Бел язык - учебник 7 класс

творны, складаны; ужыты з родным склонам назо¢н³ка лесу; уваходз³ць у саста¢ акал³чнасц³.

П³сьмовы разбор

З-за (лесу) — прыназо¢н³к, выражае прасторавае зна- чэнне, нязмен., невытв., склад.; ужыты з Р. скл. наз. лесу;

óсаставе акал³чнасц³.

255.Сп³шыце. Паста¢це прапушчаныя знак³ прыпынку. Выканайце марфалаг³чны разбор ус³х прыназо¢н³ка¢ вусна, а двух (на выбар) — п³сьмова.

1. Сярод жыта, за ¢згоркам, гаман³л³ два галасы (М. Гарэцк³). 2. Рака бл³снула з-за кусто¢ шырокай ³скрыстай гладдзю трох³ спалоха¢шы мяне асляп³¢шы ³ зачарава¢шы (². Шамяк³н). 3. Ельн³к скончы¢ся рапто¢на адкры¢шы чыстую прастору поля пасярод якога на пагорку стаяла вял³кая груша (А. Кудравец). 4. Ста³ць ля Карэл³ча¢ жыта сцяной шыпшына цв³це каля М³рскага замка да брацкай маг³лы ³дзе партызанкаñí (П. Панчанка). 5. Зб³раюцца ¢ пушчы былыя салдаты — на свята, здабытае некал³ свята (Э. Агняцвет). 6. Абапал Бярозы луг³ ³ луг³... (А. Ставер). 7. На вакзальнай плошчы, у трамва³, пабл³зу мяне се¢ чалавек (Я. Скрыган). 8. Унь ускрай сядз³бы конь па¢зе стал¸вы рэжа лусты-ск³бы хлебу тчэ асновы... (Я. Колас).

256. Прачытайце. Да якога стылю ³ тыпу можна аднесц³ гэты тэкст? З якой мэтай ¸н нап³саны?

ЖЫРАНДОЛЯ

Большасць верша¢ Багрыма беззваротна заг³нула, частка, в³даць, стала здабыткам фальклору, але аб Багрыму як мастаку сведчыць яшчэ адз³н твор — жырандоля, што да гэтага часу в³с³ць у старым крошынск³м касц¸ле.

Арыг³нальна зроблена тая свяц³льня. На метал³чным кругу — кветк³ лотац³. Яны тольк³-тольк³ распусц³л³ся. М³ж кветак раск³дана л³сце дз³воснага в³награду. I над ус³м гэтым — у ³мкл³вым пал¸це жаваранк³. Там жа вы-

161

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

сечаны словы: «Павел Багрым выкана¢ у Крошыне над Шчарай года 1881».

Дакладнай даты нараджэння паэта няма. А глядз³ш на жырандолю ³ думаеш: Багрым нарадз³¢ся вясною, кал³ на лугах буяла лотаць (Я. Пархута).

Абгрунтуйце падзел тэксту на абзацы. Вусна перакажыце тэкст (гл. уклейку).

¤ У як³м сказе тэксту можна, ³ лепш, ужыць ³ншы прыназо¢- н³к? Выканайце п³сьмова марфалаг³чны разбор трох прыназо¢н³ка¢.

257. Прачытайце. Вызначце стыль тэксту. Дайце яму загаловак. Зап³шыце тэкст, уста¢ляючы патрэбныя прыназо¢н³к³ ³ знак³ прыпынку.

... пачатку веснавых палявых работ зда¢на ³снава¢ ...

беларуса¢ традыцыйны земляробчы абрад — заворванне, аранне першай баразны. Першы выхад ... поле бы¢ святам. Араты ¢става¢ ... золку* апрана¢ чыстую кашулю акрапля¢ вало¢ ц³ коней крын³чнаю вадою ³ еха¢ ... н³ву. ... сабою бра¢ хлеб ваду яйк³ соль як³я ... павер’³ садзейн³чал³ ¢радл³васц³ палетка¢. Зраб³¢шы 2—4 баразны селян³н вярта¢ся дадому дзе яго чака¢ накрыты гаспадыняй стол ... абрадавым печывам. Заворванне ³снуе ³ ... сучаснай працо¢най абраднасц³ («Беларуск³ каляндар»).

l Растлумачце пастано¢ку знака¢ прыпынку ¢ тэксце. Выканайце марфалаг³чны разбор двух прыназо¢н³ка¢ (на выбар). ¤ Раскажыце, як адзначаецца ¢ вашай мясцовасц³ свята першай

баразны. Як³я яшчэ веснавыя святы вы ведаеце? Як яны адзнача- юцца на вашай радз³ме? Ц³ брал³ вы ¢ ³х удзел?

258. Прачытайце. Вызначце тып ³ стыль тэкста¢.

I. У беларускай мове прыназо¢н³к па ¢жываецца з месным склонам залежнага слова для выражэння разнастайных значэння¢ — прасторавых (па палях ³ сенажацях),

часавых (па вечарах), аб’ектных (сумаваць па родных).

У рускай мове ¢ так³х выпадках прыназо¢н³к по ¢жываецца з давальным склонам множнага л³ку (по равнинам).

162

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

II. У спалучэнн³ з дзеясловам³ руху ³сц³, хадз³ць, бегчы, ехаць, ляцець, пасылаць для выражэння мэты залежнае слова ¢жываецца з прыназо¢н³кам па ³ став³цца ¢ в³навальным склоне: ³дзе па ваду, збегай па брыгадз³ра, прыйшо¢ па цябе.

Кал³ залежным словам з’я¢ляюцца назвы ягад (брусн³цы, чарн³цы ³ г. д.), само слова ягады, назвы грыбо¢ (л³с³ч- к³, сыраежк³ ³ г. д.), само слова грыбы, слова арэх³, то гэтыя назо¢н³к³ таксама ставяцца ¢ в³навальным склоне, але ¢жываюцца з прыназо¢н³кам у: пайшл³ ¢ грыбы, ехаць у журав³ны.

У рускай мове...

III. Спалучэнн³ з прыназо¢н³кам праз у беларускай мове выражаюць прычынныя аднос³ны: Праз цябе, дзявоцкая краса, сл¸зы коцяцца, як буйная раса (М. Багданов³ч).

Прыназо¢н³к праз ужываецца таксама ¢ спалучэннях

пран³каць праз, праб³вацца праз, праходз³ць праз: Праз ц¸мныя ф³ранк³ ледзь пран³кала святло (Я. Колас).

У рускай мове... (Паводле Ф. Янко¢скага).

Дап³шыце апошн³я абзацы другога ³ трэцяга тэкста¢. Прывядз³це прыклады.

259. Зап³шыце тэкст. Уста¢це неабходныя прыназо¢н³к³. Абгрунтуйце свой выбар.

Чэрвеньскае сонца стаяла ¢ зен³це ³ пякло н..шчадна. Н..абходна было спяшацца. Мы ³шл³ сцежкам³, як³я ведала я адна, — ³ ... лясы, ³ ... поле, ³ ... лузе, ... гэтых сцежках х³ба выпадкова магл³ прайсц³ людз³ — ... грыбы ц³ ...

ягады. Часцей увогуле ³ сцежк³ н³якай не было, бо ¢с¸ зарасло густой травой (². Шамяк³н).

l Падкрэсл³це прысло¢³ як члены сказа, вызначце ³х разрад па значэнн³.

260. Прачытайце. Вызначце адрасата ³ стыль тэксту.

П³шам ³ гаворым часам: пасмяя¢ся над ³м; жан³¢ся на ¸й; дзякую вас; прабачце мяне; адкры¢ кн³гу. Але гэта калькавы пераклад. Бо па-беларуску трэба дзякаваць не

163

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

каго, а каму — дзякую вам; прабачаць не каго, а каму —

прабачце мне. I пасмяяцца не над к³м, а з каго, ажан³цца не на к³м, а з к³м. I не адкрыць кн³гу, а адгарнуць, разгарнуць (Я. Скрыган).

У як³м склоне став³цца назо¢н³к або займенн³к пры дзеясловах

прабачыць, дзякаваць, падзякаваць, дараваць у беларускай мове? Як³ прыназо¢н³к ужываецца пры дзеясловах пасмяяцца, ажан³цца? Складз³це ³ зап³шыце сказы з названым³ ¢ тэксце беларуск³м³

словазлучэнням³.

261. Прачытайце руск³я звароты. Падбярыце ³ зап³шыце беларуск³я адпаведн³к³.

Выше отца, в тр¸х километрах от деревни, благодарю вас, более или менее, жениться на ком, болеть гриппом, у меня болит голова, удивляться чему, не удивительно, пойти за грибами, на этих днях, топить печь, минуты три, в другой раз.

262. Прачытайце. Падбярыце ³ зап³шыце адпаведныя с³нан³м³ч- ныя словазлучэнн³.

У з о р: ³сц³ лесам — ³сц³ праз лес.

Паехаць на в¸ску, аднолькавыя выглядам, вучыцца напярэдадн³ вайны, парашк³ супраць кашлю, перайсц³ рэч- ку, нап³саць брату, куп³ць дачцэ, успам³ны аб м³нулым, праходз³ць уздо¢ж шашы, прачытаць на працягу вечара.

З дзвюма парам³ словазлучэння¢ складз³це ³ зап³шыце сказы.

§ 36. Разважанне як тып тэксту

164

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

263. Прачытайце тэкст услых, захо¢ваючы патрэбную ³нтанацыю. Чаму адпавядае загаловак: тэме ц³ асно¢най думцы тэксту? Вызначце тып ³ стыль тэксту. Назав³це структурныя частк³. Прывядз³це прыклады да тэз³са¢ з уласных уражання¢ ³ наз³рання¢.

ВАРТА АД’ЕХАЦЦА

За што мы, людз³, люб³м дал¸к³я дарог³?

На гэтых дарогах мы, безумо¢на, шмат знаходз³м: не бачаныя н³дзе раней дрэвы ³ кветк³, не чутыя раней галасы звяро¢ ³ птушак, нанава адкрываем для сябе старую зямлю, старое сонца, старыя зоры на небе, знаходз³м новыя для сябе гарады ³ новых сябро¢.

Але ж любая знаходка мае тольк³ тады нейк³ сэнс, кал³ яна, дал¸кая, дапаможа зразумець, па¢ней адчуць самае для сябе бл³зкае ³ самае дарагое, кал³ ¢ чужым па-новаму па- чынаеш разумець ³ цан³ць сва¸, кро¢нае.

Так, варта ад’ехацца далей ад свайго м³лага кута. Ад’- ехацца хоць дзеля таго, каб здал¸к з³рнуць на сам³х сябе, на сва¸ добрае ³ благое (В. Карамаза¢).

Назав³це прыназо¢н³к³, ужытыя ¢ тэксце. Як³я значэнн³ перадаюцца з ³х дапамогай у словазлучэннях?

l Растлумачце правап³с часц³цы не ¢ тэксце.

l Вып³шыце словазлучэнн³ з прысло¢ям³. Вызначце ролю прысло¢я¢, растлумачце правап³с.

264. Пазна¸мцеся з тэкстам. Знайдз³це словы, у як³х выказана асно¢ная думка. Да якога стылю ³ тыпу аднос³цца тэкст? Адказ растлумачце.

Меркаваць, што чалавек станов³цца кепск³м таму, што на яго негаты¢на ¢плываюць абстав³ны жыцця (сацыяльнаэканам³чная с³туацыя), — траг³чная памылка.

Паспрабую растлумачыць, што я маю на ¢вазе. Па-пер- шае, у адной ³ той жа с³туацы³, у залежнасц³ ад настрою, стану, чалавек можа паводз³ць сябе па-рознаму. Па-другое, розныя людз³ ¢ адной ³ той жа с³туацы³ паводзяць сябе таксама па-рознаму. Хачу прывесц³ прыклад. Шмат хто ведае ц³кавага дацкага карыкатурыста Херлуфа Б³дструпа.

165

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

1

2

3

4

У яго творчасц³ добра адлюстравана пс³халог³я чалавека, яго паводз³ны.

Дык вось, сярод яго творчага скарбу ¸сць адна работа, якая складаецца з чатырох малюнка¢. На кожным намалявана адна ³ тая ж с³туацыя. Чалавек се¢ на ла¢ку, зня¢ капялюш ³ пакла¢ побач. Друг³ чалавек, падышо¢шы, не за¢важы¢ ³ ¢се¢ся на гэты капялюш, натуральна, пакаме- чы¢шы яго ³ сапсава¢шы форму. На ¢с³х чатырох малюнках гэта з’я¢ляецца агульным ³ нязменным пачаткам. Але

166

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

вось кульм³нацы³ розныя, бо розная рэакцыя людзей у гэтай с³туацы³.

На першым малюнку ¢ладар капелюша схап³¢ неабач- л³вага небараку ³ пача¢ на яго крычаць, гэта значыць праяв³¢ раздражн¸насць ³ гне¢. На друг³м малюнку гаспадар забра¢ свой капялюш, з³рну¢ на яго ³ засмяя¢ся, ды гэтак заразл³ва, што ³ той, хто се¢ на капялюш, таксама за¢см³ха¢ся. На трэц³м малюнку ¢ладар капелюша, убачы¢шы, што сталася з яго рэччу, — заплака¢.

А на апошн³м малюнку гаспадар увогуле не праяв³¢ н³як³х эмоцый.

Мастак паказа¢, што паводз³ны чалавека ³ яго рэакцыя на вонкавае ¢здзеянне не залежаць ад знешн³х абстав³на¢, а залежаць тольк³ ад самога чалавека, яго ¢нутранага стану, характару, выхаванасц³. Маральны ³ культурны ¢зровень чалавека не залежыць ад таго, як ³ чым яго кормяць ³ ¢ што апранаюць (А. Дылюк).

Растлумачце лекс³чнае значэнне сло¢ негаты¢на, траг³чны, с³туацыя, эмоцы³, рэакцыя; падбярыце да ³х с³нон³мы. Складз³це з гэтым³ словам³ сказы.

Як³я значэнн³ перадаюцца пры дапамозе прыназо¢н³ка¢ у гэтым тэксце?

Выдзел³це ¢ тэксце тэз³с, доказ ³ вывад. Як³я асабл³васц³ пабудовы гэтага публ³цыстычнага разважання? Ц³ згодны вы з думкай а¢тара? Кал³ так, то прывядз³це прыклады са сва³х наз³рання¢.

265. Ц³ думал³ вы кал³-небудзь, як³ сэнс укладваюць людз³ ¢ словы сапра¢дны сябар? Зап³шыце свае думк³ па гэтым пытанн³. Прыдумайце тэз³с, як³ вы будзеце абгрунто¢ваць, абараняць. Падбярыце прыклады з прачытаных л³таратурных твора¢, як³я дапамогуць вам зраб³ць выказванне больш выразным, перакана¢чым.

Напрыклад:

Сапра¢дны друг гадам³ гартаваны, Гатовы заслан³ць ³ памагчы. Прыходз³ць у бядзе неспадзявана, Як хлеб, як соль, як вогн³шча ¢начы.

С. Грахо¢ск³

167

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

Што сцвярджае народная мудрасць у наступных беларуск³х прыказках?

Дружба не за¢с¸ды салодкая служба.

Той не можа быць другам, хто абыдзе ¢ бядзе кругам. Прыяцеля пазнаеш у няшчасц³.

Не той друг, хто м¸дам мажа, а той, як³ ¢ вочы пра¢ду скажа.

Новых сябро¢ набывай, а старых не забывай. Скажы мне, хто твае сябры, я скажу, хто ты сам.

Падрыхтуйцеся да дыспуту на тэму «Каго можна назваць сапра¢дным сябрам?». Па вын³ках дыспуту нап³шыце нататку ¢ газету.

Рыхтуючыся да дыспуту, вазьм³це пад увагу наступныя парады.

ÏÀ Ì ß Ò Ê À

üУ час выказвання не адх³ляйся ад тэмы абмеркавання.

üСта¢ся з павагай да сва³х апанента¢, да таго, што яны кажуць.

üНе перапыняй суразмо¢цу, памятай, што, як ³ ты, кожны мае права выказаць сваю думку.

üУласныя думк³ выказвай годна, спакойна, выб³рай важк³я аргументы ³ прыклады.

üНе падмяняй абмеркаванне пэ¢ных думак абмеркаваннем асаб³стых якасцей удзельн³ка¢ дыспуту.

Нататка — кароткае паведамленне ¢ публ³цыстыч- ным стыл³, разл³чанае на эмацыянальнае ¢здзеянне на чытача. Нататка складаецца з трох частак:

! 1) уступу, дзе гаворыцца пра месца, час дзеяння ³ тэму выказвання;

2)выкладу асно¢ных факта¢, палажэння¢ ³ доказа¢;

3)канцо¢к³ — вываду.

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

ЗЛУЧН²К

¸1. Лагодна, дружна ³ шчасл³ва жыцц¸ зайграла каля

¸¸ рэчк³ (Я. Колас).

¸2. Вецер дзьму¢, ³ шуме¢ па-над Н¸манам бор (М. Танк).

¸У першым сказе злучн³к ³ звязвае аднародныя чле-

¸ны сказа — акал³чнасц³ дружна, шчасл³ва. У друг³м

¸сказе злучн³к ³ звязвае дзве частк³ складанага сказа —¸

¸ вецер дзьму¢, шуме¢ па-над Н¸манам бор.

266. Прачытайце. Вызначце стыль ³ жанр тэксту. Чаму вучыць гэты тэкст?

ПРА ЗЯЗЮЛЮ

Жыл³-был³ брат ³ сястра. Брат бы¢ вельм³ бедны, а сястра — дужа багатая.

Аднойчы пайшо¢ брат да сястры, каб хоць кавалкам хлеба дапамагла.

Сястра скупая была, сказала, што ключы ад клец³ згуб³ла. I пачала яна н³бы шукаць ключы, а брат стая¢, стая¢ пад акном, чака¢, чака¢ ³ нарэшце не вытрыма¢ ³ пайшо¢.

На дарозе павал³¢ся ³ пам¸р ад голаду.

Сястра зразумела, што зраб³ла дрэнна, ³ стала кл³каць брата:

169

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования

— Якуб, Якуб, вярн³ся, ключы знайшл³ся.

Праз сваю скупасць яна зраб³лася зязюляй ³ цяпер увесь час кл³ча:

—Якуб, Якуб! Тольк³ чуваць:

—Êó-êó, ку-ку! (В. Ласто¢ск³).

Вызначце, што звязвае ¢ тэксце кожны са злучн³ка¢ — аднародныя члены ц³ частк³ складанага сказа. Як³ злучн³к звязвае сказы ¢ тэксце? Растлумачце пастано¢ку знака¢ прыпынку.

l Ц³ з’я¢ляецца ¢ гэтым тэксце прыназо¢н³к ад адназначным? Якое значэнне разам з залежным словам выражае прыназо¢н³к

ïðàç?

Вусна перакажыце тэкст.

267. Прачытайце. Вызначце тып ³ стыль тэксту, яго тэму ³ асно¢- ную думку. Зап³шыце тэкст, уста¢ляючы прапушчаныя л³тары ³ патрэбныя знак³ прыпынку.

²м¸ны Янк³ Купалы ³ Якуба Коласа да¢но ³ заслужана стаяць поруч. П³сьменн³к³ поруч ³шл³ ¢ л³таратурнай твор- часц³, якая паралельна расла ³ мужнела ста¢шы славай ³ гонарам нашага народа. У ³х был³ бл³..к³я ³дэйна-эстэтыч- ныя праграмы ³ грамадск³я погляды. Абодва паэты зраб³л³ шчодры ³ д..братворны ¢клад у беларускую л³таратурную мову. Па сутнасц³, был³ яе заснавальн³кам³, сва¸й творчасцю навуковай грама..скай дзейнасцю садзейн³чал³ росту ³ ¢мацаванню яе грама..скага прэстыжу* (Ì. Á³ðûëà).

170

Образовательный портал www.adu.by/ Национальный институт образования