Слова I яго значэнне

Тэрмін «лексікалогія» ўзнік на аснове спалучэння двух элементаў lехіs і 1оgоs, якія ў старажытнагрэчаскай мове мелі адпаведныя значэнні «слова» і «вучэнне». Такім чынам, лексікалогія ў самым шырокім разу­менні – гэта навука аб словах, аб слоўнікавым складзе мовы.

Слова – гэта фанетычна і граматычна аформленая адзінка мовы з пэўным значэннем. Кожнае слова мае лексічнае і граматычнае значэнне.

Граматычнае значэнне слова – тыя агульныя значэнні, якія ўласці­вы розным разрадам слова ў мове і на аснове якіх гэтыя разрады вылу­чаюцца (дом – назоўнік, м. р., 1-га скланення, неадушаўлёны).

Лексічнае значэнне слова – гэта яго суаднесенасць з тымі ці іншымі з’явамі або прадметамі, рэчаіснасцю, тое, што слова абазначае (дом – бу­дынак для жылля, размяшчэння ўстаноў і прадпрыемстваў).

Адным з важных кампанентаў значэння слова з’яўляецца намінатыў­насць. Усе самастойныя словы называюць аб’екты рэчаіснасці. Паводле гэ­тага выдзяляюцца тыпы значэнняў: 1) прамыя (або намінатыўныя), якія ад­люстроўваюць непасрэдную, замацаваную ў свядомасці людзей сувязь слоў з прадметамі або з’явамі рэчаіснасці (напрыклад: возера, адзенне, муд­расць, бяроза, цёплы, мёд, ісці); на іх базе ўзнікаюць усе астатнія значэнні; 2) фразеалагічна звязаныя значэнні выяўляюцца ў складзе фразеалагічных спалучэнняў, у якіх словы маюць адзінае лексічнае значэнне, якое вельмі часта не вынікае са значэння слоў-кампанентаў (ламаць галаву – біцца над рашэннем якой-небудзь задачы, пытання; з’есці сабаку – быць спецыялістам у сваёй справе; выйсці сухім з вады – пазбегнуць пакарання; аж у роце чор­на – злы, люты); 3) канструктыўна абумоўленыя значэнні словы набыва­юць у адпаведных граматычных канструкцыях у кантэксце. Напрыклад:

На ніцях белай павуціны

Прывозяць восень павучкі.

Яе красёнцы, чаўначкі

У моры лесу мільгатнулі

І лісце ў багру апранулі;

І з кожнай лісцевай галоўкі

Глядзіць твар восені-свякроўкі.

Я. Колас.

Адрозніваюць прамое і пераноснае лексічнае значэнне слова.

Тып пераносу	Шлях пераносу	Прыклады
Метафара	Па форме	іголка (хвойнага дрэва)  іголка (якой шыюць)
	Па колеры	залатыя завушніцы – залатыя каласы
	Па функцыі	крыло птушкі – крыло самалёта
	Па месцы знаходжання	галава рыбы – галава клана
Метанімія	Па сумежнасці ў прасторы	цынкавае вядро – разліць вядро
	Па сумежнасці ў часе	пераклад кнігі – чытаць пераклад
	Назва матэрыялу на выраб	злітак срэбра – есці са срэбра
	Назва дзеяння на выраб	займацца шытвом – на стале ляжыць шытво
	Імя ўласнае на выраб	Рудольф Дызель – магутны дызель
	Назва часткі на цэлае	галава каровы – статак у 200 галоў
Сінекдаха	Назва агульнага на канкрэтнае	зброя (прылада для нападу ці абароны) – зброя (пісталет)
	Родавая назва на відавую	дзічка (яблыня) – дзічка (плод яблыні)

Словы бываюць адназначнымі і мнагазначнымі. Словы, якія маюць толькі адно значэнне, называюцца адназначнымі. Гэта пераважна словы, якія абазначаюць навуковыя і тэхнічныя паняцці, а таксама некаторыя на­звы раслін, жывёл, птушак, прадметаў (бульдозер, кісларод, елка, алень, ало­вак і інш.). Большасць слоў беларускай мовы маюць не адно, а некалькі зна­чэнняў – такія словы называюцца мнагазначнымі (бялок  празрыстая част­ка птушынага яйка, якая акружае жаўток; белая, празрыстая абалонка вока).

З’ява гукавога супадзення зусім розных па сэнсе моўных адзінак называецца аманіміяй. У адрозненне ад мнагазначнага слова, у якім паміж значэннямі захоўваецца семантычнае адзінства, амонімы – зусім розныя словы, гучанне якіх па тых ці іншых прычынах супала. У філалагічных слоўніках амонімы падаюцца ў розных слоўнікавых артыкулах і пазнача­юцца надрадковай лічбай: кіт¹, кіт²; стапа¹, стапа².

Амонімы – словы, якія аднолькава гучаць і пішуцца, але маюць розныя значэнні. Адрозніваюць лексічныя, марфалагічныя і фанетычныя амонімы.

Лексічныя амонімы (поўныя лексічныя амонімы) – словы, якія супадаюць у гучанні і напісанні ва ўсіх сваіх граматычных формах: гасцінец (падарунак) – гасцінец (дарога), малінаўка (яблык) – малінаўка (птушка). Калі словы адной і той жа часціны мовы супадаюць толькі ў адной або некалькіх граматычных формах, то гэта няпоўныя амонімы: адрываць (ад адарваць) – адрываць (ад адрыць), бор (стары густы сасновы лес) – бор (хімічны элемент).

Марфалагічная амонімы (амаформы) – словы, у якіх супадаюць у вымаўленні і напісанні толькі асобныя формы: горкі перац – з’ехаць з горкі; асеннія палі – палі кветкі; маладыя асіны – асіны рой. Амаформы, як правіла, адносяцца да розных часцін мовы, не маюць супадзенняў у пачат­ковай форме.

Фанетычныя амонімы (амафоны) – гэта словы, якія гучаць ад­нолькава, а пішуцца па-рознаму: плод і плот, раман і Раман, казка і каска, грыб і грып.

Графічныя амонімы (амографы)  гэта словы, якія пішуцца ад­нолькава, а адрозніваюцца ў вымаўленні месцам націску: памяць – памяць, прыклад – прыклад, мука – мука, каня – каня.

Сінонімы  словы, якія абазначаюць адзін і той жа прадмет, якасць, дзеянне, а пішуцца і вымаўляюцца па-рознаму.

Група з двух ці больш сінонімаў называецца сінанімічным радам, пры запісе якога на першае месца ставіцца слова-дамінанта – слова, якое шырэй за іншыя выкарыстоўваецца ў мове і больш дакладна выражае агульнае значэнне: крэпасць – цвярдыня – бастыён – цытадэль; ісці – кро­чыць – маршыраваць – цягнуцца – плесціся; мала – нямнога – троху. У не­каторых сінанімічных радах могуць аб’ядноўвацца словы розных часцін мовы (мала, жменя (гароху)).

Калі слова з’яўляецца мнагазначным, то яно можа ўваходзіць у роз­ныя сінанімічныя рады: прыняць – залічыць на першы курс, прыняць – сус­трэць гасцей; ціхі чалавек – спакойны; ціхі шолах – слабы, нячутны. Не­каторыя рады сінанімічных слоў складаюцца са слоў і спалучэнняў слоў: драмаць – кляваць носам, мала – кот наплакаў. У сінанімічныя адносіны могуць уступаць агульнаўжывальныя і дыялектныя словы (падасінавік – асавік, авадзень – здрок), словы сучаснай мовы і ўстарэлыя словы (каніку­лы – вакацыі, лоб – чало), спрадвечна беларускія і запазычаныя словы (прыстаўка – прэфікс, змена, развіццё – эвалюцыя, адлегласць – дыстан­цыя, важны – актуальны).

Сінонімы бываюць:

а) семантычныя (адрозніваюцца сэнсавым адценнем): вялікі – агром­ністы – гіганцкі;

б) стылістычныя (адрозніваюцца стылістычнай афарбоўкай, выка­рыстоўваюцца ў розных стылях): маланка – бліскаўка, бегемот – гіпа­патам, вандроўнік – пілігрым;

в) семантыка-стылістычныя (адначасова адрозніваюцца семантыкай і сферай ужывання): пісаць – крэмзаць, крычаць – галёкаць, забрудзіць – замызгаць;

г) абсалютныя (дублеты) (увогуле не адрозніваюцца па сэнсе): стронга – фарэль, правапіс – арфаграфія, вываз – экспарт;

д) кантэкстуальныя (з’яўляюцца сінонімамі толькі ў пэўным кантэксце):

1. Раптам адтуль упаў мне ў вочы нясцерпны яркі сноп святла.

2. І зноў адтуль, у адказ, меч святла.

Антонімы – словы з супрацьлеглым значэннем: аднакарэнныя (за­крыць – адкрыць, прывязаць – адвязаць) і рознакарэнныя (добры – дрэнны, халодны  гарачы).

Прыстаўкі не-, без-, анты-, контр- надаюць слову супрацьлеглае значэнне: добры – нядобры, дэмакрат – антыдэмакрат, наступленне – контрнаступленне.

Антонімы могуць выкарыстоўвацца ў якасці мастацкіх прыёмаў:

антытэза – ярка выражанае супастаўленне кантрасных з’яў, паняц­цяў, вобразаў: Песня, любоў і нянавісць, будзьце заўсёды са мной. Стук радасны ў грудзях не змоўк, жыццё і плача і смяецца;

аксюмаран – наўмыснае спалучэнне слоў, якія выражаюць проці­леглыя, лагічна несумяшчальныя паняцці: салодкі сум, цёплы халадок, гарачы снег, страшная прыгажосць.

Паронімы – словы з блізкім гучаннем, але розным лексічным зна­чэннем (аператыўны і аперацыйны, атамнік і атамшчык, вытворны і вытворчы). Паронімамі бываюць: назоўнікі (нявеста – нявестка), прымет­нікі (ласкавы – ласкальны), дзеясловы (чырванець – чырваніць). Параніміч­нымі парамі выступаюць спрадвечна беларускія словы (сыты – сытны) і запазычаныя (абанент – абанемент, эфектны – эфектыўны). Словы-паро­німы адрозніваюцца паміж сабою прыстаўкамі (павіннасць – правіннасць, надзвычайна – незвычайна) або суфіксамі (слоўны – слоўнікавы, мала­важны – малаважкі).