Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

Ádebiyatta kórkemlew quralları

.pdf
Скачиваний:
71
Добавлен:
31.08.2024
Размер:
923 Кб
Скачать
☆

- 31 -

Sen kempir emesseń,– Al kelinshekseń!

«Qoysa qartaydıq,..», dep, qaymıqpa mázi! Ǵarrılıq jábirin shekkenler sheksin,

Tek sen tárk áyleme jaslıqtıń nazın!

Sen kempir emesseń,– Qızıl altınsań,–

Altınǵa aynalǵan tisleriń, sırǵań.

Ómirge bunshelli muzday salqınsań!.. Quwayın!

Shaǵlap qash, shaǵlap qash qırǵa!..

Shayır lirikalıq qaharmannıń ruwxıy dúnyasındaǵı qızǵın háwijli temperamentti súwretlewde kórkem súwretlew usılları bolǵan antiteza hám qaytalawdı sheberlik penen qatar isletedi. Lirikalıq qaharman súyiklisiniń «kempir e mesligin» qaytalaydı, sonıń menen

birge kempirge qarama-qarsı túsinikler bolǵan «kelinshek»

hám «qızıl

altındı» qatar qoyadı.

 

 

Antitezaǵa tómendegishe mısallar keltiriw múmkin:

 

Jamannıń kónili tawıq ketektey,

 

 

Jaqsınıń kóńili misli jánnetdur…

 

 

Jaqsılardıń júregi bálkim,

 

 

Dawa tappay joǵalıp keter,

 

 

Biraq atın ol iyesiniń,

 

 

Bálentlikke shıǵarıp keter.

(T.Matmuratov)

Kózde jas qalmaǵansha nege jılaymız?!

 

Kózden jas aqqansha nege jılaymız?!

 

(B.Genjemuratov)

 

Kórkem shıǵarmada antiteza usılınıń tómendegishe ózgesheliklerin

kórsetiw múmkin.

 

 

sırtqı qarama-qarsılı hádiyselerdi súwretlew arqalı

insannıń ishki ruwxıy dúnyasındaǵı

qarama-qarsılı qubılıslardı

beriw múmkin.

 

 

antiteza usılında antonim sózler ónimli qollanıladı.

 

Qarama-qarsı túsiniklerdi qollanıw arqalı da antiteza

usılı

jaratıw múmkin. Mısalı:

 

 

Bunıńday erkinlik sizge qayda dep,

 

Atızda sarǵaytıp saratanlarda,

 

Temir qatın kók korabl aydar dep,

 

Mingizgenbiz muzday kombaynlarǵa (I.Yus)

 

Kórkem shıǵarmada, sonıń

ishinde poeziyada kóbirek kózge

taslanatuǵın figuralardıń biri – parallelizm.

 

«Parallelizm (gr parallelismos)

e ki qubılıs yaki hárekettiń biri-

biri

menen turaqlı qatnası hám birlikte keliwi. … poetikada tekst

- 32 -

ishindegi til elementi bólekleriniń biri-birine uqsas yaki maǵanalas

tártipte jaylastırılıwı, yaǵnıy poetikalıq

usıl» (Slovar

inostrannıx slov. Moskva: Russkiy yazık, 1986. -36

s). Ilimpaz

E.Xudayberdiev parallelizm tuwralı tómendegishe pikir

bildiredi:

«Geyde e ki yamasa onnan artıq uqsas hádiyse biri-birine jaqın

sintaksislik konstrukсiyalarda qatar qoyılıp salıstırıladı».

Keltirilgen pikirlerge súyengen halda sonı aytıw múmkin: parallelizm

hádiyseler, qubılıslar hám

sezim tuyǵılardı

anıq,

tásirli hám

kórkem sáwlelendiriw ushın qollanıladı.

 

 

B.V.Tomashevskiy

parallelizmdi

lirikalıq

motivlerdiń

baylanısıw usılı sıpatında qaraydı hám parallelizmniń bir neshe tiplerin ajıratıp kórsetedi: tematikalıq parallelizm, sintaksislik parallelizm, leksikalıq parallelizm, strofalıq hám intonaсiyalıq parallelizm.

Qaraqalpaq ádebiyatında biz kóbirek sintaksislik parallelizmdi ushıratamız. «Sintaksislik parallelizm – bul motivlerdiń analogiyalıq gáp qurılısı formasında dizilisip keliwi. Sintaksislik parallelizmde hár qıylı tiptegi motivler salıstırılıwı múmkin» dep anıqlama beredi Tomashevskiy.

…Zuwlar «Jiguliler», «Volgalar» aǵar, Joldan zuwlap aǵar temir tasqını...

Zuwlar aylar, jıllar – ómirler shabar,

Onı artqa taslap ketti jas kúni!... (.Sh.Seyitov) Qosıqta parallelizm usılı joldaǵı ótip atırǵan mashinalar

háreketi menen waqıttı qatar qoyıp súwretlew arqalı isletilgen. Parallelizm usılın ámelge asırıwda eki tiptegi motivler – jiguliler, volgalar hám aylar, jıllar qatnastırılǵan. Usı motivlerdi parallel súwretlew arqalı insan ómiriniń sonshelli tezlik penen ótip ketetuǵınlıǵı haqqındaǵı pikir birinshi orınǵa alıp shıǵıladı. Shayırdıń sheberligi sonda, bir predmetke tiyisli belgini e kinshi predmetke, yaǵnıy mashinalar háreketine tiyisli tezlikti insan ómirine qatar qoyıw arqalı óziniń aytayın degen pikirin ayqınlastıradı hám kórkemleydi.

Qosıqtıń bir qatanıdaǵı qandaydur e ki yamasa e kewden artıq birgelkili qurılıstaǵı bántlerdiń qońsılas jaylastırılıwı

sintakisislik parallelizm dep ataldı. Onıń tómendegidey túrlerin krsetiw múmkin

1) bir qatarda eki predmettiń qatar keliwi Otırıshı – tırna, yúrishi ǵazdur …

Láyli, Zuhra, Sánem yańlıǵ súwreti (Ájiniyaz) 2) Eki yamasa onnan artıq qatarlardaǵı parallelizm

…Seyilxan – saldamlı, til qalǵan maylı, Sársenbay dápshige – sklad jaylı!

 

 

 

- 33 -

 

 

 

Tólegen dus kelse tuwray jaq paydı,

 

 

Endi ókpelewdiń paydası joqtay!

 

(Sh.Seyitov)

3)

Eki yamasa e kewden artıq birdey

qurılıstaǵı bántlerdiń

qatar jaylastırılıwı

Máselen,

Ájiniyazdıń «Saadaǵa» qosıǵında

bántler parallel jaylastırılǵan. Sh.SEyitovtıń

«Ekinshi

neka»

qosıǵında

bul tiptegi paralleizmdi ushıratıw mumkin: Bunda

lirikalıq qaharmannıń ruwxıy halatın ele de ayqın hám tásirli beriw

maqsetinde

onıń

dáslepki

hám sońǵı

turmısın

parallel

sáwlelendiredi:

 

 

 

 

 

Bizge bir aq qusın uzatqan dúrkin,

 

 

 

Sol taq qusın joqlap qartaydı qashshan!..

 

 

Ájayıp sol dúrkin yadıma túsip,

 

 

 

Qálbim aynasınan bir dilbar baǵar...

 

 

…Toǵızınshı dúrkin aq quwlar ushıp,

 

 

Appaq kapronlarǵa sholasıp barar!

 

 

 

Olar bilmes ele ayralıqlardı,

 

 

 

Jazdıń óterin de bilmeydi ele!..

 

 

4) qarama-qarsı túsiniklerdi parallel jaylastırıw arqalı da

parallelizm usılı júzege shıǵarıladı.

 

 

 

Tuńǵısh qosıq, tuńǵısh dástan,–

 

 

 

Shayırdıń,

 

 

 

 

Shadlıǵıdur mramorǵa qashalǵan.

 

 

 

Sońǵı yoshı – «Aq quw zarı»,

 

 

 

Shayırdan,

 

 

 

 

Sońǵı qosıq jılap qalar qashan da!

 

 

 

 

 

(«Tuńǵısh hasıl»)

 

Shayır bul qatarlarda parallelizm usılın ámelge asırıwdı e ki

 

detal e mes, al bir detaldı paydalanadı, yaǵnıy bir detaldıń hár qıylı

 

sapalıq belgilerin

(waqıtqa

tiyisli)

qatar qoyıp

súwretleydi.

 

«Tuńǵısh qosıq» hám «Sońǵı qosıqtı» parallel qoyıw arqalı shayır

 

insannıń hár qıylı sharayatlarǵa baylanıslı hár qıylı ruwxıy

 

halatların sáwlelendiredi.

 

 

 

 

Parallelizmler

pikirdi

kórkemlep

jetkeriwde

jetekshi

usıllardıń biri sıpatında qollanıladı hám poetikalıq mazmundı

 

tereńletiwde belgili dárejede qatnasadı.

 

 

 

Inversiya (latın tilinen

Orın almastırıw) Gáptegi sózlerdiń

 

ádettegiden tıs ózgeshe tártipte jaylastırılıwı inversiya dep ataladı. Inversiya gáp bólekleriniń grammatikalıq normadan tıs jaǵdayda qollanılıwına tiykarlanǵan stilistikalıq usıllardıń biri. Inversiya kúndelikli sóylew tilinde de kóp ushırasadı. Kórkem shıǵarmada ol ayırım sózlerge ayrıqsha poetikalıq wazıypa júklew, ayırım pikirlerdi ayrıqshalandırıp kórsetiw hám usı tiykarda kórkem mazmundı tereńlestiriwge qaratılǵan boladı. Mısalı:

- 34 -

 

Xoshlasıp men qalıp boldım intizar,

 

Tánimde qalmadı zárredek madar

 

Men anıń ıshqında boldım xorı-zar,

 

Aqıl-huwshım alıp ketti shul páriy

(Ájiniyaz)

Inversiya barlık qosıqlarda ushırasıwı múmkin bolǵan poetikalıq qubılıs. Ol súwretlenip atırǵan nárseniń, hádiyseniń, waqıya yaki qubılıstıń mazmunına ǵárezli boladı.

Izleymen kún boyı bir kómik qazıp, Terim jawırnıma shıqqanǵa deyin, Izleymen tún boyı qosıqlar jazıp, Tańǵı uyqı kelip jıqqanǵa deyin.

Sintaksislik qaǵıydalar boyınsha gáp aǵzaları gápte ózleriniń jaylasıw ornına iye: baslawısh gáp basında, bayanlawısh gáptiń aqırında, anıqlawısh baslawıshtıń yaki tolıqlawıshtıń aldında, pısıqlawısh bayanlawıshtıń aldında keledi. Biz joqarıda keltirgen katarlarda gáp aǵzalarınıń orın tártibi pútkilley orın almasıp qollanılǵan. Eger bull qatarlardaǵı sózlerdi orın tártibi menen ornalastırıp kórsek – Bir kómik qazıp terim jawırnıma shıqqanǵa deyin izleymen. Tún boyı tańǵı uyqı kelip jıqqanǵa deyin qosıqlar jazıp izleymen. Ápiwayı xabarlaw mánisindegi e ki gáp payda boladı. Qosıq óziniń qosıq sıpatındaǵı formasın da, mazmunında joǵaltadı. Bunda lirikalıq qaharmannıń ruwxıy keshirmeleri de, ómir haqkındaǵı

filosofiyalıq

oyları da

kórinbey qaladı. Lirikada inversiya

qosıq

ırǵagın júzege keltiriwde de áhmiyetke iye. Inversiya arqalı

ayırım

sózlerge

logikalıq

pát túsedi hám usı arqalı

intonaсiyalıq

kóterińkilik

payda e tiledi. Inversiya qosıqtıń tiykarǵı

mazmunın

ózinde alıp

júriwshi

sózlerdi ayrıqshalandırıp turadı, olarǵa

poetikalıq wazıypa júkleydi.

Gradaсiya (latınsha áste aqırın joqarılaw, basqısh, dáreje) 1. qanday da bir proсesstegi basqıshlardıń izbe-izlik penen bólistirilip jaylastırılıwı.

2. bir qatar sózlerdiń mánilik hám emoсionallıq belgileri boyınsha kúsheyiwiniń hám hálsizleniwiniń tártip penen jaylastırılıwınan turatuǵın stilistikalıq figura» (Slovar inostrannıx slov. – Moskva: Russkiy yazık, 1986. -141 s). Sh.Seyitovtıń «Keleshek górdeymeken, jerdi de jerleymeken?!» dep atalǵan qosıǵında ekologiyalıq apatshılıq mashqalası sáwlelenedi. Qosıqta dáslep e ń qádirli adamlarınan – anasınan, atasınan, qostarınan ayrılǵan lirikalıq qaharmannıń kewil kúyleri, dártleri súwretlenedi. Shayır ekologiyalıq apatshılıqtıń insanlar táǵdirine tásiri haqqında sóz etiw ushın súwretlew usıllarınıń biri bolǵan gradaсiyadan paydalanǵan.

Qosıqta, haslında, lirikalıq qaharmannıń jeke músiybetleri sáwlelendiriledi, biraq pikir, lirikalıq syujet kem-kem kúsheyedi hám

- 35 -

oqıwshı bul músiybettiń ulıwma adamzatlıq músiybetke ulasqanlıǵın ańlaydı. Shayır anası, ákesi, qostarı ólgen lirikalıq qaharmannıń ana-jer «ólimindegi» gúyzelisin súwretleydi

Men ólsem bir arshın jer, Jer ólse qayda sıyar,

Kim kimge shúkir et der, Onıń ne paydası bar?

Lirikalıq qaharmannıń ruwxıy halatı sonday sáwlelendiriledi: ol barlıq dártti, azaptı tartıp boldı, barlıq súyenishlerinen ayrıldı,

ol ushın eń sońǵı hám ilajsız, gúresip jeńip bolmaytuǵın músiybetke duwshar boldı. Ekologiyalıq apatshılıqtıń aqıbetlerin bunshelli tásirli, kórkem sáwlelendiriwi shayırdıń gradaсiyadan utımlı paydalanıwınıń nátiyjesi bolıp esaplanadı.

Ájiniyazdıń «Dáwran bolmadı» qosıǵınan mına qatarlarǵa itibar qaratayıq:

Álip qáddim daldek bolıp búgildi, Kózlerimnen qanlı yashım tógildi. Jol boyına qoyǵan hasıl yúgimdi Bazarǵa e ltkendey kárwan bolmadı.

Birinshi qatarda teńew qollanılǵan. Ekinshi qatardaǵı qanlı yash epiteti bull obrazlı kórinisti jáne de tolıqtıradı. Obrazlı súwretlew kem-kem kúsheyedi. Úshinshi qatardaǵı «jol» adam ómiriniń metaforası, al «hasıl yúk» epitetli metaforalirikalıq qaharmannıń talantı. Shayırdıń ruwxıy dúnyasındaǵı dárt hám debdiwler usı úshinshi hám tórtinshi qatarlarda háwijlenedi. Tórtinshi qatardaǵı «kárwan» – dáwirdiń, zamannıń, jámiyetlik dúzimniń metaforası, al «bazar»hár qanday bahalı qunı joqarı zatlardı háreketlerdi, qubılıslardı qádirleytuǵın orın yamasa awqamnıń metaforası. Ápiwayı teńewden baslanǵan obrazlı súwretlew epitet, epitetli metafora hám metaforalar menen bayıtılıp, izbe-iz kúsheytilip barıladı.

Teoriyalıq ádebiyatlarda gradaсiya klimaks hám antiklimaks dep e kige bólip úyrenilip kiyatır. Klimakste sóz dizbekleriniń hám súwretlewdiń jaylasıw tártibi kem-kemnen izbe-iz kúsheyip baradı. Antiklimakste bolsa kerisinshe, obrazlı súwretlew ástelik penen páseńleydi.

Turayın jekke-dara,

Hám de zeynińdi ashayın, Jaynayın bara-bara

Men ushın men gúl bolayın Gúlqumar bolsań qara. (klimaks)

Kıyılǵan qas, shanshılǵan kirpik,

Jáwdir ala telmirgen kózler,

- 36 -

Kóz qarası qaltamdı tintip,

Qolarımnan saqıylıq izler. (antiklimaks)

Gradaсiya lirikalıq shıǵarmalardıń kórkemligin e le de joqarılatıw ushın ónimli qollanıladı.

Sorawlar:

1. Kórkemlew quralları menen usıllarınıń ayırmashılıǵı qanday?

2. Antiteza shıǵarmada qanday xızmet atqaradı hám ol qalay jasaladı?

3. Parallelizm hám onıń túrleri qanday7 4. Gradaсiya qanday maqsette qolanıladı?

Tema: Kórkem shıǵarmada qaytalaw hám onıń túrleriniń qollanılıwı (alliteraсiya, assonans, anafora, epifora)

Jobası:

1. Qaytalaw hám onıń kórkem shıǵarmadaǵı funkсiyası haqkında túsinik.

2. Alliteraсiya haqqında túsinik 3.Assonans haqqında túsinik

4.Anafora hám epifora haqkında túsinik

Kórkem shıǵarmada mazmunnıń emoсionallıǵın támiyinlewshi kórkemlew usıllarınıń biri – qaytalaw bolıp esaplanadı. «Qaytalaw – kórkem shıǵarmalarda onıń tásirsheńligin kúsheytiw, ideyanı ótkirlestiriw, qaharmanlardıń ishki dúnyasın da tereńirek ashıp kórsetiw ushın qollanılatuǵın sintaksislik usıl» (Axmetov S., Esenov J., Járimbetov Q. Ádebiyattanıw atamalarınıń orıssha-qaraqalpaqsha túsindirme sózligi. –Nókis: Bilim, 1994. -160 b.)

Prof. Q.Maqsetov qaharmanlıq dástanlar poetikasın izertley otırıp, shıǵarmanı joqarı kórkemlik dárejege alıp shıǵıwda teńew, metafora, giperbola, epitet sıyaqlı troplar menen birge qaytalawlarǵa ayrıqsha toqtap ótedi. Ilimpaz qaharmanlıq dástanlarda «Hawa jawsın aydın kóller hól bolsın, Jıldan jılǵa az dáwletiń mol bolsın»,

Lashın edim qaanatımnan qayrıldım, Tulpar edim doynaǵımnan mayrıldım» «Shashkenemdi besten tallap óreyin» sıyaqlı qaytalawlar tábiyat kórinislerin, xalıqtıń turmısın, qaharmanlardıń hal-

jaǵdayın keshirmelerin beriw ushın kórkemlik xızmet atqaratuǵınlıǵın aytıp ótedi.

Kórkem sóz iyeleri pikir tásirin ele de kúsheytiw ushın súwretlep atırǵan predmetti yamasa qubılıstı bir neshe ret qaytalaydı. Bul usıl arqalı ayırım sózlerge ayrıqsha máni ottenki, poetikalıq boyaw júklenedi, olardı ekshelep, tastıyıqlap kórsetedi. «Tiykarǵı mánilik júklemelerdi alıp júretuǵın ayırım sózlerdiń qaytalanıwına

- 37 -

negizlengen sintaksislik konstrukсiyalar da figuralarǵa jatadı», – dep jazǵan edi G.L.Abramovich.

Biriń Pushkin bolıp túsime enip, Biriń Ájiniyaz bolıp sayraysız, Kewilim sarayında qayta tirilip,

Máńgilik jolında haǵlap barasız. (U.Pirjanov) Bunda «Biriń», «Bolıp» sózleri shayır tárepinen kórkemlik

maqsetke baǵındırılıp qaytalanǵan. Oqıwshınıń dıqqatı tiykarǵı mazmun salmaǵı júklengen qaytalawǵa qaratıladı.

Qosıq qatarında kelgen sóz yamasa sóz dizbegin qaytalaw arqalı poetikalıq mazmundı ótkirlestiriw usılın biz Sh.Seyitovtıń qosıqlarında kóbirek ushıramtamız. «Kimge, nege kerek?» qosıǵında lirikalıq qaharmannıń xalıqtı súyiwshilik sezimleri sáwlelenedi.

Bul qosıq tuwralı ilimpaz P.Nurjanov tómendegishe pikir keltirgen edi: «Qosıqtaǵı sózlerdiń hámmesi belgili bir sistemaǵa túsken, qalay

bolsa solay qoyılǵan emes. Qosıqta bastan ayaǵına «Kimge, nege kerek?» túrinde, birese «Kimge kerek, nege kerek?» h.t.basqa formasında qaytalanıp otıradı. Bul nárse oqıwshınıń dıqqatın ózine tartadı, dóretpeniń emoсionallıq tásirsheńligin kórsetedi» (Nurjanov P.

Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. –Nókis: Bilim, 1993. -14 b.) Ilimpazdıń belgilep ótkenindey, Sh.Seyitovtıń bul dóretpesinde emoсionallıq mazmundı bayıtıp, kórkemlikti támiyinlewshi xızmet atqarıp turǵan usıllar – qaytalaw hám ritorikalıq soraw. «Kimge, nege kerek?» degen soraw bir neshe formalarda qaytalanıp qollanıp, qosıqtıń ulıwmalıq mazmunın ózinde jámleydi. Nátiyjede shayırǵa tán bolǵan tujırımlı pikirler, obrazlı súwretlewler, filosofiyalıq juwmaqlar oqıwshı sanasına kóshedi. Qosıqta lirikalıq qaharmandı xalıq aralıq jaǵdaylar qáweterlendiredi, xalıqtıń tınıshlıǵı

táshwishke saladı. Geografiyalıq keńlikler, tábiyat kórinisleri, tábiyiy baylıqlar, adamzatlıq qádiriyatlar, dúnya сivilizaсiyasınıń jetiskenlikleri, insan qálbiniń sezim tuyǵıları, hátteki, «Watan» túsinigi – bári obrazlı súwretlewler arqalı «Kimge kerek?» degen sorawdıń átirapına jámlenip beriledi de, bulardıń bári kereksiz, qádirsiz nárse, hádiyseler sıpatında qaraladı.

Kimge kerek, kimge?! Qurtıń bárin!

Qurtıp ketiń parıqsız!– Qurtıp ketiń kaldırmay!

Planeta kimge kerek xalıqsız?! Kimge kerek meniń usı sandıraǵım! Sandıraq pa?!

Qáweterim, táshwishim – bul, sanam – bul!

- 38 -

"Sen iship qoyǵansań" qosıǵında «Sen iship qoyǵansań» frazası hám «hálek» sózi qaytalanadı. Bul qaytalawlar arqalı emoсional pikir ayrıqsha intonaсiyaǵa qurıladı hám qosıq ırǵaǵın júzege shıǵarıwda

qatnasadı. Qaytalaw

qosıq ırǵaǵına qatnaslı bolıp, ózinde belgili

dárejede mazmun alıp júredi.

 

 

Qaytalawlardıń

qollanılıw

órisi ogada keń

bolıp, oǵan

metrikalıq elementler

de kiredi.

Qosıq ólshemlerindegi

qaytalawlar

hám sesler únlesligindegi qaytalawlar kórkem shıǵarmalarda mazmunnıń kórkemliligin támiyinlewde qollanıladı.

Alliteraсiya – (latın tilinen qasında hám hárip sózlerinen payda bolǵan) Birgelkili dawıssız seslerdi qaytalap qolanıw arqalı kórkem sózdiń tásirliligin kúsheytetuǵın kórkem usıl. Alliteraсiya awızeki shıǵarmalarda ónimli qolanıladı. Mısalı:

Taxtakópir taqır-tuqır Taǵalı torı tepsiner

Qaraǵay aǵash qattı aǵash, Qabıǵın alsań tal bolar,

Mısallarda «t», «r» hám «q» sesleriniń qaytalanıwın hám usı arqlı ayrıqsha intonaсiya júzege kelgenligin bayqawǵa boladı.

Seni umıt desip sıbırlar samal,

 

Seni umıt desip suwlar sıńqıldap.

(K.Raxmanov)

Bul qatarlarda «s» sesine qurılǵan alliteraсiya

bar. Shayır

qatarlardaǵı sózlerdiń sulıw e sitiliwi ushın usı seslerden baslanǵan sózlerdi tańlaǵan.

Sh.Seyitov e rkin qosıqlarında kórkemlilikti támiyinlewde hám ózine tán ırǵaqtı payda e tiwde elementar qaytalaw usılları: alliteraсiya (bir qıylı, yaki uqsas dawıssız seslerdiń qaytalanıwı), assonans (bir qıylı, yaki uqsas dawıslı seslerdiń qaytalanıwı),

anaforalar

(birdey

sózlerdiń

qosıq

qatarlarınıń

basında

qaytalanıwı) qollanıladı.

 

 

 

 

1.Táǵdirdi usı «tas bawır» deymiz,

2.«Tas bawır» deymiz nesine?!

3.Talay táǵdirdi sizlerdiń,

4. Xoshqılıǵıńız qaqsattı.

5. Qılıshtı qayrap «qıyǵır» deymiz-aw, 6. Qılıshtan da siz qıyǵırsız!

7. Jarq etseńiz bir juptılar túwe, 8. Qaq ayırasız tastı da!

9. Óz erki menen ólgisi kelgen shımshıǵıń – bizler, 10. Qırǵıysız!..

11. Ájelsiz sizler talǵamay jutqan ǵarrılardı da,

jastı da!

12. Hoshhawazsızlar, xoshqılıqlısızlar,

- 39 -

13.Házińiz bar-aw házińiz!

«Donjuannıń e sine e ngendegi ariyası» dep atalǵan qosıǵınan keltirilgen úzindide 1, 2, 3 qatarlarda «t» sesi, 4, 5, 6, 8, 10 qatarlarda «q»sesi, 7-qatarda «j» sesi, 12,13qatarlarda «x» (h) sesleri

qaytalanıp kelgen. 1-2, 5-6 qatarlarda anafora qollanılǵan. Bular qosıqtaǵı mázi qaytalawlar e mes, shayır tárepinen belgili poetikalıq maqsette qollanılǵan kórkem ámeller e saplanadı. Bul formalıq birlikler qosıqtaǵı ayırım sózlerge ayrıqsha poetikalıq kúsh beredi

hám olardıń ózine tán oqılıw intonaсiyasın payda etedi.

Qosıq qatarlarında qollanılǵan alliteraсiya, assonans hám anafora qosıq ırǵaǵına jańasha tús beriw menen birge ekspressivlik máni payda etiwshi formalıq birlikler e saplanadı. Qosıqta lirikalıq qaharmannıń ruwxıy dúnyasındaǵı gúyzelislerin, debdiwlerin kórkem beriwde ondaǵı qaytalawdıń túrleri belgili dárejede qatnasadı.

Assonans –birdey yamasa birgelkili dawıslı seslerdiń qaytalanıwı

bolıp e saplanadı. Poeziyada assonanslar alliteraсiyaǵa

salıstırǵanda

ónimsiz qollanıladı. Biraq olar da sózlerdiń sırtqı sulıw, e sitiliw

ózinsheligin támiyinlewge xızmet etedi.

 

Appaq úlbiregen mamıq siyneńnen

 

Aqsha bult Aq túnge jarasqan aqsham,

 

Janımdı bir muńlı saǵınısh aymalap,

 

Jalǵızlıq qusları sayrasqan aqsham.

(GenjemuratovB)

Qaraqalpaq poeziyasında kóbirek «a» sesine qurılǵan assonanslar gezlesetuǵınlıǵın gúzetiwge boladı.

Shayırdıń «Nádiyra begim ápsanası» dep atalǵan erkin qosıǵında da alliteraсiya, assonanslar isletiledi.

Jálladına jáhli shıqqan buwlıqtı shah ızadan:

–Janıń barda aqquw moynın

semser menen sız tamam! …Kóp kópektiń ortasında tánha qaldırma meni!

Gúl qádirin qaydan bilsin, bul kópekler ushın zań: Hátte hújdan sháshmesine sarıp – saralap ótiw! Tillá ústem, ar-uyatlar, hújdan paraǵa ketti!

Wa-a tillanıń tájjalları! Sáwgi bir tiyin sizge!- Ya mámleket, ya sháhár, ya awıl bolıp,

Ya bir qáwim bolıp,

Aman qalmaptı usı Pármannan!

Qosıqta poeziya tariyxındaǵı ullı tulǵalardıń biri Nádiyra begim obrazın, onıń xarakterin ashıp beriwge qaratılǵan lirikalıq qaharmannıń kózqarasları, oy-pikirleri sáwlelendirilgen. Bunda sheberlik penen qollanılǵan alliteraсiya, assonanslar qosıqtıń sırtqı formasına tán tartımlılıqtı, jıynaqlılıqtı payda e tedi hám mazmunnıń emoсionallıq tásirsheńligin arttıradı. Elementar

- 40 -

qaytalaw usıllarınıń járdeminde shayır qosıqtaǵı ayrıqsha dıqqat etilgen sózlerge mánilik ótkirlik baǵıshlaydı. Birdey dawıslı yaki dawıssız seslerdiń qosıq qatarlarında qaytalanıwı qosıq ırǵaǵınıń shólkemlesiwine belgili dárejede qatnasadı.

Anafora – bir yamasa bir neshe bántlerde qosıq birdey sózler hám sóz dizbekleri menen baslanıwı. Hár bir qaytalanǵan sóz ayrıqsha intonaсiya menen oqıladı hám ırǵaqtıń ózinshelegin támiyinleydi.

1. Óldi, óldi ashıqlardıń jilwa bilán nazları, Óldi,óldi alınbastan tuńǵısh shiyrin posalar! Óldi, óldi! Ǵázzel óldi! Tul qaldı bul sazlarım, Sındı, sındı sheriyatqa shimpildegen kasalar!

2. «Jarq» etti Nayzaǵay – ruwh jálladınıń ushtı

gellesi!

«Jarq» etti taǵı – Tán jálladınıń gellesi jerde jattı kózleri ǵázep penen shaqshıyıp!..

«Jarq» etti taǵı – Ámirdiń ǵarqıldap kúlgen gellesi!

Bul qatarlarda gradaсiya hám anaforanı qatar isletiw arkalı kórkem nátiyjelilikke e risilgen. Birinshi mısalda gradaсiya hám anafora bir gáptiń quramında bir sintagmaǵa biriktirilgen. Ekinshi mısalda hár biri bir sintaksislik birliktiń quramında óz-ara sintaksislik shegaraǵa iye túrinde qollanılǵan. Kórkemlew usılların usılayınsha bir qosıqtıń ishinde túrli formada qollanıw arqalı shayır oysezimlerdi qubıltıp beriwge hám soǵan mas bolǵan qubılmalı ırǵaqtı támiyinlewge erisedi.

Anafora jasalıwı hám sırtqı forması boyınsha rediflerge usaydı. Biraq taqaratuǵın xızmeti boyınsha ózgeshelenedi. Sebebi rediftiń ntonaсiyalıq xızmeti anaforaǵa salıstırǵanda kúshlirek boladı. Anafora qatarlardıń birdey sózler menen baslanıwı. Ondaǵı intonaсiya hálsizirek.

Sorawlar:

1. Qaytalaw qórkem shıǵarmada qanday xızmet atqaradı? 2. Alliteraсiya degenimiz ne?

3. Assonans degenimizne?

4. Anafora degenimiz ne?

Tema: Ellipsis, umolchanie (úndemey qalıw), ritorikalıq soraw, ritorikalıq úndew, ritorikalıq qaratpa, asindeton, polisenditon, xiazm haqqında túsinik

Kórkem figuralar, birinshi náwbette, sezim tuyǵılardı, ruwxıy halattı, psixologiyalıq qubılıslardı sáwlelendiriwge qaratılǵan boladı. Figuralardıń bir túri ellipsis te (yunon tilinen «túsip