Tarasiuk%20Lukasz

pokonał w Dolinie Solnej881. Z kolei syn Amasjasza, król Uzjasz odbudował Elat, leżące nad zatoką Akaba i przyłączył je z powrotem do Judy882. Natomiast za panowania Achaza, króla judzkiego za sprawą koalicji Rezyna, króla Aramejczyków oraz Pekacha, króla izraelskiego (tzw. koalicja efraimskodamasceńska)883 Judejczycy ponownie stracili Elat na rzecz Edomitów884. Kiedy Nebukadnesar oblegał i w końcu zdobył Jerozolimę w 586 r. p.n.e., Edomici przyłączyli się do jego wojsk i uczestniczyli w zniszczeniu swojego odwiecznego wroga885. Po deportacji większość mieszkańców Judy do Babilonu oraz ucieczce po zamordowaniu Gedaliasza, namiestnika Judy tych nielicznych, którzy pozostawali wówczas jeszcze w Judzie, Edomici przemieścili się na południowe obszary Judy, a Hebron uczynili swoją stolicą886. Obszar ten w okresie powygnaniowym nazywał się Idumeą887.

881Zob. 2Krl 14,7.

882Zob. 2Krl 14,22.

883Zob. R. Jarocki, dz. cyt., s. 30; o tej koalicji jest również mowa w Księdze Izajasza; zob. Iz 7,1-9; por. J. N.

Oswalt, The New International Commentary on the Old Testament, The Book of Isaiah, Chapters 1-39, Grand Rapids 1988, ss. 192-204.

884Zob. 2Krl 16,6.

885Zob. Ps 137,7; Lm 4,21-22; Ab 10-16;

886Zob. The Interpreter’s Dictionary of the Bible, dz. cyt., t. II, s. 26.

887Zob. The Zondervan Pictorial Encyclopedia of the Bible, dz. cyt., t. III, s. 250; The International Standard Bible Encyclopedia, dz. cyt., t. II, s. 800, The Interpreter’s Dictionary of the Bible, dz. cyt., t. II, s. 678.

171

ZAKOŃCZENIE

Rozmaite opracowania naukowe, komentarze oraz tekst biblijny wyraźnie się uzupełniają, jeśli chodzi o historię najstarszych państw Bliskiego Wschodu. Jednocześnie źródła te jasno wykazują ogromny wpływ, jaki wywarły mocarstwa Asyrii, Babilonii, Egiptu oraz starożytne państwa Syrii i Palestyny na dzieje Izraela szczególnie w okresie monarchii a także po podziale tego państwa na Królestwo Północne ze stolicą w Samarii oraz Królestwo Południowe ze stolicą w Jerozolimie. Stary Testament wymienia szereg władców asyryjskich, babilońskich, egipskich uwikłanych w rozgrywki polityczne na obszarze Palestyny, którzy wielokrotnie udawali się ze swoimi wojskami w celu zdobycia i panowania na coraz to nowych terytoriach. Najbardziej brzemienne w skutki były wyprawy Salmanasara V oraz Nebukadnesara II, którzy swoim działaniem przyczynili się do utraty niepodległości i całkowitego upadku Izraela oraz Judy.

W oparciu o zebrany materiał pism starotestamentowych i danych historiograficznych można dokonać analizy dziejów Izraela, od jego początków sięgających okresu patriarchalnego, poprzez pobyt i wyjście z Egiptu, okres podboju Kanaanu, okres sędziów aż do ustanowienia monarchii izraelskiej, jej podziału na Królestwo Północne i Południowe, a w końcu upadek tychże królestw.

Z poruszanych przeze mnie zagadnień szczególnie dobrze udokumentowany został wpływ władców asyryjskich na dzieje podzielonej monarchii izraelskiej. Byli to władcy okresu nowoasyryjskiego: Salmanasar III, Tiglatpilesar III, Salmanasar V oraz Sancheryb. Podobnie ma się kwestia z udziałem w historii Izraela Nebukadnesara II, króla babilońskiego oraz królów egipskich: Amenhotepa II, Siamona, Szeszonka I oraz Necho II. Ich bezpośredni wpływ na dzieje Izraela opisany w Starym Testamencie został potwierdzony

172

licznymi odkryciami archeologicznymi oraz kronikami i rocznikami asyryjskimi, babilońskimi a także egipskimi.

Chciałbym w tym miejscu poruszyć kilka kwestii metodologicznych. Otóż w swojej pracy założyłem, że przystępuję do problematyki dziejów Izraela głównie w oparciu o pisma starotestamentowe, ale też badania historiograficzne, przeanalizowałem w związku z tym pewien ciąg realnych wydarzeń w porządku chronologicznym. Sięgnąłem więc do znaczenia terminu „historia”, który w niniejszej dysertacji jest terminem bardzo złożonym. Nie opiera się on przede wszystkim na dostępnych materiałach archeologicznych i tekstach, lecz raczej na przypisywaniu przez uczonych interpretacji tych tekstów. Stąd starałem się, aby sukces tej pracy opierał się o trafną argumentację, wypływającą z historii Izraela.

Idąc śladem takich uczonych jak: E. Bernheim888, Ch. V. Langlois889, M. Handelsman890 i S. Kościałowski891, traktowałem źródło historyczne jako ślad myśli czy też, ogólniej mówiąc, działania ludzkiego. Uznałem, że źródłem będzie ślad po wszelkiej ludzkiej działalności. W niniejszej dysertacji korzystałem zarówno ze źródła potencjalnego, jak i źródła efektywnego. Źródłem potencjalnym było dla mnie wszystko to, z czego mogłem czerpać informacje o przeszłości, natomiast źródłem efektywnym jest sam zbiór informacji zaczerpniętych lub gotowych do zaczerpnięcia892.

Szczegółowo omawiany przez mnie materiał starotestamentowohistoriograficzny przeszedł przez określone założenia metodologiczne, starałem się zachować określone proporcje w przedstawieniu ostatecznych wniosków i wyników badań raczej na podstawie spójności całej teorii niż jakichkolwiek innych jej poszczególnych elementów, które niekoniecznie zostały tu omówione

888Zob. E. Bernheim, Lehrbuch der historischen Methode und der Geschichtsphilosophie, Leipzig 1903, s. 227.

889Zob. Ch. V. Langlois, Wstęp do badań historycznych, Lwów 1912, s. 19.

890Zob. M. Handelsman, Historyka, Warszawa 1928, s. 44.

891Zob. S. Kościałowski, Historyka. Wstęp do studiów historycznych, Londyn 1954, s. 22.

892Na ten temat zob. J. Topolski, dz. cyt., ss. 265-267; J. Lelewel, Dzieła, t. III, Warszawa 1964, s. 112; E. Bernheim, dz. cyt., s. 233; M. Handelsman, dz. cyt., ss. 44-45; S. Kościałowski, dz. cyt., ss. 24.52-54.

173

w sposób wyczerpujący. W związku z tym mam nadzieję, iż zagadnienia poruszone w niniejszej dysertacji będą dobrym punktem wyjściowym do kolejnych badań nad tematyką tu poruszoną, dobrym wstępem do dalszych badań, które pozwolą rozwiązać problemy związane z dziejami starożytnego Izraela oraz rozstrzygnąć istotne dylematy nie do końca dziś jeszcze rozumiane.

174

BIBLIOGRAFIA

I. Źródła

1.Diodor Sycylijski, Bibliotheca Historica, tłum. F. R. Walton, C. H. Oldfather, C. L. Sherman, C. B. Welles, R. M. Greer, Harvard University Press, Cambridge 1957.

2.Flawiusz J, Dawne dzieje Izraela, cz. 1, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Warszawa 1993.

3.Flawiusz J., Dawne dzieje Izraela, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Warszawa 1997.

4.Herodot, Dzieje, Wydawnictwo „Czytelnik”, Warszawa 2003.

5.Justyn Męczennik, Apologia. Dialog z Żydem Tryfonem, tłum. A. Lisiecki, bez nazwy wydawnictwa, Poznań 1926.

6.Ksenofont, Cyropedia, oprac. Marcel Bizos, bez nazwy wydawnictwa, Paris 1972.

7.Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań-Warszawa 1988.

8.Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Towarzystwo Biblijne w Polsce, Warszawa 1996.

II.Analiza źródeł

1.Bromski A. J., Le nouveau monument d’Adad-Nirâri I, w: Rocznik Orientalistyczny, t. IV, pod red. W. Kotwicz, Polskie Towarzystwo Orientalistyczne, Lwów 1928.

2.Dembska A., Note on Pyramid Text, w: Rocznik Orientalistyczny, t. LI, zeszyt 1, pod red. E. Tryjarski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

3.Dietrich M., The Babylonian Correspondence of Sargon and Sennacherib, w: State Archives of Assyria, pod red. F. M. Fales, S. Parpola, J. Reade, R. M. Whiting, t. XVII, Helsinki University Press, Helsinki 2003.

4.Frame G., Rulers of Babylonia. From the Second Dynasty of Isin to the End of Assyrian Domination (1157-612 BC), University of Toronto Press, Toronto 1995.

5.Gawlikowska K., Z archiwum królestwa Mari. Dyplomacja i wywiad w starożytnej Mezopotamii, w: Przegląd Orientalistyczny, nr 1 (73), pod red. S. Kałużyński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970.

6.Hymn zwycięstwa na cześć Totmesa III, przekł. E. Dąbrowska-Smektała, w: Przegląd Orientalistyczny, nr 1-4 (129-132), pod red. S. Kałużyński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984.

175

7.Kataja L., Whiting R., Grants, Decrees and Gifts of the Neo-Assyrian Period, w: State Archives of Assyria, pod red. F. M. Fales, S. Parpola, J. Reade, R. M. Whiting, t. XII, Helsinki University Press, Helsinki 1995.

8.Kwasman T., Parpola S., Legal Transactions of the Royal Court of Ninevah, Part I. Tiglath-Pileser III through Esarhaddon, w: State Archives of Assyria, pod red. F. M. Fales, S. Parpola, N. Postgate, J. Reade, R. M. Whiting, t. VI, Helsinki University Press, Helsinki 1991.

9.Lanfranchi G. B., Parpola S., The Correspondence of Sargon II, Part II. Letters from the Northern and Northeastern Provinces, w: State Archives

of Assyria, pod red. K. Deller, F. M. Fales, S. Parpola, N. Postgate, t. V, Helsinki University Press, Helsinki 1990.

10.Legenda abisyńska, O królowej Południa i królu Salomonie, przekł. S. Strelcyn, w: Przegląd Orientalistyczny, nr 1 (9), pod red. J. Reychman, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1954.

11.Legenda o Sargonie, przekł. K. Łyczkowska, w: Przegląd Orientalistyczny, nr 1 (33), pod red. J. Reychman, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1960.

12.Luukko M., Van Buylaere G., The Political Correspondence of Esarhaddon, w: State Archives of Assyria, pod red. F. M. Fales, S. Parpola, N. Postgate, J. Reade, R. M. Whiting, t. XVI, Helsinki University Press, Helsinki 2002.

13.Modlitwa króla Mursilisa, przekł. M. Popko, w: Przegląd Orientalistyczny, nr 1 (49), pod red. S. Kałużyński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964.

14.Moran W. L., The Amarna Letters, The John Hopkins University Press, Baltimore-London 1992.

15.Parpola S., The Correspondence of Sargon II, Part I. Letters from Assyria and the West, w: State Archives of Assyria, pod red. K. Deller, F. M. Fales, S. Parpola, N. Postgate, t. I, Helsinki University Press, Helsinki 1987.

16.Parpola S., Watanabe K., Neo-Assyrian Treaties and Loyalty Oaths, w:

State Archives of Assyria, pod red. K. Deller, F. M. Fales, S. Parpola, N. Postgate, t. II, Helsinki University Press, Helsinki 1988.

17.Popko M., Odkrycia w Hattusa, stolicy Hetytów w latach 1978-1989, w:

Przegląd Orientalistyczny, nr 1-4 (161-164), pod red. S. Kałużyński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1992.

18.Reynolds F., The Babylonian Correspondence of Esarhaddon, w: State Archives of Assyria, pod red. F. M. Fales, S. Parpola, J. Reade, R. M. Whiting, t. XVIII, Helsinki University Press, Helsinki 2003.

19.Schorr M., Dwa nowe fragmenty kodeksu Hammurapi’ego, w: Rocznik Orientalistyczny, t. I, pod red. A. Gawroński, Polskie Towarzystwo Orientalistyczne, Kraków 1915.

176

20.Schorr M., Babilonja i Assyrja, teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, zeszyt 2, bez nazwy wydawnictwa, Kraków 1924.

21.Schorr M., Palestyna starożytna, teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, zeszyt 3, bez nazwy wydawnictwa, Kraków 1926.

22.Schorr M., Chatti i Aram, teksty źródłowe, bez nazwy wydawnictwa, Kraków 1927.

23.Starr I., Queries to the Sungod. Divination and Politics in Sargonid Assyria, w: State Archives of Assyria, pod red. K. Deller, F. M. Fales, S. Parpola, N. Postgate, t. IV, Helsinki University Press, Helsinki 1990.

24.Szachno-Romanowicz S., Napisy królów asyryjskich i babilońskich ze zbiorów Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w: Rocznik Orientalistyczny, t. XIII, pod red. W. Kotwicz, Polskie Towarzystwo Orientalistyczne, Lwów 1938.

25.Zawadzki S., BM 54209: A Document from the Reign of Nabonidus, w:

Rocznik Orientalistyczny, t. LI, zeszyt 1, pod red. E. Tryjarski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

III.Encyklopedie, leksykony, słowniki, atlasy

1.Angeles P. A., Dictionary of Philosophy, Barnes & Noble Books, New York 1981.

2.Atlas Biblijny, bez nazwy wydawnictwa, Warszawa 1990.

3.Atlas of the Bible, pod red. J. L. Gardner, Reader’s Digest, Pleasantville, New York, Montreal 1981.

4.Biblisch-Historisches Handwörterbuch, pod red. B. Reicke, L. Rost, t. I, bez nazwy wydawnictwa, Göttingen 1962.

5.Bright J., Biblisch-Historisches Handwörterbuch, t. II, bez nazwy wydawnictwa, Göttingen 1964.

6.Briks P., Podręczny Słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1999.

7.Dembska A., Kultura starożytnego Egiptu. Słownik, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1995.

8.Dentan R. G., Numbers, w: Interpreter’s Dictionary of the Bible, pod red.

G.A. Buttrick, Abingdon Press, Nashville 1990.

9.Dever W. G., Archaeology, Syro-Palestynian and Biblical, w: The Anchor Bible Dictionary, pod red. D. N. Freedman, wydawnictwo „Doubleday”, New York 1992.

10.Dictionnaire de la Civilisation Égyptienne, pod red. G. Posener, Wydawnictwo „Fernand Hazan”, Paris 1959.

11.Eisfeldt O., Genesis, w: Interpreter’s Dictionary of the Bible, pod red. G.

A.Buttrick, Abingdon Press, Nashville 1990.

177

12.Encyclopedia of the Bible, pod red. W. A. Elwell, Baker Book House, Grand Rapids 1989.

13.Encyklopedia archeologiczna ziemi świętej, pod red. K. Brenner, Wydawnictwo „Da Capo”, Warszawa 2002.

14.Encyklopedia Biblijna, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1999.

15.Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. IV, X, XI, XIII, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.

16.Encyklopedia Katolicka, t. I, pod red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1973.

17.Encyklopedia Katolicka, t. IV, pod red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1983.

18.Encyklopedia Katolicka, t. XII, pod red. S. Wilk, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, Lublin 2008.

19.Fredouille J. C., Rachet G., Cywilizacje śródziemnomorskie, Wydawnictwo „Książnica”, Katowice 2007.

20.Galbati E., Serafini F., Historyczny Atlas Biblii, bez nazwy wydawnictwa, Kielce 2006.

21.Grayson A. K., Assyrian Rulers of the Early First Millenium BC I (1114859 BC), University of Toronto Press, Toronto 1991.

22.Haag H., Bibel Lexikon, bez nazwy wydawnictwa, Tubingen 1970.

23.Harper’s Bible Dictionary, pod red. P. J. Achtemeier, Harper & Row Publishers, San Francisco 1971.

24.Helck W., Otto E., Kleines Wörterbuch der Aegyptologie, bez nazwy wydawnictwa, Wiesbaden 1978.

25.Hexham I., Gnosticism, w: Concise Dictionary of Religion, Inter-Varsity Press, Downers Grove 1993.

26.Hexham I., Neoplatonism, w: Concise Dictionary of Religion, InterVarsity Press, Downers Grove 1993.

27.Holman Bible Dictionary, pod red. T. C. Butler, Holman Bible Publishers, Nashville 1991.

28.Langkammer H., Mały słownik biblijny, Franciszkańskie Wydawnictwo Św. Antoniego, Wrocław 2001.

29.Mała Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

30.Miller J. M., Królestwo Judzkie w: Słownik wiedzy biblijnej, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1999.

31.Molin G., Moab, w: Biblisch-Historisches Wörterbuch, pod red. B. Riecke, L. Rost, t. II, bez nazwy wydawnictwa, Göttingen 1962.

32.New Bible Dictionary, pod red. J. D. Douglas, Inter-Varsity Press, Leicester 1987.

178

33.Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. I-VI, pod red. B. PetrozolinSkowrońska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

34.Odelain O., Séguineau R., Schierse F., Lexikon der biblischen Eigennamen, bez nazwy wydawnictwa, Düsseldorf-Neukirchen-Vluyn 1981.

35.Popowski R., Wielki Słownik grecko-polski Nowego Testamentu, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1995.

36.Przewodnik po Biblii, pod red. D. Alexander, P. Alexander, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2000.

37.Reallexikon der Assyriologie, pod red. E. Ebeling, B. Meissner, t. I-VI, bez nazwy wydawnictwa, Berlin-New York 1932-1983.

38.Ruger H. P., Ammon, w: Biblisch-Historisches Handwörterbuch, pod red. B. Reicke, L. Rost, t. I, bez nazwy wydawnictwa, Göttingen 1962.

39.Słownik Tła Biblii, pod red. J. I. Packer, M. C. Tenney, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2007.

40.Słownik Wiedzy Biblijnej, pod red. B. M. Metzger, M. D. Coogan, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1996.

41.Śliwa J., Anatolia, w: Encyklopedia Historyczna Świata, t. II, pod red. Z. Otałęga, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza „Opres”, Kraków 2000.

42.Śliwa J., Egipt i Nubia, w: Encyklopedia Historyczna Świata, t. II, pod red. Z. Otałęga, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza „Opres”, Kraków 2000.

43.Śliwa J., Iran, w: Encyklopedia Historyczna Świata, t. II, pod red. Z. Otałęga, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza „Opres”, Kraków 2000.

44.Śliwa J., Mezopotamia, w: Encyklopedia Historyczna Świata, t. II, pod red. Z. Otałęga, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza „Opres”, Kraków 2000.

45.Śliwa J., Palestyna i Syria, w: Encyklopedia Historyczna Świata, t. II, pod red. Z. Otałęga, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza „Opres”, Kraków 2000.

46.The Eerdmans Bible Dictionary, pod red. A. C. Myers, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1987.

47.The International Standard Bible Encyclopedia, pod red. G. W. Bromiley, t. I-III, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1986.

48.The Interpreter's Dictionary of the Bible, pod red. G. A. Buttrick, t. I-III, Abingdon Press, Nashville 1989.

49.The New International Dictionary of the Bible, pod red. M. C. Tenney, Zondervan Publishing House, Grand Rapids 1987.

50.The Zondervan Pictorial Encyclopedia of the Bible, pod red. M. C. Tenney, t. I-IV, Zondervan Publishing House, Grand Rapids 1982.

51.Tomal M., Izrael, w: Encyklopedia Historyczna Świata, t. X, pod red. Z. Otałęga, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza „Opres”, Kraków 2002.

179

52.Weippert M., Edom und Israel, w: Theologische Realenzyklopädie, t. 9, bez nazwy wydawnictwa, Berlin 1982.

III. Literatura pomocnicza

1.Abramowiczówna Z., O sztuce starożytnej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2002.

2.Aharoni Y., The Land of the Bible. A Historical Geography, Westminster Press, Philadelphia 1979.

3.Ahlstrom G. W., Who were the Israelites?, wydawnictwo „Eisenbranus”, Winona Lake 1986.

4.Albright W. F., Archaeology and Date of the Hebrew Conquest of Palestine, w: The Bulletin of the American Schools of Oriental Research, nr 58, bez nazwy wydawnictwa, Boston 1935.

5.Albright W. F., Archaeology Confronts Biblical Criticism, w: American Scholar, nr 7, bez nazwy wydawnictwa, (bez miejsca wydania) 1939.

6.Albright W. F., The Ancient Near East and the Religion of Israel, w:

Journal of Biblical Literature, nr 59, bez nazwy wydawnictwa, Atlanta 1940.

7.Albright W. F., The Biblical Period, w: The Jews: Their History, Culture and Religion I, pod red. L. Finkelstein, bez nazwy wydawnictwa, New York 1949.

8.Albright W. F., From the Stone Age to the Christianity, bez nazwy wydawnictwa, New York 1957.

9.Albright W. F., From the Stone Age to Christianity, bez nazwy wydawnictwa, Baltimore 1960.

10.Albright W. F., Od epoki kamiennej do chrześcijaństwa, bez nazwy wydawnictwa, Warszawa 1967.

11.Aling C. F., Egypt and the Bible History: From Earliest Times to 1000 B.C., Baker Book House, Grand Rapids 1981.

12.Alt A., Die Landnahme der Israeliten in Palästina, w: Kleine Schriften des Volkes Israel, bez nazwy wydawnictwa, Leipzig 1925.

13.Alt A., Essay on the Old Testament History and Religion, tłum. R. A. Willson, wydawnictwo „Blackwell”, Oxford 1963.

14.Alt A., Kleine Schriften zur Geschichte des Volkes Israel I-III, bez nazwy wydawnictwa, Munich 1964-1968.

15.Alt A., Essays in the Old Testament History and Religion, bez nazwy wydawnictwa, New York 1966.

16.Altorientalische Texte und Bilder zum Alten Testament, pod red. H. Gressmann, bez nazwy wydawnictwa, Tübingen 1926.

17.Andrzejewski T., Opowiadania egipskie, bez nazwy wydawnictwa, Warszawa 1958.

180