Хайуанаттарда5ы с2улелену ауруы

Же4iл д2режедегi с2уле ауруы жалпы жа5дайды4 уа0ытша нашарлауымен, кейде жемнен бас тартудан, лейкоциттер саныны4 шамалы азайуымен сипатталады.  Ќ рад доза с2уле ал5ан кезде дамиды.

Орташа д2режедегi с2уле Ќ  ðàä с2уле ал5ан кезде хайуанаттарда бай0алады. Б9л жа5дайда жа5дайды4 нашарлауы, уа0ытша жемнен бас тарту, iш -ту, дененi4 0ызынуы, Ќ жасар 0ойларда ж8нi4 т8суi бай0алады. Лейкоциттер саныны4 Ќт3, ал лимфатциттердi4 ке азаяды. Айтарлы0тай ушы5у болмай ж2не тиiстi емдеген жа5дайда мал сауы5ады, кей жа5дайларда шетiнейдi.

Ауыр д2режедегi с2уле ауруы Ќ ðàä с2уле ал5ан кезде бай0алады. Ол 0атты нашарла5анда, дененi4 температурасы к- терiлгенде, кiлегейлi 0абы0тарымен терiдегi 0ан айналымында5ы лейкоциттер, эритроциттер, тромбоциттер саныны4 к8рт т-мендеуiнен пайда болады. Малды4 iшi -тедi, 0аны 0оюланады, дененi4 салма5ы азайады. Емдеусiз малды4 Ќке жуы5ы шетiнейдi. Емдеу кезiнде 9за0 уа0ыт бойында мал -те баяу сауы5ады.

_те ауыр д2режедегi с2уле ауруы Ќ ðàä с2уле ал5ан кезде бай0алады. Ол м9ндай жа5дайда жылдам, ауыр -тедi хайуанаттар Ќ ê8íäå øåòiíåéäi, àë -òå 8ëêåí äîçà àë5àíäà îäàí òåçiðåê øåòiíåéäi.

Организмдегi с2улелену жал5асатын болса, 0алпына келу процесi -тедi. Осы5ан байланысты бiр 2сер тудыратын с2улеленудi4 жиынты0 дозасы с2улелену жал5ас0ан кезде бiр рет с2улеге 9шыра5аннан г-рi жо5арыра0 болады.

БетаЌб-лшектерiнi4 сырт0ы 2серi терi 9лпаларында ‚áåòàЌ ê8éiêòi‚ тудырады. Адамдарды4 мойныны4, белiнi4, басыны4 т-4iрегi, ал малдарды4 ар0асы, я5ни радиоактивтi ша4 т9рып 0ал5ан жерлерде к8йiк пайда болады. Сонымен 0атар ш-ппен 0оректенетiн малдарда ш-п жеген уа0ытында бетаЌс2улелену н2тижесiнде беттерiнi4 радиациялы0 за0ымдануы жиi бай0алады.

Адам мен малды4 радиациялы0 заттармен iшкi за0ымдануы организмге е4 алдымен оларды4 тама0пен бiрге -туiнен болады. Радиациялы0 заттарды4 бiршама б-лiгi ас 0орыту жолына т8скен кезде сорылады, ал 0ал5ан б-лiгi шекке -тiп организмнен б-лiнедi. С-йтiп кiлегейлi 0абы0ты за0ымдай отыра, ас 0орыту органдарыны4 ж9мысын т9ра0сыздандырады.

Сорыл5ан радиоактивтi -нiмдер организмге -те ретсiз таралады. Олар 2сiресе 0ал5анша безде жина0талады ¨бас0а 9лпалармен салыстыр5анда  Ќ  есе арты0¸. _те 8лкен дозалармен с2улеге 9шыра5ан кезде органдар б-лiнедi немесе оларда iсiк пайда болады ¨0ал0анша без¸ и2 болмаса ж9мысы айтарлы0тай б9зылады ¨бауыр¸.

)ал0анша ж2не с8т бездерiнде, мысалы, йод изотоптары, с8йектерде, стронций, барий, цирконий изотоптары, бауырда цезий, прометий изотоптары жина0талады церий, рутений, рубидий, изотоптары организмде б8кiл 9лпалар бойынша бiр 0алыпты орналасады.

Су5а т8скен ядролы0 б-лiнiстi4 жас -нiмдерiн оны4 мекендеушiлерi ж9тады олар 0ай организмде болмасын 2р т8рлi таралады. Егер, мысалы, барлы0 организмдерде жиынты0 радиоактивтiлiктi … äåï àëñà0, îíû4 ê-ëåìiíi4 … iшкi органдарда, , желбезекте, … æ8çó æàð0à5ûíäà, … á9ëøû0 åòòå æ2íå 6… с8йекте кездеседi.

Радионуклидтермен ауылшаруашылы0 -сiмдiктерiн34 азы0т8лiк пен суды4 ластануы.

Радиоактивтi ша4 топыра0 пен -сiмдiктердi ластайды. Б-л шектердi4 к-лемiне байланысты -сiмдiк бетiндегi жерге т8скен радиоактивтi ша4    пайызды 09райды. Атап айт0анда, -сiмдiк бетiнде к-лемi кемiнде  микрон ¨0алы4 ш-п -скен жерде б-лшектер …êå äåéií, ê-ëåìi    микрон б-лшектер …ке астам ж2не 0атты жауыншашында …ке дейiн б-лшектер са0талады. Б9л к-р сеткiштер ала4 бiрлiгiндегi ш-птi4 0алынды5ына ш-п 0алы4 бол5ан сайын радиоактивтi жауыншашын 9за0 са0талады¸, жапыра0ты4 т8рiне ж2не оны4 8стiнгi бетiнi4 сипатына байланысты.

Таби5и жа5дайларда радиоактивтi ша4ды 8стiнгi беттен жел 9шырып алып кетедi ж2не жа4быр шайып кетедi. Осыны4, сондайа0 вегетативтi массаны4 -суiнен жайылымды0 -сiмдiктердi4 радиоактивтiлiгi екi аптадан кейiн орташа екi есе азайады. К-рсетiлген мерзiм жартылай тазару мерзiмi деп аталады.

_сiмдiкке гаммас2улелер мен бетаб-лшектерi, 2сiресе 8стiнгi бетте жинал5андары за0ымда5ышты0 2сер етедi. Бетаб-лшектерiнi4 -ткiш 0асиетi шамалы болса да, олар -сiмдiктi4 жапыра0тары мен -сiп  -ну органдарын за0ымдау5а толы5ымен жеткiлiктi. _сiмдiктердi за0ымда5ан кезде ж9тыл5ан дозада5ы бетас2улелерiнi4 8лесi гамма с2улелерiнi4 8лесiнен    рет арты0. _сiмдiктердi4 дамуыны4 е4 ал5аш0ы кезе4i, белсендi -су айма5ы, я5ни б-лiнетiн жас клеткалар зардап шеккенде с2улеге -те сезiмтал келедi, ал -сiмдiктердi4 2рбiр т8рлерi мен сорттарына 2р т8рлi радиоактивтi сезiмталды0 т2н. Осылайша асты0 т90ымдас -сiмдiктер т8тiкке шы5уы кезiнде, б9рша0 т90ымдастар бутонизация  г8лдену кезiнде иондаушы радиацияны4 2серiне -те сезiмтал келедi. _сiмдiктердi4 т90ымдарыны4 пiсуi ая0талуы кезiндегi с2улеленуi -нiм к-лемiне 2сер етпейдi, -йткенi оларды4 0алыптасуы б9л кезде iс ж8зiнде ая0тал5ан. Алайда б9л жа5дайда с2улеленудi4 8лкен дозасы кезiнде асты0 iшiнара немесе толы0 -су 0абiлетiн жо5алтады.

Кестеде ауылшаруашылы5ы да0ылдары мен а5аштар 8шiн с2улеленудi4 жой5ыш дозасыны4 к-лемi келтiрiлген

_ñiìäiêòi4 ò8ði	С2улелену дозасы ¨рад¸	А5аштар мен -сiм дiктердi4 т8рлерi	С2улелену дозасы ¨рад¸
Ïèÿç		0ара бидай	
Ñ9ëû		Àðïà	
Æ8ãåði		Бидай	
)ûðы00àáàò		Áà0øà á9ðøà5û	
)ызана0		Орамды 0ара5ай	
Ê8ðiø		К-гiлдiр шырша	
Çû0ûð		Жапон бал 0ара5айы	
Картоп		Булан5ыш т9т	
)антты 0ызылша		0àéûí	
Òèññ		0ûçûë åìåí	
		0ûçûë 8éå4êi	

За0ымдан5ан ауданда5ы халы0ты4 iс2рекетi мен -зiн-зi 9стау т2ртiбiн А0 ж2не ТЖ органдары билейдi, олар радиациялы0 ахуалды4 сипаты туралы хабарлап, не iстеу керектiгiн т8сiндiредi.

То4азыт0ыштарда, ас 8йдегi столдарда, шкафтарда, жерт-беде, шыны ж2не эмалдан5ан ыдыста, полиэтилен 0апшы5ында са0талын5ан азы0т8лiк пайдалану5а жарамды.

Топыра0 0ыртыстарыны4 астында5ы тамырлы жемiстер iс ж8зiнде радионуклидпен ластанбайды.

Радиоактивтi заттармен ластан5ан картопты, с2бiздi ж2не бас0а тамырлы жемiстердi м90ият жуып тазала5ан ж-н. Б9дан кейiн 0абы5ымен 0оса  мм 0абатын кесiп, тама00а пайдалану5а болады. Азы0т8лiктi4 тек 8стi4гi 0абатымен 5ана радиоактивтi за0ымдау5а 9шырайтынды5ын есте са0та4ыз. *стi4гi 0абатын ал5аннан кейiн немесе бiршама уа0ыттан со4 таби5и дезактивация салдарынан пайдалану5а жарамды болады.

Жергiлiктi суаттарда5ы балы0 пен шаяндарды тама00а пайдалану5а болмайды. За0ымда5ан жайылымда жайыл5ан малды4 с8тiн пайдаланба5ан ж-н. Е4 жа0сысы консервiленген с8ттi пайдаланы4ыз ¨09р5а0 немесе 0ойылтыл5ан¸. Егер сiз с8ттi iшуге ж8рексiнсе4iз, одан с8збе 2зiрле4iз, онда радиоактивтi элементтер саны ж8здеген есеге азайып, сары суда 0алады. Сонды0тан олар 0айма0та аздау, кiлегейде к-бiрек, ал с8тте шектен тыс. Тексерiлмеген с8ттi балалар5а беруге болмайды. Егер майды табада шыж5ырса, зиянды элементтер толы5ымен буланып 9шып кетедi.

Шош0а майын е4 таза -нiм деп санау5а болады. Оны4 радионуклидтi "итерiп шы5аратын" биохимиялы0 ерекшелiгi бар. Соядан жасалын5ан сорпаны iсiк ауруларына 0арсы пайдаланылатын д2рiд2рмектi4 0атарына батыл жат0ызу5а болады. Капустадан за0ымдану белгiлерi  с9р ж9лдызшаларды ажырату5а болатын жапыра0та5ы 8ш 8стi4гi 0абатын алып таста5ан ж-н. Т8рлiт8стi капустаны, тошаланы, 0ызыл 0ара0атты жемеген д9рысолар жылдам б8лiнедi.

Алма пайдалы, -йткенi онда а5аш пен жемiстi радиоактивтi 2серден 0ор5айтын темiр бар. Жемес б9рын шамамен  мм 0абы5ын аршып, ортасын кесiп таста5ан ж-н. )ал5андарын батыл жеуге болады.

Ж8зiмдi, мейiздi, кептiрiлген -рiктi с8йегiн алып тастап к-бiрек жеген жа0сы. _йткенi оларды4 09рамында радиоактивтi элементтердi организмнен б-лiп шы5ару5а 0абiлеттi пигмент бар.

Жергiлiктi асханаларда5ы 0ызылшадан г-рi 0ыз5ылтым с2бiздi жеген жа0сы. С2бiздi 2келiнген бойда тазартылма5ан май 0осып пайдалан5ан д9рыс, -йткенi ол А витаминiн б-лiп шы5арады. За0ымдал5ан с2бiз а0шылтымдау болады. Одан -рнектi сурет к-рiнедi.

Сиыр етiн аз жеген жа0сы. Майы к-п шош0а етi пайдалы. Котлеттi м8мкiндiгiнше жасама5ан д9рыс. _йткенi 2зiрлеу барысында радионуклидтер тама0та 0алады. Тартыл5ан еттi 2уелi 0айнатып, сорпасын т-гiп таста5аннан кейiн жеуге болады. Дастархан м2зiрiнен дiрiлдек пен сорпаны алып таста5аны ж-н. )айнатыл5ан ж9мырт0аны жеуге болмайды, -йткенi 0айна5ан кезде 0ауызда5ы радиоактивтi стронций ж9мырт0аны4 сарысына -тедi. Кофе мен какао организмде радионуклидтi 9стап 0алады. Ал к-к ш2й зиянды заттарды б-лiп шы5арады.

Ñ2áiçалма езбесiн iшiнара таби5и д2рiд2рмекке жат0ызу5а болады.

(йы0тарды4 алдында м8мкiндiгiнше зы5ыротты4, тiкендi 0ара -рiктi4 н2рiн iшкен жа0сы. Жалбыз бен сермене бас0а -сiмдiктеден г- рi радионуклидтердi жа0сы сi4iредi. Жалпы с9йы0ты к-п iшкен жа0сы. К8нiне 8ш рет ас 0асы0пен 0ызыл шарапты iшкен жа0сы.

.. Радиоактивт3к, ула5ыш, 0атты 2сер етет3н улы 09ралдармен за0ымдан5ан кездег3 ал5аш0ы медициналы0 к-мект3 к-рсету