Бел язык - учебник 7 класс

tl прысло¢³, утвораныя шляхам спалучэння назо¢н³ка

tз прыназо¢н³кам, пам³ж як³м³ нельга без змены сэнсу

t¢став³ць азначэнне або да назо¢н³ка нельга пастав³ць tt склонавае пытанне: апо¢дн³, апо¢начы, увесну, уз³мку,

tспадылба, напаказ, углыб, упершыню, навек³ ³ ³нш.;

tl прысло¢³, утвораныя шляхам спалучэння прыназо¢-

tн³ка¢ з розным³ склонавым³ формам³ каротк³х прымет- tt н³ка¢: дабяла, дачыста, зацемна, зда¢на, злева, справа,

tнанава, пац³ху;

tl прысло¢³, утвораныя шляхам спалучэння прына-

tзо¢н³ка¢ у, на з по¢ным³ прыметн³кам³ ¢ форме жано-

tчага роду в³навальныга склону: упустую, урассыпную,tt

tушчыльную, на¢далую, начыстую; але: у адкрытую;

tl прысло¢³, утвораныя шляхам спалучэння прына-

tзо¢н³ка¢ у, на з л³чэбн³кам³: надвае, удвух, удзвюх,

tутрая, утрох, упяц¸х, ушасц¸х (але: у адно, па двое, паt

tòðîå);

tl прысло¢³, утвораныя шляхам спалучэння прына-

tзо¢н³ка¢ з некаторым³ займенн³кам³: зус³м, навошта,

tнашто, н³зашто, потым.t

219. Зап³шыце сказы, раскрываючы дужк³. Растлумачце правап³с прысло¢я¢, звяртаючыся да адпаведнага прав³ла, прыведзенага ¢ падручн³ку.

1. Тольк³ (на) за¢тра (пад) ран³цу на наш зял¸на-ц³х- маны закутак (не) бывала заядла абрынулася (ад) разу навальн³ца. 2. В³льгац³ стала як быццам (у) досталь, нават для нашай прылясной ненасытнай пясчанасц³. 3. Учора

(у) вечары над лесам яшчэ (не) высока стаяла по¢ня, каля якой пам³гвала пястунка-зорачка. 4. Учора (пад) ран³цу — навальн³ца з грымотам³, а (пад) вечар пайшо¢ па дарозе спачатку лугавой, а потым лясной, месцам³ чапляю- чыся за нав³слае (з) верху голле або за стромк³я дубцы лазняку (з) н³зу. 5. Учора (а) по¢дн³ грэ¢ся на сонцы, седзячы на ганку, (у) першыню адчу¢шы гэтую раскошу. 6. А (у) дзень ляцел³ (не) высока два жоравы, курлыкал³ — хоць ты бяжы за ³м³ (Я. Брыль).

l Растлумачце пастано¢ку знака¢ прыпынку ¢ 5-м сказе. Выканайце яго граф³чны разбор па членах сказа.

132

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

220.Складз³це сказы з прысло¢ям³ дабяла, дачыста, урассыпную,

óадкрытую, удвух, удзвюх, па двое, навошта. Падкрэсл³це прысло¢³ як члены сказа.

221.Зап³шыце сказы, раскрываючы дужк³. Правап³с прысло¢я¢ абгрунтуйце.

1. Лесав³ковы ягады цудо¢ныя (на) смак ³ карысныя для здаро¢я. 2. Кал³ ж надума¢ся прыйсц³ дамо¢ з по¢- ным вядром чарн³ц, (н³) як не абысц³ся без добрай парады: «Адной рукой дз³ц¸ не няньчаць ³ ягад не зб³раюць». 3. Здараюцца (у) летку ц³ восенню шчодрыя дзяньк³, кал³ ад грыбо¢, здаецца, аж цесна (у) лесе. 4. Расце святаянн³к (па) усюды: ³ на сух³м лузе, ³ ¢ хмызняку, ³ на ¢змежках.

(З) дал¸к в³даць яго цыбатыя кусц³к³, з цэлым букетам залац³стых кветак (на) самым версе. 5. Добра звараная гарбата са святаянн³ка карысная нават здароваму чалавеку, пра¢да, п³ць яе трэба (у) меру ³ не кожны дзень. 6. Зал¸т- н³к — першы з расл³н (на) нова абжывае пашкоджаныя лясныя дзялянк³ (У. Яго¢дз³к).

222. Утварыце ³ зап³шыце прысло¢³ ад прапанаваных сло¢. Зраб³це марфемны разбор утвораных прысло¢я¢.

У з о р: верх → зверху, ц¸мна → зацемна.

Бок, высь, н³з, ранак, новы, белы, ц³х³, рэдка, летась, сем.

223. Падрыхтуйцеся да сло¢н³кавага дыктанта. Складз³це словазлучэнн³ з прысло¢ям³ ³ зап³шыце ³х.

Зда¢на, уз³мку, зрэдку, удзвюх, па двое, дзесьц³, кудысьц³, на хаду, на ляту, у абдымку, напаказ, раз-пораз, апо¢- начы, на вока, урассыпную, упустую, дзе-н³дзе, па-руску, у адкрытую.

Растлумачце нап³санне прысло¢я¢.

133

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

224. Прачытайце тэкст. Вызначце яго тып. Зап³шыце тэкст, раскрываючы дужк³ ³ ¢ста¢ляючы прапушчаныя л³тары ³ раздзяляльныя знак³.

ПАКУПАЛАСЯ

Нара¢ — ц³хаплынная рэчка, моцна зарослая вадзяным зел..ем. Трэба мець сапра¢дны рыбацк³ спрыт, каб зак³нуць вуду, (н..) зачап³¢шы кручок за аер ц³ прыб..рэжную алешыну. Затое плотк³ ¢ гэтай рэ..цы, што в³ецца праз Белавежскую пушчу, адна (у) адну, з далонь, нават большыя.

Пра¢да, тым разам кл..вала слаба. Чэрвен..скае сонца кац³лася (у) гору ³ прып..кала. Раптам (з) лесу выл..цела вял³кая птушка. Шырока раск³ну¢шы крылы, яна марудна план³равала над рэчышчам. Н..звыклы галавасты с³луэт па..каза¢ мне — гэта сава. А потым адбылося што (сьц³) (н..) зразумелае. Сава, падця¢шы крылы, (н..) як (н..) зграбна кульнулася ¢ рэчку.

— Што з ¸й? — па..хап³¢ся я. — Ня¢жо хто па..- стрэл³¢?..

Пайсц³ (на) дно лупавокая (н..) як не магла. Пер..е надзейна трымала яе на вадзе. Але пагадз³цеся: дз³¢нае ¢с¸-так³ в³дов³шча. (Па) сярэдз³не рэчк³ плыве сава з задраным³ (у) гору лапам³.

Плынь магла прыб³ць птушку да майго берага. К³ну¢- шы вуду, я пабег, спадз..ючыся разжыцца на чучала. Аднак дарма спяша¢ся. Сава пакупалася, л¸..ка ¢знялася на крылы ³ зн³кла (у) лесе (Паводле У. Яго¢дз³ка).

Растлумачце пастано¢ку знака¢ прыпынку ¢ апошн³м абзацы тэксту.

¤ Узгадайце ³ раскажыце пра ц³кавае здарэнне, якое наз³рал³ вы, адпачываючы на прыродзе.

§30. Сачыненне-ап³санне в¸ск³ (горада)

225.Прачытайце. Вызначце тып ³ стыль тэксту.

З як³х кампаз³цыйных частак складаецца гэты тэкст?

I. В¸ск³ самой тольк³ мясцовасцю розняцца адна ад другой, а так усе яны падобныя пам³ж сабой, як с¸стры, — паходжаннем, патрэбам³, звычаям³ ³ доляй сва³х жыхаро¢.

134

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

Месцяцца яны звычайна непадал¸ку ад рэчк³, каля лугу па адз³н бок ³ каля поля — па друг³. Перасякае яе вул³ца — з хатам³ на адным баку ³ з хлявам³ на друг³м. Часам касц¸л, царква ³ за¢с¸ды карчма ¢звышаюцца пасярэдз³не ц³ ¢ канцы сяла. Па абодвух яго канцах стаяць вароты, як³я большую палав³ну года не замыкаюцца. Пры варотах часам ста³ць крыж, часам бяроза або груша, або пафарбаваны ¢ белыя ³ чорныя палосы слуп з надп³сам назвы в¸ск³ ³ колькасц³ хат, воддаль — мясцовыя мог³лк³ з простым³ замшэлым³ крыжам³.

Гэта — агульны выгляд л³то¢скай* в¸ск³, характэрны як для ма³х былых вакол³ц, так ³ ³ншых вакол³ц краю

(У. Сыракомля).

Пра в¸ск³ якога часу нап³са¢ а¢тар у сва¸й нататцы? Ц³ падобны сучасныя в¸ск³ на тыя, што паказвае Уладз³сла¢ Сыракомля? Як³я прысло¢³ ¢жы¢ а¢тар у тэксце, з якой мэтай?

II. ̲ÍÑÊ

Месца М³нск, размешчанае ва ¢меранай здаровай кл³матычнай зоне, заслуго¢вае ¢ваг³ як сва³м размяшчэннем, так ³ ¢нутраным выглядам. Шырока раск³нуты абапал рак³ Св³слачы, якая ¢падае ¢ Бярэз³ну, ¸н вызначаецца хараством краяв³да¢. Сп³чак³* касц¸ла¢ ³ гмах³, што здал¸к к³даюцца ¢ вочы, надаюць М³нску выгляд горада нашмат большага, чым ¸н на самай справе.

Унутраны выгляд горада вызначаецца акуратнасцю ³ парадкам. Вул³цы шырок³я ³ прамыя, дамы не зац³снуты, паветра чыстае. Муры ³ бярв¸ны дамо¢, пафарбаваныя ¢ белае, выглядаюць лепей, чым у В³льн³, дзе рознакаляровая стракатасць камян³ц рэдка дадае, а часцей псуе выгляд найпрыгажэйшага будынка. На вул³цах няма тлуму, бо ¢с³м тут прасторна, а будынк³ найбольш важнага значэння не засланяюцца суседн³м³ ³ выступаюць ва ¢с¸й сва¸й вел³чы. Зрэшты, М³нск ³ да гэтага часу менш як напалову мураваны. Сасновыя, адна-, а часам двухпавярховыя на цагляных падмурках дамы стаяць пры гало¢ных вул³цах побач з двухпавярховым³ камян³цам³.

135

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

Найц³кавейшае месца ва ¢с³м горадзе, безумо¢на, Высок³ рынак, да якога сыходзяцца ¢се гало¢ныя вул³цы ³ як³ абступаюць высок³я дамы ³ гмах³.

Размешчаны высока на пагорку, забрукаваны, шырок³ — гэты рынак ³мпануе* здал¸к, добра бачны з прамых, як страла, акуратных прылеглых вул³ц. Упрыгожваюць яго кафедральны касц¸л, з высокаю гадз³нн³каваю вежаю ³ домам, у як³м месц³цца са сва¸й управаю мясцовы цыв³льны губернатар*. На друг³м баку рынку — гатэль, мясцовы тэатр, цудо¢ныя магаз³ны, два мясцовыя рэстараны, аптэк³, цукерн³. В³днеюцца магаз³ны замежных напоя¢ ³ магаз³н мод, няда¢на ¢зведзены раскошны грэка-расейск³ сабор.

Важнейшыя вул³цы М³нска — Койдана¢ская, Францысканская, Саборная, Дам³н³канская, якая ³дзе з Высокага рынку ¢ Новы горад. Наогул, М³нск нал³чвае 46 вул³ц ³ вулачак, з як³х 22 — брукаваныя (У. Сыракомля).

Складз³це план тэксту.

Чым адрозн³ваецца гэты тэкст ад папярэдняга? Вып³шыце з тэксту прысло¢³, пры дапамозе як³х а¢тар больш выразна ³ дакладна дае ап³санне горада.

III. ¨ÑÊÀ

Дарагая тая хатка, дзе радз³ла мяне матка.

Кажуць, кожны кул³к сва¸ балота хвал³ць. Хвалю, сла¢лю, у меру с³л ³ здольнасцей, ³ я тыя мясц³ны, дзе нарадз³¢ся ³ рос, бо ведаю — няма лепшага раю ад роднага краю. «Калыска мар ³ сно¢ ма³х дзяц³ных», в¸ска, дзе нараджал³ся, жыл³ ³ пам³рал³ ¢се мае продк³ — дзяды, прадзеды, прашчуры. Называецца яна Вял³к³ Бор. Ц³ не пра¢да, прыгожая назва! I сама в¸ска таксама прыгожая, асабл³ва цяпер, кал³ стала цэнтрам са¢гаса, кал³ побач з дра¢ляным³ пабудовам³ забялел³ камян³цы, кал³ навокал на мног³я гон³ асушаны балоты ³ пралегл³ ро¢ныя, як струна, пакрытыя асфальтам дарог³, па як³х можна ехаць, куды каму хочацца, куды замане´цца (Б. Сачанка).

Вызначце асно¢ную думку, якую сцвярджае а¢тар у сва³м тэксце. Пацвердз³це адпаведным³ словам³ з тэксту.

136

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

¤ 226. Падрыхтуйце сачыненне-ап³санне сва¸й в¸ск³ або горада. Перадайце ¢ласныя аднос³ны да родных мясц³н. Пры нап³санн³ выкарысто¢вайце тэксты папярэдн³х практыкавання¢.

ПАДАГУЛЬНЕННЕ I С²СТЭМАТЫЗАЦЫЯ ВЫВУЧАНАГА

Кантрольныя пытанн³ ³ заданн³

1.Назав³це ¢се самастойныя часц³ны мовы.

2.Што называецца прысло¢ем?

3.У як³я словазлучэнн³ можа ¢ваходз³ць прысло¢е? Ц³ можа быць прысло¢е гало¢ным словам у словазлучэнн³? Прывядз³це прыклады.

4.Як³м³ членам³ сказа бывае прысло¢е?

5.Што агульнага ¢ прысло¢ях з ³ншым³ самастойным³

часц³нам³ мовы? Чым адрозн³ваюцца прысло¢³ ад ³ншых самастойных часц³н мовы?

6.Як³я прысло¢³ маюць формы ступеней пара¢нання? Назав³це спосабы ¢тварэння ³х форма¢.

7.Як³м³ спосабам³ ³ ад як³х часц³н мовы ¢твараюцца

прысло¢³? Прывядз³це прыклады.

8.З якой мэтай могуць ужывацца прысло¢³ ¢ тэксце?

9.Як п³шуцца не (ня), н³ з прысло¢ям³? Што агульнага

¢нап³санн³ не (ня), н³ з прысло¢ям³, назо¢н³кам³, прыметн³кам³, дзеясловам³?

10. Як³я прысло¢³ п³шуцца праз дэф³с? Як³я яшчэ часц³ны мовы п³шуцца праз дэф³с?

227.Падрыхтуйце вуснае выступленне ¢ навуковым стыл³ «Прысло¢е як часц³на мовы».

228.Падрыхтуйцеся да дыктанта па словах, змешчаных у рамках.

229.Прачытайце. Вызначце тып ³ стыль тэкста¢.

I.Гэтай ³сц³не веру да¢но,

I яна для мяне як замова:

У людзей ¸сць багацце адно — Чалавечае добрае слова.

137

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

Слова злое за¢с¸ды было Для варожасц³ першаасновай.

Свет скрозь цемру дз³кунства вяло Да святла тольк³ добрае слова.

С. Законн³ка¢

II.Спачатку ¢с¸ ж бы¢ хлеб, А потым — слова.

Спакон бы¢ чалавечай мовай хлеб. Пакладзены на стол, Паро¢ну разламаны, Як мудра ¸н ядна¢ плям¸ны, Свет людзей!

М. Арочка

Што аб’ядно¢вае гэтыя тэксты ³ чым яны адрозн³ваюцца? Якой думк³ прытрымл³ваецеся вы?

l Вып³шыце з тэкста¢ усе самастойныя часц³ны мовы (назо¢- н³к³: ...; прыметн³к³: ... ³ г. д.).

Якую сэнсава-стыл³стычную ролю выконваюць у тэкстах прысло¢³?

230. Зап³шыце сказы, раскрываючы дужк³. Паста¢це патрэбныя знак³ прыпынку.

1. Хлеб — ¸сць (з) да¢на завядз¸нка — першы ¢зыходз³ць на стол. Бразнула звонка заслонка — пах жыццядайны (на) укол (С. Законн³ка¢). 2. Заста¢шыся (у) двух ²ван з Федзем (не) прыкметна для сябе паскорыл³ крок (А. Кудравец). 3. (У) дзень хацелася спаць а (у) начы я не магла заснуць (². Шамяк³н). 4. Ехал³ (у) тра³х: (з) заду на ко¢дры бацька ³ мачыха, (с) пераду звес³¢шы ног³ цераз драб³ну Ганна (². Мележ). 5. Сонца стаяла высокавысока. Яго ³ (не) в³даць было над дваром — з-за ззяння, што л³лося (з) верху (Т. Бондар). 6. Было ц³ха ³ (па) асенняму празрыста ¢ чыстым высок³м небе (С. Грахо¢- ск³). 7. Хлопец у чо¢не, смуглявы ³ рослы, прагна глядз³ць ³ плыве (у) далячынь — тольк³ рыпяць ³ зг³наюцца в¸слы (С. Грахо¢ск³). 8. (У) далячынь, што расчынена насцеж,

138

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

голасам сэрца ³ буйнай крыв³ кл³ча цябе неспакойнае шчасце, тольк³ хутчэй да яго даплыв³ (С. Грахо¢ск³).

Прысло¢³ падкрэсл³це як члены сказа. Абазначце знакам «х» словы, да як³х прысло¢³ адносяцца, ³ надп³шыце пытанн³.

Складз³це сказы, каб выдзеленыя словы был³ ³ншым³ часц³нам³ мовы.

231. Прачытайце. Вызначце адрасата ³ стыль тэксту.

ПРАДКАЗАЛЬН²К² НАДВОР’Я

Кожны хаце¢ бы ведаць надвор’е (на) перад. I не тольк³ дзеля ц³кавасц³. Гаспадарчая дзейнасць чалавека таксама шмат у чым залежыць ад яго «капрыза¢».

На жаль, метэаролаг³ (н..) за¢с¸ды дакладныя. У той жа час вял³кую дапамогу ¢ гэтым могуць аказаць жыв¸лы, як³х мы ¢вогуле ведаем (н..) дрэнна, але аб ³х цудо¢ных здольнасцях часам ³ (н..) здагадваемся. Жыв¸лы асабл³ва адчувальныя да змянення надвор’я ³ адразу рэагуюць на гэта сва³м³ паводз³нам³.

За па¢дня, а то ³ за сутк³, адчувае набл³жэнне дажджу (н..) вял³кая птушка нашых лясо¢ зябл³к ³ папярэджвае аб гэтым ус¸ наваколле звонкай песняй. Чыстым ³ до¢г³м кукаваннем в³тае ¢стана¢ленне ц¸плых дз¸н ³ спыненне ран³шн³х замаразка¢ зязюля. Не падманваюць у прадказанн³ надвор’я ³ стрыжы. Часта даводз³цца наз³раць, як стрыжы, як³я тольк³ што лятал³ ¢ паветры, рапто¢на зн³каюць. Гэта прыкмета таго, што тут (н..) узабаве будзе (н..) пагадзь. Стрыжы, як³я з’я¢ляюцца добрым³ летунам³, паспяваюць да (н..) пагадз³ адляцець на сотн³ к³ламетра¢ ³ там перачакаць дрэннае надвор’е.

Дома прадказальн³кам надвор’я з’я¢ляецца кошка. Кал³ яна ляжыць, скруц³¢шыся ¢ клубок, — чакай моцных маразо¢; ходз³ць пацягваючыся ³ трымаючы цела дугой — будзе пацяпленне; л³жа по¢сць — на (н..) пагадзь, скрабе к³пцюрам³ — на моцны вецер (Часоп³с «Родная прырода»).

Растлумачце правап³с не (ня) з розным³ часц³нам³ мовы ¢ тэксце. Складз³це просты план тэксту. Вусна перакажыце тэкст па

плане.

139

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

232. Прачытайце. Вызначце стыль тэксту, мэту яго нап³сання ³ адрасата. Дайце тэксту загаловак.

Шмат неверагодна ц³кавага ³ карыснага могуць сказаць нам пра веру продка¢, ³х глыбокую сувязь з прыродаю старыя звыча³ ³ прыкметы.

Сабра¢ся, напрыклад, гаспадар став³ць хату. Дрэва на будо¢лю ¸н пойдзе секчы, як месяц будзе ¢ ветаху*. Тольк³ тады яно трывалае, ссечанае ж на маладз³к хутка збуцвее*, а нарыхтаванае на зменах месяцовых квадра¢ — паесць шашаль*. Н³ ¢ як³м разе нельга браць дрэва, вывернутае бураю, бо яго павал³¢ нячысц³к, каб разам з ³м усял³цца ¢ новую хату. Трап³ць у зруб бервяно з рыпучага дрэва — гаспадары будуць часта хварэць.

Выбра¢шы месца пад хату, гаспадар зб³ра¢ з чатырох пал¸¢ чатыры камян³, н¸с ³х у запазусе ля голага цела ³ кла¢ чатырохкутн³кам, пазначаючы вуглы. Потым станав³¢ся пасярод ³ прас³¢ парады ¢ Рода. Застал³ся камян³ праз тры дн³ некранутыя — значыцца, выбар удалы.

Кладучы першы вянец зруба, уважл³ва сачыл³, куды паляц³ць першая трэска: трап³ць у сярэдз³ну — будзе ¢ хаце жыцц¸ заможнае. Пам³ж бярв¸на¢ клал³ сабраныя на Купалле з¸лк³, а часам ³ жменю змеленай на новых жорнах мук³ — каб злодзей, залезшы ¢ хату, не мог уцячы, пакуль не вернуцца гаспадары. ²снавала ³ такая прыкмета: кольк³ разбуры¢ чалавек у маленстве птушыных гн¸зда¢, стольк³ разо¢ мус³ць ¸н на сва³м вяку ³ жытло мяняць

(Ó. Àðëî¢).

Вып³шыце з тэксту словазлучэнн³ з прысло¢ям³. Як³я прысло¢³ за¢с¸ды выдзяляюцца коскам³?

Як³я дзеепрыметн³к³ ³ дзеепрысло¢³ ¢жыты ¢ тэксце? Вызначце ³х сэнсава-стыл³стычную ролю.

Складз³це план тэксту. П³сьмова перакажыце тэкст.

Тэматычная праверачная работа

Зап³шыце тэкст пад дыкто¢ку.

Гэта было да¢но, кал³ яны пасял³л³ся на ¢скра³не вял³кага горада. Тады Каця была ц³хай, хударлявай дзя¢чын-

140

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования