Tarasiuk%20Lukasz

Następnym argumentem przemawiającym za teorią wyjścia w XV w. p.n.e. jest informacja zawarta w Księdze Sędziów mówiąca o tym, że w czasach sędziego Jefte „Izrael mieszkał przez trzysta lat w Cheszbonie i w jego osadach, i w Aroer i w jego osadach, i we wszystkich miastach, które są po obu brzegach Arnonu”757, po tym jak Mojżesz pokonał w wojnie Ammonitów oraz ich króla Sychona758. Czasy sędziego Jefte to lata około 1100 p.n.e. Zatem podbój ziem Ammonitów miał miejsce około roku 1400 p.n.e. co ponownie potwierdza teorię wyjścia Izraela z Egiptu w XV w. p.n.e.759.

Kolejne dwa mocne argumenty to odkrycia archeologiczne: listy z Tell elAmarna oraz stela Merenptaha. W Tell el-Amarna dawnej stolicy Amenhotepa IV Echnatona „zachowało się do naszych czasów bogate archiwum dyplomatyczne pisane pismem klinowym na glinianych tabliczkach. Jest to licząca kilkadziesiąt tysięcy tabliczek korespondencja pomiędzy Amenhotepem III i Amenhotepem IV a książętami Syrii i Palestyny oraz królami innych państw ościennych”760. Siegfried H. Horn pisze z kolei, że „do Palestyny wdarli się od wschodu Hebrajczycy (nazwani Habiru761) i zajmowali jedną część kraju za drugą. Kananejscy książęta wierni swemu królowi słali do Egiptu rozpaczliwe wezwania o pomoc w walce przeciw nielojalnym elementom wewnątrz kraju i najeźdźcom z zewnątrz – Hetytom i Hebrajczykom”762. B. Kwiatkowski dodaje, że „nadawcy listów żalą się na bezczynność Egiptu i jednocześnie zapewniają, że posiadłości faraona można by utrzymać, gdyby pośpieszył on z pomocą. Faraon nie przysłał jednak swych wojowników”763

Biblii „faraonem ucisku” jest Totmes III natomiast „faraonem wyjścia” Amenhotep II; zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 472.

757Sdz 11,26.

758Sdz 11,19-22; por. Lb 21,21-31.

759Zob. M. Tarasiuk, Egipt, dz. cyt., s. 168; por. Chronologia Starego Testamentu, dz. cyt., s. 45.

760A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 33; por. J. M. Miller, J. H. Hayes, A History of Ancient Israel and Judah, London 1999, ss. 65-67.

761Zob. A. J. Palla, dz. cyt., ss. 155-156; por. R. Harrison, Introduction to the Old Testament, Peabody 1999, s. 106;

762S. H. Horn, dz. cyt., s. 73.

763B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 370.

151

ponieważ za panowania Amenhotepa III i Amenhotepa IV Egipt był zbyt słaby, aby udzielić jakiejkolwiek pomocy książętom palestyńskim764.

Z kolei Stela Merenptaha (1213-1203 r. p.n.e.)765, władcy XIX dynastii, znaleziona w tebańskiej świątyni grobowej Merenptaha w roku 1896, „w formie poetyckiej opowiada o sytuacji politycznej za jego czasów i wymienia tereny zależne od faraona lub będące pod jego kontrolą. (...) Tam też, pośrodku przedostatniej linii, po raz pierwszy i jedyny w języku egipskim użyto nazwy Izrael na określenie jednego z plemion”766. Z relacji tej wynika, „że w chwili podjęcia wyprawy wojennej tego władcy do Palestyny, plemiona izraelskie znajdowały się już w Kanaanie, w więc wyjście musiało nastąpić kilkadziesiąt lat wcześniej”767. Zatem odnalezienie Steli Merenptaha potwierdziło istnienie „całego Izraela” złożonego z dwunastu plemion, które były zorganizowane w okresie przedpaństwowym768.

4.3.2. Siamon

Siamon (979-960 r. p.n.e), władca XXI dynastii panującej w okresie Późnego Państwa, jest faraonem, który według chronologii biblijnej panował w Egipcie w czasach panowania Dawida i Salomona, królów izraelskich769. Z faraonem Siamonem związane są dwa wątki biblijne. Pierwszy dotyczy osoby Hadada Edomczyka, drugi zwycięstwa nad Filistynami oraz małżeństwa jego

764Por. J. Wolski, dz. cyt., s. 63.

765Stela Merenptaha zwana jest również Stelą Izraela; zob. D. M. Rohl, dz. cyt., ss. 164-167; por. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 41.

766B. Kwiatkowski, dz. cyt., ss. 479-480.

767B. Koziróg, Izrael, dz. cyt., s. 69; por. Z. Łyko, Wstęp..., dz. cyt., ss. 197-202; Starożytny Egipt, dz. cyt., ss.

101-104.

768Zob. J. Zabłocka, dz. cyt., s. 293; A. Alt, Die Landnahme der Israeliten in Palästina, w: Kleine Schriften des Volkes Israel, Leipzig 1925, s. 89; J. B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton 1969, s. 378; trwają również nieustanne próby powiązania Steli Merenptaha z jakąkolwiek inną nazwą niż biblijny Izrael; zob. A. Nibbi, Some Remarks on the Merenptah Stela and the So-Called Name of Israel, w: Discussions in Egyptology, Oxford 1996, ss. 79-102.

769Według A. Tschirschnitza Siamon panował w latach 1000-984 p.n.e. równolegle z izraelskim królem Dawidem, natomiast za panowania Salomona w Egipcie na tronie zasiadał Psusennes II (984-950 r. p.n.e.); zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 43.

152

córki z Salomonem. „Gdy bowiem Dawid pobił Edomitów, a Joab, wódz wojska, wyruszył, aby pogrzebać poległych, wytracił on wszystkich mężczyzn w Edomie. A Joab i cały Izrael przebywał tam przez sześć miesięcy, dopóki nie wybili wszystkich mężczyzn w Edomie. Wtedy Hadad uciekł wraz z kilku Edomczykami należącymi do dworzan jego ojca, aby się udać do Egiptu, a Hadad był wtedy małym chłopcem. Ruszyli tedy z Midian i dotarli do Paran; zabrawszy z sobą ludzi z Paran doszli do Egiptu, do faraona, króla egipskiego. Ten dał mu dom i wyznaczył mu przydział żywności i nadał mu ziemię. Hadad zyskał wielką przychylność faraona, tak iż ten dał mu za żonę siostrę swojej żony, siostrę królowej Tachpenes”770. Drugi wątek również zapisany jest w Pierwszej Księdze Królewskiej: „Faraon mianowicie, król egipski, wyruszył i zdobywszy Gezer spalił je ogniem, a Kananejczyków zamieszkujących to miasto wytracił, następnie zaś dał je jako posag swojej córce, żonie Salomona”771. B. Kwiatkowski potwierdza, że tym faraonem mógł być Siamon, a księżniczka, którą poślubił Salomon mogła być jego córką772. Podbój Gezer (obecnie potwierdzony również przez dowody archeologiczne)773 na północnej granicy Filistei był częścią egipskiej próby odbicia południowego wybrzeża Palestyny i części Szefeli, straconej przez Egipt około dwa stulecia wcześniej. Faraon z pewnością nie podjął tej kampanii tylko w celu podania ręki Salomonowi jako potwierdzenie przyjaźni774.

7701Krl 11,15-19; por. 2Sm 8,13-14.

7711Krl 9,16; por. 1Krl 3,1.

772Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 544; por. A. R. Green, Solomon i Siamun: A Synchronism between Dynastic Israel and the Twenty-First Dynasty of Egypt, w: Journal of Biblical Literature, nr 97, Atlanta 1978, ss. 353367; zob. również: S. H. Horn, Who was Solomon’s Egyptian Father-in-Law?, w: Biblical Research: Papers of the Chicago Society of Biblical Research, nr 12, Chicago 1967, ss. 3-17.

773Zob. W. G. Dever, Further Excavations at Gezer, 1967-71, w: Biblical Archaeologist, nr 34, Boston 1971, s. 110.

774Zob. A. Malamat, The History of biblical Israel, Boston 2004, ss. 200-201; por. J. K. Kuntz, The People of Ancient Israel, New York 1974, ss. 205-206.

153

4.3.3. Szeszonk I

Szeszonk I (946-925 r. p.n.e), pierwszy władca XXII dynastii panującej w okresie Późnego Państwa, jest faraonem, który według chronologii biblijnej zasiadał na tronie w Egipcie w czasach panowania Salomona, króla izraelskiego oraz Rechabeama, króla judzkiego. Również z tym faraonem związane są dwa wątki biblijne: pierwszy dotyczy osoby Jeroboama, syna Nebata, natomiast drugi wyprawy władcy Egiptu do Palestyny. Biblia sprawozdaje, że „wtedy Salomon usiłował pozbawić życia Jeroboama, lecz Jeroboam zerwał się i uciekł do Egiptu do Szyszaka, króla egipskiego, i pozostał w Egipcie aż do śmierci Salomona”775. Druga Księga Kronik wspomina wyprawę Szeszonka I do Palestyny: „W piątym roku panowania Rechabeama zdarzyło się, że Szyszak, król egipski, najechał na Jeruzalem - dlatego że sprzeniewierzyli się Panu - z tysiącem i dwustu wozami wojennymi i z sześćdziesięciu tysiącami jezdnych, a lud zbrojny, który przyszedł z nim z Egiptu, Libijczycy, Sukkijczycy i Kuszyci, był niezliczony. Zdobywszy miasta warowne, które należały do Judy, dotarł aż do Jeruzalemu”776. Wydarzenia te opisuje również Józef Flawiusz: „Bóg jednak wysłał, jako mściciela wyrządzonych Mu zniewag, króla Egipcjan Isokosa (...). Ten to bowiem Isokos w piątym roku panowania Roboama wyprawił się przeciw niemu z wieloma dziesiątkami tysięcy wojowników (...). Zajął tedy Isokos miasto bez walki, wpuszczony przez zatrwożonego Roboama, ale nie uszanował zawartego układu, jeno ograbił świątynię, opróżnił skarbce Boże i królewskie i uniósł ze sobą niezmierzone mnóstwo złota i srebra, niczego zgoła nie zostawiając w Jerozolimie”777. A. Tschirschnitz dodaje, iż „w czasie tej wyprawy łupem Szeszonka I padło wiele miast palestyńskich, a fenickie miasta Arwad, Sydon i Byblos zawarły z Egiptem przymierze”778.

7751Krl 11,40.

7762Krn 12,2-4; por. 1Krl 14,25-26.

777J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, cz. 1, Warszawa 1993, s. 394.

778A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 43; por. B. Kwiatkowski, dz. cyt., ss. 568-569; J. K. Kuntz, dz. cyt., ss. 231-232; zob. również: J. B. Pritchard, dz. cyt., ss. 263-264.

154

4.3.4. Necho II

Necho II (610-595 r. p.n.e), władca XXVI dynastii panującej w okresie Późnego Państwa, jest faraonem, który według chronologii biblijnej zasiadał na tronie w Egipcie w czasach panowania ostatnich pięciu królów judzkich: Jozjasza, Jehoachaza, Jehojakima, Jehojachina oraz Sedekiasza779. Wzmianki o tym faraonie znajdują się w Drugiej Księdze Królewskiej: „Za jego czasów wyruszył faraon Necho, król egipski, przeciwko królowi asyryjskiemu nad rzekę Eufrat. Gdy król Jozjasz wyprawił się, aby się z nim potykać, ten, gdy go zobaczył, pozbawił go życia pod Megiddo. Dworzanie jego wywieźli go na wozie już umarłego z Megiddo i sprowadzili do Jeruzalemu, i pochowali w jego grobie”780. B. Kwiatkowski komentuje to wydarzenie w następujący sposób: „W 609 r. p.n.e. z Egiptu wyruszyła ku Azji silna armia z samym faraonem na czele. Egipcjanie szybko opanowali Gezer i Askalon. Sprzymierzeńcem Babilończyków był wtedy król Judy – Jozjasz (639-609 p.n.e.), który nie okazał się zbyt dalekowzrocznym politykiem. Zaślepiony nienawiścią do Asyryjczyków, postanowił zastąpić drogę wojsku egipskiemu, które przez dolinę Jizreel (obecnie Nizina Ezdraelonu) – jedyną drogę z Egiptu do Mezopotamii – spieszyło do Harranu”781. Faraon Necho II miał również bezpośredni wpływ na kolejnych królów judzkich: „Prosty lud zaś wziął Jehoachaza, syna Jozjasza, i namaściwszy go, obwołali go królem w miejsce jego ojca. Jehoachaz miał dwadzieścia trzy lata, gdy objął władzę królewską, a w Jeruzalemie panował trzy miesiące. Matka jego nazywała się Chamutal, była córką Jeremiasza, a pochodziła z Libny. A czynił on to, co złe w oczach Pana, we wszystkim tak, jak czynili jego praojcowie. Faraon Necho uwięził go w

779Zob. B. Koziróg, Izrael, dz. cyt., s. 174; por. E. R. Thiel, dz. cyt., s. 48; G. Ricciotti, dz. cyt., s. 317; V. Pavlovsky, E. Vogt, dz. cyt., ss. 321-347; J. M. Miller, Królestwo Judzkie, dz. cyt., s. 323.

7802Krl 23,29-30; por. 2Krn 35,20-24.

781B. Kwiatkowski, dz. cyt., ss. 646-647; por. N. Na`man, dz. cyt., ss. 379-384; C. T. Begg, The Death of Josiah in Chronicles: Another View, Leiden 1987, ss. 1-8; H. G. M. Williamson, Reliving the Death of Josiah: A Reply to C. T. Begg, Leiden 1987, ss. 9-15.

155

Ribli, w ziemi Chamat, usuwając go od sprawowania władzy królewskiej w Jeruzalemie i nałożył na kraj jako haracz sto talentów srebra i talent złota. W miejsce Jozjasza ustanowił faraon Necho królem Eljakima, syna Jozjasza, zmieniając jego imię na Jehojakim, Jehoachaza zaś zabrał z sobą; lecz gdy przybył do Egiptu, umarł tam. Jehojakim płacił faraonowi srebrem i złotem, lecz nałożył na kraj podatek, aby móc te pieniądze dostarczyć według nakazu faraona. Od każdego według oszacowania pobierał srebro i złoto od prostego ludu, aby móc spłacić faraona Necho”782. „O ile faraonowi udało się ograniczyć niebezpieczeństwo buntu w królestwie judzkim, o tyle nie mógł nic uczynić, by zapobiec niebezpieczeństwu zagrażającemu Asyrii. (...) Po kilki późniejszych nieudanych próbach interwencji w Syro-Palestynie, a także po wielkiej, lecz nie rozstrzygniętej bitwie w 601 roku p.n.e. między władcami Babilonii i Egiptu, faraon pogodził się z definitywną utratą terenów azjatyckich”783. Potwierdza to również Druga Księga Królewska: „Król egipski nie wyruszał już odtąd ze swojej ziemi, gdyż król babiloński zagarnął wszystko, co należało do króla egipskiego od Rzeki egipskiej aż do rzeki Eufratu”784.

4.3.5. Tefnacht/Taharka/Apries

Ze względu na ograniczony materiał co do tych trzech faraonów słusznym wydaje się umieszczenie ich w jednym podrozdziale, w którym pragnę jedynie zasygnalizować ich wpływ na dzieje Izraela.

Tefnacht (740-719 r. p.n.e), pierwszy władca XXIV dynastii panującej w okresie Późnego Państwa, jest faraonem, który według chronologii biblijnej zasiadał na tronie w Egipcie w czasach panowania czterech ostatnich królów

7822Krl 23,30-35; por. 2Krn 36,1-4.

783B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 649; por. N. Grimal, dz. cyt., ss. 369-370; J. Flawiusz, dz. cyt., cz. 1, ss. 455-456.

7842Krl 24,7.

156

izraelskich: Menachema, Pekachiasza, Pekacha oraz Ozeasza785. „Gdy jednak król asyryjski wykrył spisek Ozeasza, polegający na tym, że wysłał on posłów do króla egipskiego So i przestał płacić rokrocznie daninę królowi asyryjskiemu, kazał go król asyryjski pojmać i wtrącił go w kajdanach do więzienia”786. Według A. Tschirschnitza faraonem tym był właśnie Tefnacht787. Faraon Tefnacht „uważając się za następcę wielkich faraonów tebańskich, rozpoczął politykę podbojów w Azji. Polegała ona na zawarciu iluzorycznego przymierza przeciwko Asyrii z Ozeaszem, królem Izraela. Nie mógł jednak nic uczynić, aby przeszkodzić Salmanasarowi w oblężeniu Samarii w 725 roku p.n.e. Nic też nie mógł zrobić, aby powstrzymać Sargona od jej zdobycia w trzy lata później”788.

Taharka (690-664 r. p.n.e), władca XXV dynastii panującej w okresie Późnego Państwa, jest faraonem, który według chronologii biblijnej zasiadał na tronie w Egipcie w czasach panowania Hiskiasza i Manasesa, królów judzkich789. W Starym Testamencie Taharka został nazwany „królem Kusz”790 i występuje pod imieniem Tyrchaka. Wzmianka o nim znajduje się w Drugiej Księdze Królewskiej: „A gdy Rabszake powrócił, zastał króla asyryjskiego walczącego przeciwko Libnie, słyszał bowiem, że wyruszył z Lakisz Na wiadomość o Tyrchace, królu etiopskim, która brzmiała: Oto wyruszył, aby walczyć z tobą”791. Asyryjczycy zmuszeni byli skierować swe siły przeciwko wojskom egipskim i Taharka musiał wrócić z powrotem do Egiptu. Taharka prowadził ożywioną działalność budowlaną budując m.in. nowe świątynie oraz odnawiając te zapomniane. W 674 r. p.n.e. Asarhaddon, król asyryjski najechał Egipt, lecz Asyryjczycy zostali zmuszeni przez Egipcjan do wycofania się.

785Zob. B. Koziróg, Izrael, dz. cyt., s. 174; por. E. R. Thiel, dz. cyt., s. 48; G. Ricciotti, dz. cyt., s. 317; V. Pavlovsky, E. Vogt, dz. cyt., ss. 321-347; J. M. Miller, Królestwo Judzkie, dz. cyt., s. 323.

7862Krl 17,4.

787A. Tschirschnitz, dz. cyt., ss. 44.

788B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 602; por. N. Grimal, dz. cyt., s. 351.

789Zob. B. Koziróg, Izrael, dz. cyt., s. 174; por. E. R. Thiel, dz. cyt., s. 48; G. Ricciotti, dz. cyt., s. 317; V.

Pavlovsky, E. Vogt, dz. cyt., ss. 321-347; J. M. Miller, Królestwo Judzkie, dz. cyt., s. 323.

790A. Tschirschnitz, dz. cyt., ss. 295; por. B. Kwiatkowski, dz, cyt., s. 623.

7912Krl 19,8-9; por. Iz 37,8-9.

157

Jednak w 671 r. p.n.e. Asarhaddon pokonał Taharkę, zdobywając m.in. Memfis792.

Apries (589-570 r. p.n.e), władca XXVI dynastii panującej w okresie Późnego Państwa, jest faraonem, który według chronologii biblijnej zasiadał na tronie w Egipcie w czasie panowania Sedekiasza, ostatniego króla judzkiego793. O faraonie tym wspomina Księga Jeremiasza: „Tak mówi Pan: Oto wydam faraona Hofrę, króla egipskiego, w ręce jego wrogów i w ręce tych, którzy czyhają na jego życie, tak jak wydałem Sedekiasza, króla judzkiego, w ręce Nebukadnesara, króla babilońskiego, który jest jego wrogiem i czyha na jego życie”794. Stary Testament mówi o buncie króla Sedekiasza przeciwko Nebukadnesarowi, królowi babilońskiemu, w co oczywiście zaangażowany był ówczesny władca Egiptu. „Apries zerwał z polityką swego poprzednika, nieangażowania się w sprawy azjatyckie. Podjął próbę przełamania babilońskiej dominacji w Syrii i Palestynie oraz ponownego włączenia ich w orbitę wpływów Egiptu. Gdy obejmował władzę, ugrupowanie antybabilońskie w Jerozolimie nie kryło się ze swoimi zamierzeniami. Sedecjasz, ostatni król Judy, panujący 9 lat, z początku pozostawał neutralny. Później – w co trudno uwierzyć

– miał ulec radom faraona Apriesa i zbuntował się przeciwko Babilończykom”795.

792Zob.N. Grimal, dz. cyt., ss. 357-361; por. J. Flawiusz, dz. cyt., cz. 1, ss. 448-450; na temat faraona Taharki zob. podrozdział 4.1.4. niniejszej dysertacji.

793Zob. B. Koziróg, Izrael, dz. cyt., s. 174; por. E. R. Thiel, dz. cyt., s. 48; G. Ricciotti, dz. cyt., s. 317; V.

Pavlovsky, E. Vogt, dz. cyt., ss. 321-347; J. M. Miller, Królestwo Judzkie, dz. cyt., s. 323.

794Jr 44,7; zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 45.

795B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 659.

158

4.4.Znaczenie wybranych państw starożytnej Syrii

iPalestyny w dziejach Izraela

W rozdziale drugim opisałem pokrótce dzieje wybranych państw starożytnej Syrii i Palestyny: Aramu, Fenicji, Ammonu, Moabu oraz Edomu. W rozdziale czwartym natomiast będę się koncentrował jedynie na władcach tych państw, którzy zapisali się szczególnie w historii państwa izraelskiego.

4.4.1. Wpływ Aramu na dzieje Izraela

Państewka aramejskie bezpośrednio sąsiadujące z monarchią izraelską a później z Królestwem Północnym wielokrotnie wchodziły w konflikt z władcami izraelskimi. „Biblijna relacja stosunków pomiędzy starożytną Syrią a Izraelem znajduje potwierdzenie w historii pozabiblijnej, odkrytej w wykopaliskach archeologicznych, prowadzonych na obszarach Mezopotamii w 1843 roku796, a w Palestynie w 1890 roku797. Występujące w Biblii postacie, nazwy ludów, miast i krain zostały zidentyfikowane w materiale archeologicznym”798.

Już w okresie sędziów Izraelici mieli do czynienia z Aramejczykami. Jak podaje Stary Testament, Otniel, syn Kenaza pokonał Kuszan-Riszataima, króla Aramu, wyzwalając synów izraelskich z ośmioletniej niewoli799. W czasach zjednoczonej monarchii izraelskiej król Dawid „pobił Hadadezera, syna Rechoba, króla Soby, gdy ten wyprawił się, ażeby przywrócić swoją władzę nad rzeką Eufrat. (...) Gdy zaś nadciągnęli Aramejczycy damasceńscy na pomoc Hadadezerowi, królowi Soby, Dawid pobił z Aramejczyków dwadzieścia dwa tysiące wojowników. Dawid obsadził też załogami Aram Damasceński, i tak

796Por. Z. Łyko, Spotkanie z Biblią, Warszawa 1972, s. 70.

797Por. W. F. Albright, Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, Warszawa 1967, s. 52.

798Z. Ples, dz. cyt., ss. 28-29.

799Sdz 3,7-11.

159

zostali Aramejczycy hołdownikami Dawida, składającymi daninę”800. Na wieść o tym zwycięstwie Toi, król Hamat (kolejnego aramejskiego państewka) „wysłał swego syna Jorama do króla Dawida, ażeby go pozdrowić i złożyć mu życzenia z powodu zwycięskiego zakończenia wojny z Hadadezerem, gdyż Toi musiał ustawicznie prowadzić wojny z Hadadezerem”801. W późniejszym czasie król Dawid zostało zmuszony do walki z wielką koalicją Ammonitów oraz Aramejczyków: „Gdy zaś Ammonici spostrzegli, że się zniesławili w oczach Dawida, wysłali posłów i wynajęli sobie Aramejczyków z Bet-Rechob i Aramejczyków z Soby, dwadzieścia tysięcy pieszych, a także króla Maachu z tysiącem wojowników i z Tob dwanaście tysięcy wojowników”802, i po raz kolejny z Aramejczykami: „A Hadadezer sprowadził przez posłańców Aramejczyków, którzy byli z tamtej strony rzeki. Przyciągnęli oni do Chelam, a Szobach, wódz wojska Hadadezera, stanął na ich czele”803. Oba te konflikty rozstrzygnął Dawid na swoją korzyść804. Z kolei król Salomon miał przeciwnika w osobie Rezona, który uciekł od Hadadezera, króla Soby. Zgromadził on wokół siebie grupę wojowników a następnie udał się do Damaszku i tam został obwołany królem805.

W okresie podzielonego królestwa król judzki Asa zawarł przymierze z Benhadadem, królem Damaszku. Przymierze to miało na celu wyzwolenie Judy spod zwierzchnictwa Baaszy, króla izraelskiego806. Z kolei Achab, król izraelski prowadził zwycięskie wojny z tym samym królem Damaszku, z którym sprzymierzył się Asa, król judzki807. W poprzednich rozdziałach niniejszej dysertacji dwukrotnie już została wspomniana wielka koalicja antyasyryjska zorganizowana przez króla Damaszku Adad-idri (Ben Hadad II), w skład której

8002Sm 8,3-6.

8012Sm 8,10.

8022Sm 10,6.

8032Sm 10,16.

804Zob. Atlas Biblijny, dz. cyt., s. 121.

805Zob. 1Krl 11,23-25.

806Zob. 1Krl 15,16-22.

807Zob. 1Krl 20,1-34.

160