26. Гарадзельская ўнія (прычыны заключэння, сутнасць, значэнне, наступствы).

Гарадзельская ўнія – саюз паміж Польшчай і ВКЛ, які адмяняў большую частку Крэўскай уніі 1385 года, падцвяржаў існаванне ВКЛ у якасці незалежнай дзяржавы. Утой самы час унія прызанала вярхоўнасць польскага караля, які мусіў стаць уладаром ВКЛ пасля смерці вялікага князя. Унія ўніфікавала агульную палітыку дзыюх дзяржаў, уводзіла агульныя інстытыуты, агульныя польска-літоўскія соймы і сходы, урады ваяводаў і кашталаянаў у Літве. Літоўская шляхта зраўнялася з польскімі родамі. Была падпісана 02.10.1413 года ў замку Гарадло на рацэ Западны Буг (сучасная Польшча).

Падчас падпісання ўніі былі падпісаны 3 прывілеі:

1 – выдадзены ад 47 польскіх феадалаў, надзяляў 47 літоўскіх феадалаў-каталікоў сваімі прыватнымі гербамі.

2 – падпісаны 47 літоўскімі феадаламі, пацвярджаў прыняцце імі польскіх прыватных гербаў. Літоўская шляхта абяцала быць з польскай шляхтай у вечным сяброўстве. Адзначалася, што ў выпадку смерці Вітаўта выбары новага вялікага князя літоўскага мусілі адбывацца пры згодзе з польскай шляхтай. А ў выпадку смерці Ягайлы – выбвры польскага караля мусілі адбывацца пры згодзе літоўскай шляхты.

3 – непасрэдна Гарадзельскі прывілей 1413 года - польскi кароль Ягайла i вялiкi князь лiтоускi Вiтаут абяцалi назначаць на дзяржауныя пасады феадалау-католiкау, якiя прынялi польскiя гербы, i дазволiць iм свабодна распараджацца маёмасцю у cвaix маёнтках i тым самым павысiць ix грамадскае становiшча да князёу Рурыкавiчау i Гедзiмiнавiчау, даваць iльготы касцёлам, кляштарам i iншым каталiцкiм установам. У грамаце абвяшчалася аб`яднанне ВКЛ з Польшчай, аднак гарантавалася захаванне адасобленасцi i нязменнасцi улады вялiкага князя, тым самым захоувалася самастойнасць ВКЛ. Гарадзельская унiя умацоувала сiлы ВКЛ i Польшчы у барацьбе з замежнай агрэсiяй, а таксама мела на мэце задобрыць i супакоiць рымскую курыю, якой быу нанесены удар у вынiку паражэння Тэутонскага ордэна у Грунвальдскай бiтве 1410.

Гарадзельскi прывiлей 1413, заканадаучы акт, якi юрыдычна замацоувау Гарадзельскую унiю 1413, выдадзены ад iмя караля Польшчы Ягайлы i вялiкага князя лiтоускага Biтаута. Меу на мэце умацаванне i пашырэнне каталiцызму у ВКЛ. У прывiлеi канстатавалася, што з прыняццем каталiцтва ВКЛ «далучаецца, уключаецца, злучаецца, перадаецца» Польскаму каралеуству. Усе касцёлы i каталiцкi клiр забяспечваюцца yciмi правамi i свабодамi згодна са звычаямi Польскага каралеуства. Паны, шляхта i баяры ВКЛ, якiя прымуць каталiцкую веру i атрымаюць гербы, могуць карыстацца прывiлеямi i падараваннямi, як i польскiя паны i шляхта, пацвярджалiся ix правы на свабоднае распараджэнне сваей маёмасцю i атрыманне спадчыны.

Дайце аналіз Люблінскай ўніі 1569 г. (прычыны заключэння, сутнасць, значэнне, наступствы).

Персанальная унія паміж ВКЛ і Польшчай у 15 ст. насіла няўстойлівы характар. Яна неаднаразова пріпынялася і зноў узнаўляла сваё дзеянне.

Прычыны Люблінскай уніі: імкненне беларускай, украінскай, літоўскай шляхты мець роўныя прывілеі з польскай і абмежаваць самавольства магнатаў, а таксама жаданне аблегчыць сваю вайсковую павіннасць, якую яна адбывала ў форме "паспалітае рушэнне", тады як у Польшчы пераважала наёмнае войска. Уніі запрацівіліся літоўска-беларускія магнаты, не якія жадалі абмежаванні сваіх правоў, прывілеяў і зямельных уладанняў. Аднак іх апазіцыя апынулася недастаткова моцнай, каб не дапусціць ажыццяўлення уніі.

Акрамя ўнутрыпалітычных, былі яшчэ і знешнепалітычныя фактары, якія прымушалі польска-літоўскія кіруючыя колы да дзяржаўнага аб'яднання. З-за працяглага супрацьстаяння з Маскоўскім царствам, спусташальных набегаў татараў, барацьбы за вялікакняскі стол Вялікае княства Літоўскае апынулася на мяжы катастрофы.

Сітуацыя абвастрылася ў сярэдзіне 16 ст., Калі пачалася вайна паміж Масковіяй і Лівонскім ордэнам. У тую вайну была ўцягнутая і Літва, якая ваявала на баку ливонцев.

10 студзень 1569 адкрылася пасяджэнне аб'яднанага сейма, на якім адразу ж разгарэліся спрэчкі паміж праціўнікамі і прыхільнікамі уніі.

Тым не менш у чэрвені 1569 г. дэпутаты Вялікага княства Літоўскага прысягнулі на вернасць дзяржаўнай уніі і падпісалі акт аб ёй. Так ўтварылася дзяржава Рэч Паспалітая з выбарным каралём; агульным сеймам, грашовай адзінкай, адзінай знешняй палітыкай, але ж у кожнай дзяржаве захоўваліся самастойныя органы ўлады, уласная казна, узброеныя сілы і заканадаўства.

Пасля Люблінскай уніі ўзмацнілася дыскрымінацыя беларускага насельніцтва. Беларусаў падвяргалі разнастайным ўціскам: абмяжоўвалі тэрыторыю іх пражывання, не дазвалялі ўступаць у рамесныя цэхі, забаранялі займацца гандлем і т. п. Значна ўзмацніўся апалячванне, прымусова насаджваліся культура, мова, адукацыя, каталіцкая рэлігія, якую асабліва ўпарта ўводзіў ордэн езуітаў. Акрамя таго, апалячаная беларуская шляхта атрымлівала ў Рэчы Паспалітай высокі сацыяльны статус і магчымасць хуткага прасоўвання на дзяржаўнай службе.

Шляхта настойліва ўводзіла Фоль-варачныя гаспадаркі, паншчыны. Па Літоўскаму статуту 1588 г. сяляне закрепощались, усталёўваўся 20-гадовы тэрмін вышуку селяніна-ўцекача.

Люблінская унія стала падзеяй велізарнага палітычнага вагі.

Для лёсу Берарусі яна мела досыць супярэчлівыя наступствы: з аднаго боку, спрыяла ўзмацненню польскай экспансіі на беларускія землі, разбуральнаму наступу каталіцызму, нарастанню сацыяльнага напружання, апалячванню тагачаснай беларускай эліты.

З іншага боку, важным вынікам уніі быў выхад беларускіх зямель на арбіту заходнееўрапейскай культуры, магутная ўспышка культурна-адукацыйнага руху, якое ўпершыню аб'яднала прадстаўнікоў усіх саслоўяў і паклала пачатак нараджэнню беларускага народа як усвядомленай супольнасці.

Берасцейская царкоўная ўнія

У 1054 г. адбыўся канчатковы раскол хрысціянскай царквы на заходнюю – каталіцтва і ўсходнюю – праваслаўе. Вялікае княства геапалітычна знаходзілася на мяжы двух рэлігій, таму абедзве канфесіі былі шырока прадстаўлены ў дзяржаве. Гэта давала падставы праваслаўнай Маскве і каталіцкаму Захаду для ўмяшання ва ўнутраныя справы княства. Каб абараніць незалежнасць ВкЛ, трэба было нешта іншае – не каталіцтва і не праваслаўе.

Да XVI ст. выразна праступілі рысы крызісу праваслаўя. Канстантынопаль быў захоплены туркамі, епархіі княства не здолелі стварыць незалежную сістэму адукацыі, падрыхтаваць кваліфікаваныя кадры радавога духавенства, наглядаўся крызіс прапаведніцтва. Праваслаўе страчвала інтэлектуальную апору – тагачасную інтэлігенцыю. Езуіт Пётр Скарга адмячаў стан праваслаўя ў ВкЛ так – “папы схалопелі, навука ўпала”. Да таго, ва ўмовах Лівонскай вайны з Расіяй арыентацыя на Маскву (цэнтр праваслаўя, з 1589 – у Маскве патрыярхія) выглядала здрадніцтвам. У той час на Захадзе наглядаўся духоўны ўздым, ствараліся нацыянальныя цэрквы. Неабходнасць рэфармавання царквы разумелі беларускія праваслаўныя іерархі. Супадзенне гэтых фактараў (культурная дэградацыя праваслаўя, узвышэнне праваслаўнай Масквы, імкненне дзяржаўных кіраўнікоў ВкЛ на ўмацаванне незалежнасці і памкненні Ватыкана на акаталічванне княства) паспрыяла хуткаму правядзенню царкоўнай рэформы – увядзенню ўніяцтва.

У першай палове 1590-х гг. на шматлікіх сустрэчах з прадстаўнікамі Ватыкана праваслаўныя іерархі выпрацоўвалі ўмовы аб’яднання цэркваў у ВкЛ. Ініцыятарамі ўніі выступілі епіскап берасцейскі і ўладзіміскі Іпаці Пацей і епіскап луцкі Кірыла Тарлецкі. Іх падтрымалі мітрапаліт Міхаіл Рагоза, кароль і князь Жыгімонт ІІІ Ваза і канцлер ВкЛ Леў Сапега. На царкоўным саборы вясной 1595 г. з намерам заключыць унію згадзіліся ўсе праваслаўныя епіскапы, акрамя львоўскага. Былі выпрацаваны “33 артыкула” – умовы аб’яднання, згодна з імі:

• захоўваліся ўсе царкоўныя святы згодна з праваслаўным каляндаром;

• на царкоўныя пасады прызначаюцца толькі “рускія” людзі;

• манастыры і цэрквы не пераўтвараюцца ў касцелы;

• забараняецца пераманьваць у каталіцтва ўніятаў;

• папа рымскі з’яўляецца главой царквы ў пытаннях веры;

• уніяты прымаюць некаторыя дагматы каталіцкай царквы (сімвал веры і інш.).

Пасля прыняцця ўніі не павінна было быць ломкі звычаяў і традыцый – знешне нічога не змянілася. На гэта вельмі спадзяваліся ініцыятары аб’яднання цэркваў. 23 снежня 1595 г. І.Пацей і К.Тарлецкі сустрэліся ў Рыме з Кліментам VIII, які згадзіўся з усімі ўмовамі і падпісаў папскую буллу аб уніі. 6 – 9 кастрычніка 1596 г. ў Бярэсце на царкоўным саборы, куды з’ехаліся прыхільнікі ўніі, уніяцтва было канчаткова аформлена як рэлігійны накірунак. Адначасова ў Бярэсці на свой сабор сабраліся прыхільнікі захавання чысціні праваслаўя, лідэрам іх быў епіскап львоўскі. Наклаўшы ўзаемныя праклёны, іерархі раз’ехаліся па епархіям, сеючы зерне варожасці і напружанасці ў грамадстве. 15 кастрычніка 1596 г. каралеўскім універсалам акт уніі быў зацверджаны на дзяржаўным узроўне. Афіцыйна праваслаўная царква ў ВкЛ перастала існаваць, была створана грэка-уніяцкая царква.

Грамадства ўспрыняла ўвядзенне ўніі па-рознаму. Частка насельніцтва рашуча яе падтрымала асабліва ў епархіях, што ўзначальвалі прыхільнікі ўніі, частка насельніцтва рашуча адмовіліся ад рэформы. Традыцыя праваслаўя не дапускала аніякіх змен – так не магла захавацца чысціня “першапачатковасці” хрысціянства. Увядзенне ўніі прымалася як асабістая трагедыя. Іншыя праваслаўныя дзеячы выступалі не супраць уніі, а супраць падпарадкавання папе, супраць рэгіянальнага характару ўніі. Такое моцнае супраціўленне было непрадбачаным, канфрантацыя толькі нарастала. Адбываліся сутычкі, барацьба за храмы і епіскапскія катэдры, некаторыя прымалі жудасныя формы. Жорсткая дзейнасць уніяцкага архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча ў Полацку і Віцебску выклікала выбух народнага гнева – Кунцэвіч быў забіты і выкінуты ў Дзвіну. Такія паўстанні жорстка падаўляліся ўладамі, якія спачатку падтрымалі новую царкву.

Уніяцтва праз падтрымку дзяржавы і культурна-асветніцкую дзейнасць паступова пашыралася сярод сельскага насельніцтва і гараджан, дробнай шляхты. Да пачатку XVIII ст. яно стала самай масавай рэлігіяй у княстве, дапамагло захаваць нацыянальныя адметнасці беларускага народа, стрымала апалячванне беларускіх зямель. Гэта азначае, што тыя надзеі, што ўсклалі на ўніяцтва ў Ватыкане і Кракаве, не збыліся. Больш удала Ватыкан і Кракаў дзейнічалі ў асяроддзі сярэдніх і буйных феадалаў ВкЛ. Пад час контррэфармацыі яны амаль ўсе перайшлі ў каталіцтва, што паспрыяла іх апалячванню, зліццю з феадальным саслоўем Польшчы ў адзінае феадальнае саслоўе Рэчы Паспалітай. Беларускія феадалы страчвалі сувязь з гістарычнай традыцыяй дзяржавы ВкЛ, са сваім народам.

Прыхільнікі праваслаўя не зніклі з гістарычнай сцэны. У 1620 г. яны тайна пасвяцілі новую іерархію ў Кіева-Пячорскай Лаўрэ (кантралявалася праваслаўнымі). Так канчаткова адбыўся раскол былых правслаўных княств на дзве царквы. У ўсходніх раёнах княства праваслаўныя карысталіся значнай падтрымкай, асабліва ў буйных гарадах. Таму вялікія князі з цягам часу вымушаны былі афіцыйна прызнаць адраджэнне праваслаўя ў княстве. У 1632 і 1633 гг. Уладзіслаў IV Ваза прызнаў існаванне праваслаўных цэркваў і надаў ім некаторыя прывілеі, у 1650 г. гэтыя прывілеі падцвердзіў Ян Казімір.

29. Агульназемскія прывелеі:

У залежнасці ад дзеяння нарматыўных актаў у прасторы і па колу асоб ты граматы (прівілеі), якія дзейнічалі на ўсёй тэррыторыі дзяржавы і адносіліся да ўсяго насельніцтва, прынята зваць агульназемскімі. За час існавання дзяржавы была прынята значная колькасць гэтых актаў. Некаторыя з іх маюць найболей істотнае значэнне для далейшага развіцця прававой сферы дзейнасці.

Перш за ўсё, агульназемскія граматы замацоўвалі правы шляхецкага саслоўя, якое пачало складвацца ў дзяржаве ў 14 стагоддзі. Аднымі з першых такіх грамат былі тры граматы Ягайлы.

1. Замацаваў тое, што 47 феадалаў Польшы згодны падзяліцца сваімі гярбамі і ўступіць ў гербавае пабрацімства з феадаламі-католікамі ВКЛ

2. Другі прывілей сцвярджаў, што 47 феадалаў ВКЛ прімалі гэтыя гербы.

3 (Ад імя Ягайлы і Вітаўта) сцвярджаў, што ВКЛ далучаецца да Польшчы. Але прі гэтым было замацавана, што пасля смерці Ягайлы, каралі будуць адбірацца са згоды караля польскага.