Топырақ түйіртпегіне әсер ететін факторлар:

1. Өсімдік тамырлары;

2. Топырақ жануарлары;

3. Гумус, кальций гуматы;

4. Балшықты заттар;

5. Темір және алюминий гидрототықтары;

6. Карбонаттар;

7. Микроорганизмдер;

8. Органикалық тыңайтқыштар;

2 Топырақ түйіртпегінін жіктелуі

Кесте 1.

Топырақ түйіртпегінің жіктелуі (Захаров С.А. мәліметтерінен).

Тегі	Түрі	Өлшемі
1.	2.	3.
I топ – текше тәрізді түйіртпек
Тасты	Ірі тасты	> 10 см
	Ұсақ тасты	1 – 10 см
Кесекті	Ірі кесекті	3 – 10 мм
	Кесекті	1 – 3 мм
	Ұсақ кесекті	0,25 – 1 мм
	Тозаң тәрізді	< 0,25 мм
Жаңғақты	Ірі жаңғақты	> 10 мм
	Жаңғақты	7 – 10 мм
	Ұсақ жаңғақты	5 – 7 мм
Дән тәрізді	Ірі дәнді	3 – 5 мм
	Дәнді	1 – 3 мм
	Ұсақ дәнді	0,5 – 1 мм
II топ – Призма тәрізді түйіртпек
Бағана тәрізді	Ірі бағана тәрізді	> 5 см
	Бағана тәрізді	3 – 5 см
	Ұсақ бағана тәрізді	< 3 см
Бағаналы	Ірі бағаналы	3 – 5 см
	Ұсақ бағаналы	< 3 см
1.	2.	3.
Призмалы	Ірі призмалы	3 – 5 см
	Призмалы	1 – 3 см
	Ұсақ призмалы	0,5 – 1 см
	Жұқа призмалы	< 0,5 см
	Қарындаш тәрізді(ұзындығы > 5 см)	< 1 см
III топ – Плита тәрізді түйіртпек
Қабатты	Қабат тәрізді	> 5 мм
	Плита тәрізді	3 – 5 мм
	Күйтабақ тәрізді	1 – 3 мм
	Жапырақ тәрізді	< 1 мм
Қабыршақты	Қабықты	> 3 мм
	Ірі қабыршақты	1 – 3 мм
	Ұсақ қабыршақты	< 1 мм

(Қосымша сурет 1 қара.)

Топырақ құрылымының бірнеше типтерін ажыратады, олардың негізгілері:

кубтәрізді - топырақтың құрылымдық бөлшектері үш өзара перпендикулярлы остерде біркелкі дамыған - қара топырақтар және орманды дала аймағы топырақтары (шаңды, кесекті, дәнді, жаңғақты, тоң кесекті);

призматәрізді - құрылымдық бөлшектері көбінесе вертикалды остерде дамыған - құрғақ дала топырақтары мен сортаңдар (призматәрізді, бағаналы және бағаналы тәрізді);

плитатәрізді - құрылымдық бөлшектері көбінесе екі горизонталды остерде дамыған және вертикалды бағытта қысқарған - күлгін топырақтардың В горизонты және сортаңдардың А горизонты (плиталы, пластинкалы, жапырақты).

3 Н.И. Саввинов әдісі бойынша топырақтын агрегатты талдау

Агрегатты талдаудын мақсаты – топырақ құрамындағы 0,25 – 10 мм арасындағы бөлшектерінін мөлшерін есептеп шығару. Табиғи құрылысы бұзылмаған топырақ үлгісінен 0,5 – 2,5 кг топырақ алынады. Өсімдік тамырларымен тас және басқа кірмелі заттар теріп алынады. Осы топырақ диаметрі 10; 7; 5; 3; 2; 1; 0,5; 0,25 мм елек жүйесінен өткізіледі. Төменгі електен кейін түбі жабық ыдыс орнатылып ұсақ түйіршіктер соған жинақталады. Топырақты 100 – 200 г бөліп аз мөлшермен кенет шайқамастан електен өткізу керек. Әр електін үстінде жиналған топырақ үлгілері бөлек ыдысқа жиналып салмағы өлшеніп, мөлшері % арқылы есептеледі. Талдау жұмысынын қорытыңдысы кесте 3 толтырылып, бағаланады. Топырақтын түйіртпектілігіне келесі мәліметтер бойынша баға беріледі:

Кесте 2.

0,25 – 10 мм арасындағы агрегаттардын мөлшері, %	Баға
> 80	Өте жақсы
80-60	Жақсы
60-40	Қанағаттанарлық
40-20	Қанағатсыз
< 20	Нашар

Кесте 3.

Топырақтын агрегаттық құрамы

Топырақтын аты	Топырақ агрегаттарынын өлшемдері, мм және олардын жалпы салмақтан мөлшері, %
	> 10	10-7	7-5	5-3	3-2	2-1	1-0,5	0,5-0,25	<0,25