwlandırıw ushın olardı ózlerine uqsas zatqa yaki qubılısqa megzetiw, solay e tip mazmun kórkemligin támiyinlew bolıp esaplanadı.

Biz metaforanıń ájayıp úlgilerin folklor hám klasssikalıq ádebiyatta da ushıratamız.

Qarshıǵam (metafora) tústi qalıńǵa,

Ishim bir toldı-aw jalınǵa,-metnoimiya Jalınım qashan sónedi,

Keshe bir ketken beglerim, -metafora Elge bir qashan keledi.

Aǵın bir suwdıń aǵısı, -metafora Aq oramal naǵısı, -metafora Qulaǵımnan ketpeydi-aw, Beglerimniń dawısı.

Bul mısalda erinen ayırılıp, ornı tolmas joǵaltıwǵa ushıraǵan qaralı qostardıń tragediyalıq jaǵdayı sáwlelengen. Erin joqlaǵan hayal arıslanım, aybatım, beglerim, sultanım sıyaqlı, ulın joqlaǵan ana qulınım, ″botam″, kóz qaraıǵım sıyaqlı metaforalardı ónimli isletken. Bunday metaforalar joqlawdıń tragediyalıq mazmunın tereńletip, obrazlılıǵın kúsheytip turadı.

Sánemler qolında tilla saz edim, Háwijge keltirer janan bolmadı.

Qosıqtıń birinshi qatarında simvol hám metafora bar. "Sánem" – simvol, "Tilla saz" – metafora. Bunda tillanıń, yaǵnıy altınnıń sıpatları, belgileri "sazǵa" –duwtarǵa kóshirilip otır. "Tilla sazdı"

tat baspaytuǵınlıǵın, shirimeytuǵınlıǵın, bahası waqıt ótken sayın joqarılaytuǵının bilemiz. ShShayır sońı ushın da hám fizikalıq

- 16 -

jaqtan hám ruwxıy jaqtan kamalatqa jetisken insan sıpatında ózin sanalı túrde "tilla sazǵa" megzetedi. "Saz" e ger usı sózdi tuwra mánide túsiner bolsaq belgili adam tárepinen qosıqqa qosıp shertiletuǵın ásbap. Ol adamǵa muńlas, sırlas bola aladı. "Tilla saz"dıń sapalıq qásiyetleri lirikalıq qaharannın ózine kóshirilgen. Nátiyjede zaman hám dáwir tuwralı shayırdıń ruwxıy dúnyası ıqlımında turıp baha beremiz.

Juwmaklastırıp aytkanda, metaforalar kórkem shıǵarmada jámiyetlik qubılıslardıń ishki mazmunın kórkem sáwlelendiriwge xızmet etip keledi.

Sorawlar:

1. Metafora degenimiz ne?

2. Metafora qanday usıllar menen jasaladı?

3. Metafora shıǵarmada qanday xızmet atqaradı?

Metonimiya, sinekdoxa, giperbola, litota hám olardıń kórkemlew xızmeti

Jobası:

1.Metonimiya haqkında túsinik

2.2.Sinekdoxa hám onıń kórkemlew xızmeti

3.Giperbola hám litota

Metonimiya grek tilinen alınıp – qaytadan ataw degen máni ańlatadı. Sózdiń awıspalı mánisine tiykarlanǵan troplardıń bir túri. Metonimiyada súwretlenip atırǵan zat yamasa waqıya basqa at penen qayta

metonimiyaǵa bılayınsha sıpatlama beredi. "Bir predmet yaki hádiyse atamasın ishki baylanıs (túsiniktegi jaqınlıq) tiykarında basqa sóz benen orın almastırıw arqalı metonimiya payda etiledi".

Qaraqalpaq ádebiyatında metonimiya e ń ónimli qollanılatuǵın troplardan esaplanadı. Metonimiya kórkem sóz sheberine ıqsham, obrazlı hám tásirli sáwllendiriw imkani\yatın beredi.

Nawayıdan sawat ashtım, Fizulidan dúrler shashtım, Maqtumqulına oqıǵanda, Aytar edim hár zamanda.

Bul qosıq qatarlarında Shıǵıs poeziyasınıń klassikleri keltirilip, bul arqalı shayır sol avtorlardıń shıǵarmaların názerde tutadı.

- 17 -

Ájiniyazdıń "Yoq meniń" qosıǵınan tómendegi e ki qatarǵa dıqqat awdarayıq:

Taza gúlistanım, máhi ánwarım, Hásiretińnen hesh qararım yoq meniw.

Shayır "sadıq hám opalı", "pák yarım" túsinigin kórkem sózge túrlendiriw arqalı "taza gúlistanım", "máhiy ánwarım" metonimiyasın payda etken. "Taza gúller", "Máhiy ánwar" (girshiksiz ay) taza ıshqınıń iyesi sadıq hám opalı yarǵa usaydı, olardıń arasında qanday da baylanıs bar ekeni, qaytadan atama payda bolǵanı seziledi.

Rus ilimpazı B.V.Tomashevskiy metonimiyaǵa bılayınsha teoriyalıq sıpatlama beredi: "Metonimiyańıń metoforadan ayırmashılıǵı sonda,

ayırmashılıǵı sonda metaforada qanday da bir zattıń hárekettiń jaǵdaydıń, qubılıstıń belgi hám sapası basqasına kóshiriledi, al metonimiyada zat, háreket yaki kubılıs qaytadan at alǵanın, jańa atamaǵa iye bolǵanın kóremiz. Túsinikler arasındaǵı baylanıs hám olar tiykarında júzege kelgen metonimiyalar oǵada kóp, olardı klassifikaсiyalap kórsetiw, barlıǵın qamtıw múmkin emes.

"Kelte ziban gúrmewińe kelmedi, "Ullı ziban" baxıt tappay shóledi "Jortıwlıda" eldiń joǵın joqlaǵan. Batırlardıń at tuyaǵın serledim.

Bunda predmettiń menshikli ataması predmettiń ornına qollanılǵan. ("Kelte ziban" naması). Metonimiyanıń járdeminde shayır xalqımızdıń ótmish tariyxına baylanıslı lirikalıq qaharmannıń bahasın, kózqarasın qosıqqa sińdiredi. "Jámiylanı" oqıdım.

Nawayı ǵázzelin, Fizuliy sózin, Maqtumquldı oqıp, ashıldı kózim.

Bunda qorkem shıǵarmanıń ornına onıń avtorı qollanılǵan. Predmet wki qubılıstıń ornına onıń belgisi qollanıladı. Jamannan qash, jaqsıǵa jantas.

yamasa

Janı názik gúldey, al biraq, Urnıqqırdı súyedi olar.

tas minezli jigitke qulap,

pinhamı bas iyedi olar. (B.Genjemuratov) Insan kewli sonday jaman zat,

Ol qırsıqsa aqıl jibi shubalar. (I.Yusupov)

– Ne dep qılıshlaydı, ya men hesh kimge tiymesem, ya qızıl, ya aq, ya kók bolmasam. (Sh.Seyitov).

- 18 -

–Qorıqpa! Seniń bul murnoboǵıń kele bolaman degenshe ele ornına talay mártebe ósip shıǵadı bul tallar! (M.Nızanov).

Kóktegi ay menen juldızdan basqa jaqtı joq. Awıl uyqıda. (J.Aymurzaev)

Metonimiyalar kórkem oy-pikirdi ıqshamlap beriw ushın, al geyde súwretlenip atırǵan zattı, adamdı, waqıyanı yaki hádiyseni poetikalıq boyawlar menen beriw ushın qollanıladı.

Sinekdoxa. – grek tilinen alınıp, uqsatıw mánisinde. Kórkem shıǵarmada bir pútiniń ornına onıń bir bólegin alıp súwretlew quralı. Sinekdoxa predmetler arasındaǵı muǵdarlıq, sanlıq baylanısqa tiykarlańǵan boladı. Mısalı, Sen – bayterek, men – seniń bir shaqanan. Bunda bayterek Watan túsinigin ańlatadı.

Sen qosıqsań jırtıq úyde tuwılǵan, Ash xalıqtıń ármanına juwılǵan.

Bunda I.Yusupov Berdaqqa "qosıqsań" degen sóz arqalı sen pútkil

payda boladı. Sinekdoxada bul aralasıw san baylanısı hám qatnası baǵdarında bolsa, metonimiyada sapa baylanısı hám qatnası baǵdarında iske asadı, – dep jazadı.

Sinekdoxanıń jasalıwınıń úsh túrli usılı bar.

Tabıladı izlegenniń keregi, Kólinde bar qasqaldaǵı úyregi Ǵazları quwınıń pútin búyregi Dúnyanıń ańları kólimde bardı.

Bunda qasqaldaǵı, uyregi, ǵazınıń, búyregi dúnyanıń ańları – sinekdoxalar. Sinekdoxalar ózi qolanılıp atırǵan qosıq qatarlarına ǵana emes, al súwretlenip atırǵan zatqa, qubılısqa, waqıyaǵa tásirsheńlik baǵıshlaydı, olarǵa poetikalıq boyawlar beredi. Joqarıdaǵı qosıqta pútin dúnya arqalı bólshekti beredi, yaǵnıy "jámi dúnyanıń ańları kólimde bar" dew arqalı úlkemizdiń kóllerindegi haywanlar hám quslar dúnyasın názerde tutadı. Egerde shınlıqqa tiykarlansaq, pútkil dúnyanıń ańları shayır súwretlep atırǵan kóllerde bolıwı múmkin emes, al bul jurttı, geografiyalıq orındı ulıǵlaw niyetinen kelip shıqqan.

tiykarında belgi hám qásiyetlerdi ekinshi nársege uqsatıw, salıstırıw boladı.

Giperbola folklorlıq shıǵarmalarda oǵada ónimli qollanıladı. Bul tuwralı prof.Q.Maqsetov "Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarında

bagdarlanadı hám súwretlenip atırǵan predmet yaki qubılıstıń estetikalıq qunlılıǵın payda etedi.

Giperbola jazba ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı: Ájiniyazdıń tómendegi qosıq qatarlarında giperbola bar:

Ah degende shıqqan aǵzınıń otı,

- 20 -

On sákkiz mıń álem yaqtı da ketti.

Shayır giperbolanı lirikalıq qaharmannıń ishki dúnyasın tereń ashıwǵa, onı ayqınlastırıw ushın paydalanılǵan.

A.Dabılovtıń "Bahadır" dástanında giperbolalıq súwretlewler kóp qollanıladı. Mısalı:

I.Yusupovtıń "Seydan ǵarrınıń gewishi" gúrrińinde gewish mıń jamawı bar e tip, onda tawıqlar ǵurıq basıp shójeleytuǵın e tip súwretleydi. Negizinde bul múmkin emes.

Dúnyanıń barlıq xalqı ayaq qosıp Bir waqta jerdi tepse jer silkiner, Dúnyanıń barlıq xalqı urt toltırıp, Úplese dawıl tawıp kún gúrkirer.

Giperbola súwretlew proсesine ayrıqsha tús berip, aytılayın degen pikirdi kórkem túrde bayanlawǵa baǵdarlanadı.

qollanıladı. Ol giperbolaǵa qarma-qarsı túsinik. Súwretlew obektin kishireytip kórsetiw litota dep júritiledi. Jazıwshı óziniń ideyalıq

maqsetine mas keletuǵın nárselerdiń áhmiyetin arttırıw, ayrıqshalandarıp kórsetiw ushın onıń antipodı (yaki oǵan parallel bolǵan nárseni) kishireytip kórsetedi. "Túyeniń kózindey zaǵara", "Shappattay bala", "Taqıyaday awıl"

Etekdeyin erinnen Eki elesi qalıptı,

Qıyǵash qamıs qulaqtan Bir tutamı qalıptı.

Litota basqa troplar sıyaqlı avtordıń oy-pikirlerin kórkemlep jetkeriw ushın qollanıladı.

Corawlar:

1. Metonimiya menen sinekdoxanıń ayırmashılıǵı kanday?

2. Giperbolanıń awızeki hám jazba ádebiyattaǵı qollanıw ózgesheligi kanday?

3. Litota degenimiz ne?

Epitet, janlandırıw, apostrofa, perifraz hám olardıń kórkemlew xızmeti

1.Epitet hám onıń teoriyalıq tiykarları

2. Janlandırıw, Apostrofa haqqında túsinik 3. Perifraz

Epitet – grek tilinen – anıqlaw mánisinde. Kórkem ádebiyat tilinde predmet, waqıya, hádiyse, túsinik hám adamlardıń belgi-sıpatların anıqlap, sıpatlap keletuǵın troplardıń bir túri. Anıqlawshı sóz anıqlanatuǵın sóz benen birigip, óziniń belgi-qásiyetlerin oǵan