§ 184. Артикли -е2 хусусияти муайянкунй (ншоратй) дорад ва му- родифи он чонишинхои ишорагй ба шумор мераванд. Артикли -ег бо иемхое меояд, ки онхоро чумлахои пайрави муанянкунанда эзох ме- диханд:

Саг аз гуфтугузоре, ки дар байни чунон ва ояида рафт ва хам аз фармоне, ки чупон ба худаш «чим1... дам бнхоб!» гуён дод, пай бурд, ки оянда як шахг.и безарар будааст ва ором гирифт («Садои Шарк») Хоиацое, ки ба назднкй онхо кучнда ом ада ид, дар пешн на- зараш гус баръало намоён гардидаид («Садои Шарк»).

Дар чушш иемхо артикли -е₂ хусусияти ншоратй дорад, вале ба кадом аломати нем, ба аломати аз ин пеш маълум ва ё номаълум ншо- ра намудани он аз чумлаи иайрав маълум мешавад. Азбаеки дар нс- ми муайяншаванда ишорагчонншинхо бо артикли -е₅ муродиф ба шу­мор мераванд, бо он дар як вакт омадапашоп мумкнн аст. Масалан, дар чумлаи «—Он овозе, кн аз Читали Рарибмазор шупидй, нулаи шяголон аст» (Айни) маънои ишоратии артикли -с_к ва бо чонишнни он Хамвазифа буданн вай хеле равшан зохир шудааст. Агар аз ин чум­лаи мураккаби тобеъ чумлан пайравро истисио кунем, ба артикли -е₂ зарурате иамемонад Дар забоин адабни точик ходисаи бо як нем омадани артикли е₂ ва чонишинхои ншоратй маъмул аст:

Фардой он рузе, кн май бо Парвардигорхуча мулокот дошта», хизматгори домулло Хоча-Икром... ойада, маро ба хузурн домулло даъват кард (Айни). Ип одаме, ки кади дароз, риши мошу бириичи пахн, руи сафед, бинии баланди нугхам ва саллаи калони сафеди мул- лоёна дошг, бобои пойафзолдузони Бухоро буд (Айни). Дар пеши на- зараш чашмоин Рухшойа мисли хамим машъале, кн аз пеши корвон нурпошй мекард, падид омад (Ходпзода). Ман кабул кардам, хамон сартарошеро, ки мархам дода буд, оварданд (Айни). Хамон соле, ки ман бо онхо дяр дехаи Регзор вохурдам, ба соли вабо рост меомяд (Айни).

Чонишинхои ншоратй баео абстракт буда, махз дар матн хоснят ва вазифахоп онхо муайян мешавад. Дар чумлаи содда онхо бо иемхо омада, онро муайян карда метавонанд. Чунончи, дар мисолхои зерин иемхо аввал дар шакли номуайянй ва баъд ба туфайли чонишнни ишоратии он хамчун исми муайян истифода шудаанд

Мо дар охирхои гузярн Чаъфярхоча яз куча и калон бя тяряфн рост — ба тарафи чануб ба як паегкучаи пешбаста баромадем ва дар чои басташудаи он пас.ткуча дарвозячаи зебое кушода мешуд (Айий). Агар дар рафтуомадм аждахо каге ба вай вохурад, он касро зипда ба зипда фуру мсбарад (Амий).

97

Дар чумлахои мураккаби тобеъ чонишинхои ишоратй ба тарзп махсус намудор мешаванд. Дар ин чо онхо на бя калима вя умумян чизи знкршуда пш ра кярда, онро муайян мекунанд, балки бя чнзе шпора мекунанд, ки хянуз маълум нест. Дар чушш мавридхо вазифан ишоратии онхо шакли конкрет ва лугавии чудокуииро мегирад. Бинобар ин дар чумлахои мураккаби тобеъ чонишинхои ишоратй ва артикли -е₅ танхо ба чизе ишора .мекунапду бае. Мазмупп ишоратии онхо ба воситаи чумлаи пайрав равшан ва конкрет мешавад. Дар ип чо ар­тикли -е₂ ва чонишинхои ишоратй ба якдигар хамвазифа мешаванд. Чи тарзе кн чонишинхои ншоратй ба чумлаи пайрави зикрнашуда

7-32j

шпора карда, омадани онро иогузир мегардонанд, хамин тавр бнъд an артикли -С2 омадани чумлан иайравн муайянкупанда хатмнст ва бе он чумлан пайрав артикль маъное надорад. Дар им гуна чумла но узван ба хам алокаманд будани аргиклу чумлаи пайрав равшаи намудор мешавад.

Артикли -«_г инчунии дар таркиби калимахои хамнисбатн исмва хис­саи номни пайвандакхои таркнби мушохида мешавад. Чуноичн, исм­хон тарз, 1авр, замон, в.тк,т, дам, хангом, андоза, дарача, кадр, кадар, макеад, шарт, сурат, нявъ, таргиб на амсолн инхо артикли е2 кабул карда, дар шакли тарзе, тавре, замене, вакте, даме, хангомс, андозае, дарачае, кадре, кадаре, мак.саде, шарте, сурате, навъе, тартибе гохо бевоента ва гохо ба воситаи пешояндхон гуногун ба вазифаи калима хои хямпиебят меояд. Артикли -ез бо неми пайвандакхои таркиби низ ме ояд ва агар яз онхо артикли -е₅ истисно шавад, ба чои он чонишинхон ишоратй меоянд.\Чунончи, вакте кн. даме ки, дар холате ки, ба тарзе ки, гавре ки, йа тартибе ки, ба шарте ки ва гайра. Дар пайвандакхои таркибне, ки хиссаи номнашон бо артикли -е₃ намеояд, одатан м.уродн- фи он — чопишнни ишоратй истифода мешавад: монандй ин/'/ин ки, мисли он//ин ки, баъд аз он//ин ки, баъди он//ин ки, нас аз он//нн ки, ба сабаби он//нн ки, ба шарти он//ин ки, бар хилофн ои//ин ки ва гайра.

Агар исм бо артикли es омада бошад, сифатхои дарач.ян олй ва чопишнни таъинии хар аксар пеш аз он меоянд:

Бехтарни дарахте, ки дар он боги истирохат дндам, нахл буд («Садои Шарк»)- хар коргаре, ки ба коркуни устохонан худ муздн пешакин корро гузаронда тавонад, дар амал корн он пешаварро ба манфиати худ то мурдани у таънн кардагй мешуд («Садон Шарк»). Аммо шеърхон Шохин хамеша дар он мачлнсхо хонда мешуданд ва хар шсъре, кн у гуяд, дар рузи дуюми гуфта шуданаш ба он чо ме- омад (Айнй). -Чар харферо, кн у чавоб дода наметавоннст, иа дарам аз ман мепурснд ва май чавоб медодам (Айни).

Бо чонишинхои шахсй ва ишоратй танхо артикли е_г нстнфода мешавад (онхое, ки...). Артикли -е₂ бар хилофн -с, дар нборахои шу­мора + нем истнфода мешавад^:

...се тахта когязн гафсн дурахшонеро, кн дар болон хар яке аз онхо тамгаи давлатн Руссия укоби дигар будааст, аз байнн чузгнрн чармнн мегирад (Мрфон).

Дар нфодаи помуайянй пас аз исми муайяншавянда омадани ар­тикли -сj (ё ки муродифи он) хатмист, вале дар ифодаи муайяни на- омаданн артикли -е_а мумкин асг^:

Муйсафед, ки ба чашмонаш ашки хурсаиди намудор шуда буд, бо дастоии ларзон дястан телсфоиро ба Шодй да роз карду ба чояш ни- шаст (Икромй). Шамоли шух, ки аз тарафи кух мевазид, нафаси сар- ди барфро ба руи кас оварда мезад (Икромй)

Ду наропози калон, ки аз Чиззах баста шуда буданд, нафаска- шон ба хамдигар фярьёд карда, бо забони паровозпн худ гапзанон пеш мерафтанд (Икромй).

Ин холят хангоми бо исмхон хос омадани артикли -е₂ равшантар зохир мешявяд. Маълум аст, ки артикли -е, номуайяннро ифода ме­кунад ва бо исмхон хос намеояд, бинобар ин бо исмхои хос. омадани муродифи он (як, ягон) хам дар забони точикй дида намешавад, ва­ле дар ин маврид артикли е_г ва муродифхон он (чонишинхои ишо- ратй) истифода мешаванд^:

Ин хамоц. Салимамаки фалгарие буд, ки додархонди падарам бу­да, солхои бисьёр дар диёри гурбат бо хам кор карда омада буданд (Ирфон). Хайрон шудаму ба дилам вохима чой шуд ва зуд ба чорбог гузаштя бипам, Махдихоне, кн шаб то ними шаб маю аряк хурда менншаст, дар чои хобаш мурда мондааст (Икромй). Дар берун Асо— хамон Асое, ки хиэнр ночаш бурда шуд, ба руи машкоб табасеум карда менстод (Икромй).

Дар нн гуна чумлахои мураккаби тобеъ исми хос бе артикли -е; низ омада метавонад:

Шариф, кн бо .хамрохии Шоди омада буд, аз пахлуи Махмуд пи­тает (Икромй). Мансурбой, ки аз поёнтар менишаст, дар охир риш таи еуханро боз карда ба гаи cap кард (Икромй).

Капитани корхон тиббй доктор Лопухов, кн дар кати дигар, дар поён хоб мекард, низ бедор ва ннмхез шуда нншаста тез-тез ба рун тахтакогази ба зераш китоб гузошташуда чизе менавишт (Икромй). Кучан дубахраи Ленин, ки ба миёнаш хиёбони ссрдарахт дорад, ба назараш аз хамаи кучах.ои днгар шахр.чо зеботар менамуд (Икромй).

Хамин тавр, артикли -е? хам бо немхои чипе ва хам бо иемхон хос омада метавонад ва дар хар ду холат хам хусусиятн факультатнвин он зохнр мешавад, ногузирии он. албатта, ба чумла ва шароити нутк во­баста мебошад.

Чи хеле ки мебинем, умумиятн артикли -в| па -ез дар он зохнр мешавад, ки онхо хар ду хусусиятн чудокунй доранд, нале ин ду ар­тикль аз чихати грамматика аз хам фарк мекунанд, чункн мукобил- гузории предметн номуайян ба предметн муайян ё кн предметн ному­айянй ягона ба предмет умуман дар оппозицияи -ег о ифода мешавад, хол он ки мавкеи артикли -е₂ дар исми муайяпшавандаи чумлан пай- равп муайянкупапда озод аст, нлопа ба нн дар ин чо исми артикльдор ба исми беартикль мукобил намеис.тад.

Дар адабиёти забоншинос.й кайд шудааст, кн дар ибораи изофнн колиби нему сифат артикли -С| аз чихати маънй хамеша ба нем маи­суб аст. Дар забонн точикй мпсолхое дучор мешаванд, ки ин акидарч ннкор мекунанд. Чунончи, дар мисоли «Садриддин Айнй навнеандаи бузурге мебошад» -е номуайипнн нсмро нишон намеднхад, балки на- висандаи Яузург будани Садриддин Дйннро таъкид менамояд. Дар иборахои «харпфн муносибе», «бинии калоне», «чашмони нармниго­хе»-и чумлаи зайл низ айнй хамин вазифаро адо кардааст:

Падарам, кн дар гапу бахс харпфн муносибе буд, зуд еуханро аз дахоии Кор идо мул л о рабуда, ба болоп маеъала.хои кьебу косной овард (Ирфоп). Мирсолех як одами балапдкомагу борнкбадани са- федрую малламуй, камриш буда, бинии калине дошт (Айнй), Полков­ник марди миёигхолн логарандом ва г.олхурда буда, чехраи базеб Da чашмони нармнигохе дошт (Айнй)

Артикли -с дар ифода:; маънои номуайянй чунон ки гуфтем, ба кем мансубият дорад ва аз i-.ii гуна иборахо сифат ис.тисно шавад, ар­тикль бо нем меояд. 'Гаваччух намоед: одами коматбаланде — одамс, хонаи калоне — хонае, дарами бемевае — дарахте ва монанди ннхо. Аммо дар чумлахои зикршуда ин уеулро ба кор бурдан иомумкнч аст, яъне падарам харифе буд, Мирсолех биние дошт, полковник чашмоне дошт гуфтан чоиз нест, чункп дар нн тарзи ифода, кн иемхо муайя- напд, истифодаи артикли номуайянй мантику мазмуни чумла ва таио суби калимадоро халалдор мекунад. Дар мнеолхои зикршуда аломати -с хамчунин ба чонишиии ягон ива.з намешавад. Вай бо артикль пакте хамчун муроднф вокеъ мешавад, геи нем дар холатн номуайянй бошад. Маънои даъкиди дарача, кн аломати -е дар иборахои амсолн «харнфи муиосибе»-и чумлахои мнзкур ифода кардаас.т, бо калимахои хеле, басо, нихоят ва амсоли оихо низ нмирнпазир аст Чунончи- харнфи муносиб—харнфи басо муносиб, бинии калоне бинии ннхояг калон, чашмони нармнигохе — чашмони хеле нармнигох. Агар е номуайяннро ифода накунад, мумкни аст, истисно шавад. Дар чунин маврид нем нисбати предчетин худро ба нисбати мантнкнаш нваз намекунад. Ва ин хусуснят ба туфайли калнмаи тобеъшавачда (сифат) молик меша­вад. Чунончи, харифи муносиб буд, бинии калон дошт ва г. Ба таъкн- дт енфати иборахои изофй чои онхо низ таъспр мерасонад. Аксарнятн

ин гуна иборахо бо морфеман -с дар пахлуи хабар меояид ва ё хам­чун хиссаи номин он вокеъ мсшаванд: Одами донишманде буд (Рахим Налил). Чй шеърн хубе (Х,одизода).

Дар мисоли зерин пеш аз сифати хуб, ки артикли -е манеуби он мебошад, калимаи нихоят истифода шудааст, кн дар ин маврид бо е хаммаънист. Ни холат кам вокеъ шавад хам, хамчун ходисаи забои барои баёни тобиши дарача дар иборахои мазкур хамвазпфа будани -е ва зарфхои дарачаи мазкурро нишон медихад^: Каси нихоят хубест (Ход из ода).

КАТЕГОРИЯИ ШУМОРА

§ 185 атегорняи шумора аломатн барчастаи грамматикиест, ки нем бо он аз дигар хиссахои нутк фарк, мекунад. Шаклхои танхову чамъи исм ифодаи грамматикин ин категория мебошаид, Шакли танхо и исм на факат предмети ягона, як предмет, балки пред­метхои зиёди номуайянро хам ифода мекунад. Шакли танхои исм мафхуми чиней дорад, вай хамчун намояндаи гурухи хамчинсон во­кеъ мегардад. Ип маънй такозо мекунад, ки бисьёрй ва чудошаванда- гии исм бо роххои гуногун кайд карда шавад/Аз ин ру, манзарак умумии маънохои шаклхои грамматикин шумора ба тарзи зерин на- мудор мешавад: предмети ягона, предмети зиёди чудошаванда, пред­мети зиёди номуайян, предмети зиёди муайян. Бо шумора омадани исми шаклан танхо барон ифодаи мафхуми чамъи чудошаванда ва муайян зиддияте ба амал намеорад. Дар ин маврид шакли шумораи танхои исмро хамчун мафхуми чиней шарх додан мумкин аст (дах, китоб).

Барои муайян намуданн он, ки шакли танхои шумора ба кадоме аз он маънихояш (ба маънин танхо, ё ки чамъ) омадааст, матн ёрй мерасонад. Мисол= Дар ахолии кухистон мачоли харакат намонда буд: мол, ашьё, зан, фарзанд, ирсу номусашон хамагй поймолн амир ,ва гумоштагонн у гардид (Айнй). Душмани мащу ту зиёд шудааст (Ик­роми). Нашри китоб вазифаи мухимми давлатнет. Нашриёти давла- тии Точикистон, ки дар республикаамон нашри китобхо асосаи ба зи- маи у гузошта шудааст... (Ирфон). Таркибу иборахои синтаксисй ва муносибати калимахон таркиби онхо барои муайян намуданн маъной чамъи номуайян ва чудонашавандаи шакли танхои шумора низ ёрй мерасонанд (хукумати коргару дехкои; ман кигобу дафтар харидам). Тахлили шаклхои шумораи нем, ки хамчун хиссаи номии хабар исти­фода шудаанд, барои аз таркибхои озоди синтаксисй чудо кардани вохидхои фразеологй ва феълхои таркибни номй, ки дар онхо чузъхон номию феълй хамчун феълн мураккаб вокеъ мешаванд, ёрй мерасо- над.

Бо шакли танхои шумора инчуннн маънин чамъи чудошаванда ва муайян ифода шуда метавонад, ки дар нн гуна мавридхо мукобил- гузории маънин чамъи номуайяну чудонашавандаи шакли танхоп шу­мора ба маънии шакли чамъи шумора бархам мехурад ва онх,о хам­чун синонимн грамматики вокеъ мешавапд. Масалан, дар чумлахон Ман бисьёр китоб хондам ва Ман бисьёр китобхоро хондам шаклхои танхову чамъи шумораро хамчун синоним ба хисоб гирифтан мумкин аст, дар ин гуна мавридхо дар шакли танхо омадани исм маъмултар мебошад, вале хамииро хам бояд кайд кард, ки дар шакли танхо му­носибати исм бо хабар наздиктар аст, чунки дар ин вазъият хамчун хол вокеъ шудани калимаи «бисьёр» (бисьёр китоб хондам) низ мум­кин аст. Маънии предмети ягонан муайян вакте равшан зохир меша­вад, ки а) исм муайянкупанда дошта бошад: ин китоб, китоби Ах­мад, б) артикли -е₂ кабул кунад; ба воситаи артикли -ei ва синони­мн грамматикин он — як маънон ягонан номуайян ифода мешавад, ин маънй бо ёрии ин х,ар ду восита: як+исм + -ei низ ифода мешавад (як марде). Агар артикли -е, бо исмхои шумурданашаванда ояд, шакли танхои шумора бо ин артикль маънои аз кул чудо кардани чузъро дорад (обе нушидем). Тобишхои маъноие, ки дар ин чо зикр ёфт, хам­чун маънои иловагии оппозицияхои «ягонагй — чамъи чудошаванда» ва «чамъи номуайян — чамъи муайян» намудор мешавад.

§ 186. Аломати грамматнкни шумораи чамъи исм суффиксхои чамъбаидии точикй ба шумор мераванд, аммо тарзхои чамъбандии арабиро, ки ба воситаи калимахои арабй ба забони точикй дохил шу­да, мохияти грамматнкни худро нигох доштаанд, аз эътибор сокит кардан мумкнн нест, шаклхо ва маънои онхо такозо мекунад, ки мав- кеи онхо дар забони точикй муайян карда шавад. Шакли солими чамъи арабй, ки ба забони точикй дохил шудааст, ба воситаи суф­фиксхои -от, -ин ва шакли чамъи шикаста бо ёрии флексиям дохилй ба амал меояд. Шаклхои чамъи арабй дар бнсьёр мавридхо лексико- нида шудаанд ва аз парадигмаи худ чудо гардидаанд, вале дарачаи лексиконидани онхо гуногун буда, ин чараён пурра анчом наёфтааст ва шаклхои чамъи арабй барон ифодаи маънои грамматнкни чамъ дар услубхои гуногун холо хам истифода мешаванд. Мисол: асрор (сирхо), ашхос (шахсхо), атроф (тарафхо), афкор (фикрхо), ашъор (шеърхо), афлок (фалакхо) ва гайра:

...ман нисбат ба шогирдони дигар хеле зудтар аз асрори ин санъ- атн серзахмат огох гардидам (Ирфон). Вобаста ба ин аз тарафи му­аллнф номбар шудани махфилу мачлисхои шоирон, ки берун аз дар- бор дар хонаи ашхоси алохида барно мешуд, чолиби диккат аст («Са­дои Шарк,»). Дар кишлокхои атроф отрядчиёни пештараи ман бисьё- ранд (Улугзода). Оултон Мухаммад афкори оммаро ба назар намеги- риф'т (Айнй). У аз осори Абуалй Сино, Форобй, Арасту дар таърифи шеър бисьёр сахифахои файласуфонаро хондааст... (Ходизода). Низом ахволи аёлу атфол ва кору бори оихоро пурсида ба хонаи дигар рафт (Начмиддинов).

Дар услуби бадей, алалхусус дар назм, шаклхои арабии шумо­раи чамъ маънии грамматнкни худро равшаитар зохир мекунанд, ва­ле дар услуби дигар, алалхусус дар гуфтугу, лексиконида шудани ин гуна шаклхо босуръат давом дорад. Натичаи хамин аст, ки баъзе шаклхои шикастаи чамъи арабй хамчун шакли танхо ба хисоб шриф­та шуда, аз нав бо суффикси арабии -от ё ки бо суффикси точикии -хо чамъ баста мешаванд (ахборот, ачоибот, хаводисот, асрорхо, ач- додхо ва f.: Полковник бошад, дар ин вакт ахбороти худро давом ме- дод («Садои Шарк,»). Дар овони гуфтугу ба бемор хабархои нохуш ва баъзе хаводисоти ногувори дар зиндагии ёрон ва касони дигар руйдодаро гуфтан ва баён намудан хуб нест («Комсомоли Точикис­тон»), Рузибой хам ба Истад аз дилу чон кор омухта асрорхои хуиа- рн богдорнро кушода медод (Икромй).

Ту фарзанди азизу арчмандй,

Ту чун ачдодхоят сарбаландй.

(Ту рсунзода).

Усулн чамъбандии арабй дар калимахои точикй хеле кам дида мешавад. Чунончи, факат чанд калимаро номбар кардан мумкин аст, ки бо -от омадааст: дехот, сабзавот, 6ofot, навиштачот. Ин калимахо низ ба тагьироти маънои дучор шуданд. Чунончи, калимаи дехот на танхо ба маънои к,ишлок,хо, дех,ах,о, балки ба маънои исми чомеъ низ истифода мешавад. Маънии чомеъ (на чамъ) инчунин дар сабзавот ва навиштачот мушохида мешавад, ки ба ин сабаб онхо аз шаклхои чамъи сабзах,о ва навиштахо фарк мекунанд: агар сабзахо танхо навъи алафро фахмонад, сабзавот маънии васеътар дошта, на танхо кабу- дй, балки дигар навъи обчакорнро хам мефахмонад. Монанди хамнн шакли «бояот» па факат маънии мансуб ба 6of, балки маконро хам фаро шрифта, мисли богистон намудор мешавад. Суффнксн арабии -ии танхо дар як-ду калима (мусофирин, хозирин) вомехурад, ки хоси услуби поэтики ва архаистист.

Шаклн дугонаи исмхои арабй, ки бо -айн ифода мешавад, исти­фода намешавад, шакли зулфхо, зулфон, кавсх,о, нахрхо, тараф\о маъ­нии шаклхои чуфти арабии зулфайн, кавсайн, нахрайн, тарафайнро низ ифода мекунад.

Исмхои бо шакли чамъбандии арабй дар забони точикй хамчун вохидхои лугавй ба хисоб шрифта мешаванд ва ба воситаи суффикс- Хоп чамъбандии арабй шакли чамъ сохта намешавад.

§ 187. Вазифаи шаклеозиро дар забони точикй суффиксхои чамъ­бандии точнкии -хо ва -он ичро менамоянд. Дар интихоби ин ду суф­фикс таъсири анъана, инчунин услуб, таркиби овозхо, хичо ва овозй охирини калима, инчунин услуби фардии нависаида таъсир мерасо- пад.

Суффикси -хо хусусияти универсали дошта, барои чамъбандии хама гуна иемхо истифода мешавад, суффикси -он бо такозои колиб- хои анъанавй бештар бо исмхои чондор, алалхусус, бо исми шахе меояд.

Васеъ шудани доираи истифодаи суффикси -хо хангоми бо исм­хои гуногунмаъно ва меологизмхо омадани он равшаптар зохир ме­шавад.

1. И с м х о и чондор: L аминх,о, оксаколхо, бойхо, муллохо, элнавкархо ва амалдорхои ин туманхо шабу руз аз бозор ба бозор, аз деха ба деха асп медавони- данд (Айнй) 1 Дар мадрасаи Бадалбек дар байни талаба\о ва муллохо аз адабиёт хеч ran намешуд (Айнй). Машкобхо, бофандахо, нонвойхо, кассобхо, мардикорхо, аллофхо, наддофхо ба кучо рафтаанд... (Ик­ромй). Х,ар руз ба хонаи мо хостгорхо меомаданд (Ортиков). Чарогох- хояшон хам бо рамахо ва галахо пур буда, бехтарин аспхо, хачирхо, гусфамдхо ва дигар хайвоноти хонагй дар ин чохо мерасиданд (Айнй). Бачахо ба вачд меоянд («Садои Шарк»). Дар берун шаббодаи фора- ме мевазид, хурусхо ба чег задан cap карда буданд (Икромй).

Исмхои мазкур бо суффикси чамъбандии -он низ омада метаво­нанд, вале як гурух исмхои чондор мавчудаид, ки асосан бо суффик­си -хо вокеъ мешаванд. Ба ин гурух исмхои зерин дохил мешаванд:

а) исмхои ифодакунандаи хешутабор, ки бо садоноки -а тамом мешаванд: акахо, укахо, чурахо, аммахо, холахо ва г.;

б) баъзе исмхои чондор, ки бо садоноки -а тамом шудаанд: акка- хо, таккахо ва f.;

в) калимахои русиву интернацноналй: солдатхо, депутатхо, лауро^ атхо. сержантхо, курсантх.о, геологхо, археологхо, биологхо ва F.;

г) сифатхон феълии иемшуда, ки бо суффикси -гй сохта шуда­анд: омадагихо, дидагихо, рафтагихо, хурдагихо, шунидагихо;

д) номй халку миллат: грузинхо, арманихо, финхо, украинхо, французхо, англисхо па Faflpa;

е) исмхои хос: одинахо, шарифхо, чкаловхо. 12. II с м х о и конкрети б е ч о и:

Дар мохи рамазон шабона хамаи дуконхо, саройхо-тичоратхонахо ва инчунин самоворхонахо, ошхонахо ва сартарошхонахо то ними шаб кушодагй буданд|(Айнй). Хизматчихо ва хизматгорхо дар даст сатил- хо, лунгихо, тосхо, чойникхои чой ва куттихои дорувор даромада ома- данд (Икромй). Чунончи, тоза кардани руд, чуйхо, хавзхо ва обрезу обгурезхо, хушконидани кулхо, кофтани захкашхо, аз шахр баровар- дани куцжшхоиахои хайвоиот, тоза кардани ошхонахо, манъ кардани таомхурихои сарирохй ва дигархоро ба пеши хукумати амир вази­фаи аввалин ва ногузир карда монд (Айнй). ...катхо месохт, тор- чуб — либосовезакхои хонагй метарошид, барои дари хоиахо, луки- дон — куфлхол чубин, сандукхо, сарпуши дег, сандалихо месохт (У.тутзода).

13. И с м х о и а м а л у м а ъ н й^:

Х,ануз ии гуна гуфтугузорхо ба поён нарасида буд, ки Ахмад аз дар даромад (Айнй). Шабхои дарози зимистон дар ин тавр мехмонхо- нахо ахбоб чамъ меомаданд: сухбатхо, базмхо ва гаштакхо мешуд (Икромй). Махмуди Мухаммадй дар вактхои охир ба ин гуна сайру гаштхо, шабнишинихо ва базмхо иштирок иамекард (Айнй). Чапакза- нихо, хуштаккашихо, чиртакхаводихихо cap шуд... (Айнй). Май дар базмгардихоям бо оммаи мардуми шахри Бухоро ва атрофи он холдон шудам (Айнй). Чун ба рохи байни Чугихона ва Файзобод расида, ба

тарафи шимол ба суи Файзобод баргаштаанд, аз пешашон ишти-

бозихо, чормарзбозихо, к,андак,бозихо (бо донаки зардолу) ва тухмбо- зихо баромадаид, ки инхо киморбозихои руйрост ба шумор мераф- танд (Айнй). Аммо дили умедворам бо хамаи навмедихо умедхо сох­та бароварда худро тасаллй медод (Айнй). Барои вай дар ин рох низ чй кадар душворихо: монеахо дар пеш аст (Начмиддииов).

Суффикси -хо дар иемхои ченаки вакт хам мисли иемхои амал мафхуми такрорро. ифода мекунад:

Шабонахо чарот хучра кушта и а мешуд, рузонахо дари хучра кам кушода буд (Хддизода). У зимистонхо як чомаи гуппии замоне аз саидуфи сиёх духташуда, тобистонхо яктахи алочаи чигии аз гире- бон то ба домон пур аз дарбех, хам дар сармову хам дар гармо тупии чусти кух'На мепушид (Рахим Чалил).

Суффикси -хо на танхо ададн зиёд, балки бар хилофи шуморахои микдори номуайянии он микдорро низ далолат мекунад. Аз ин ру, дар баъзе холатхо хосиятп дуюми он барчастатар зохир мешавад:

Бинобар ии дар тарафхои Хирот мавсими олучинй, олугундорй, мавсими чушу хурушн кор буд (Айнй). Дар аввалхои тобистон (дар моххои июни соли 1889) дар шахри Бухоро бемории вабо ва мурому- рй пайдо шуд (Айнй). ...дар хамон наздикихо туи фотиха медодаанд (Айнй). Май мувофики ваъдаи худаш соатхои дах ба хучраи Махду- ми Гав даромадам (Айнй). Умраш дар миёнахои 30—40 менамуд (Айнй). Ман дар вакти тахрири ин «Таассурот» таърих нагузошта будам, аммо охирхои рамазон будани ин вохурй ва таассурот сарехан дар хотирам хает (Айнй).

§ 188. Суффикси -он се вариант дорад: -гон, -ён, -вон. Мавкеи васлшавии онхо низ ба таркиби овозии калимахо вобаста аст. Агар нем бо хамеадо тамом шавад, бештар суффикси -он истифода меша­вад: ...киморбозон, вартишбозон, мургбозон ва харкорон хам дар олами худ дар чустучуи шухрат мебошанд (Айнй). Агар бо садоноки -а тамом шавад, бештар суффикси чамъбандии -гон кабул мекунад: наберагон, аберагон, бофандагон, хамсоягон, ниёдагон, саворагон, бар- рагон, ситорагон, дидагон; агар нем бо садоноки -й ва -о тамом шавад, аксар бо суффикси -ён чамъ баста мешавад: мусик.ачиён, колхозчиён, мохиён, муллоён; агар бс -у тамом шавад, аксар суффикси -вон (го- хо-ён) меояд: абрувон, хиндувон (хиндуён).

Бо суффикси -он (-гон, -ён, -вон) на танхо иемхои чондор, балки чанде аз иемхои бечон низ чамъ баста мешаванд ва шаклхои анъана- вй ба шумор мераванд^:

1. узвхои бадани инсон; дастон, лабон, чашмон, гушон, бозувон, ангуштон:

Вай даромада нишасту дастони худро ба руи зону монда, дар ха­мин холат хеле муддат шах шуда монд («Садои Шарк»). Ранги руи сиёхчатоби пурриш, абрувони борики пурчин ва чашмони баркнигохи хашмолуди у бо вазъияти девонагиаш ба дили бинанда як навъ дах- шат ва бим меандохт (Айнй);

2. иемхое, ки бо суффнксхои -зор, -сор, -бор сохта шудааид, яъне бо хамсадои -р гамом шудааид: дарахтзорон, сабзазорон, кухсорон, чашмасорон, чуйборон ва гайра;

3. номи растаниву наботот ва чузън онхо: дарахтон, баргон, муг- чагон, нихолон, шохон:

Пи чавоч маро таклмф кард, ки ба работ даромада, дар сархавз, дар соян дарахтон бихобам (Айнй). Онхо аз сарчашмаи днл об хурда, чун нихолон дар боги адабист реша давондаанд ва мевахои лазиз овардаанд (Турсунзода);

4. нОми чирмхои осмони^: ситорагон, ахтарон, сайёрагон: Руи олам тамоман торик шуд, гайр аз равшании ситорагони осмон... (Айнй);

5. номп вохидхои замони: шабон, рузон. солон, бахорон ва г.;

6. исмхои гуногунмаъно: чарогон, согарон, рузгорон, бистарон ва г.

§ 189. Ба забони адабй аз гуфтугу суффикси чамъбандни -ино дохил шудааст, ки аз чихати доираи истифода ва ифодаи маънон грамматикй мавкеи махсус дорад. Ин суффикс бо исмхои хос па исмхои чинен ифодакунандаи хешутабор (Кобилино, Зафарино, хола- мино, таромино, падарамино ва Faflpa) омада, вобаста ба хусусияти исми дорой суффикси -ино тобишхои гуногунро ифода мекунад^:

1. бо исми хос омада, а) он шахсро якчоя бо ахлн оилааш нфода мекунад:

Дар хонаи Сафарино хамин рузхо рафтуон хамсояю хамдехахо, ёру дустон аз одат берун бисьёр шуд (Ниёзй). Факат пас аз он ки чарогн хонаи Зебиино аз рогхои дари яктабакаи хавлй ба руи онхо шуъла афканд, Сафар аз рох истода гуфт (Ииёзй);

б) хамон шахе ва коллективеро ифода мекунад, ки у аъзои он асг:

Нихоят навбат ба полки Сафарино хам омад (Ниёзй). Богбони кухаисол ва хамрохони у то хонаи тахтагии, штаби Погодинино бо як азоб, ба зур расида гирнфтаанд («Садои Шарк»).

2. Суффикси -ино бо исми хоси охирин омада, хамчун усули гуф­тугу зохнр мсшавад ва хамаи исмхои чидаро як навъ нфода меку­над, дар ин кабил калимахо хамаи аъзохои гурух номбар мешаванд, -ино хамчун аломатн услубй намудор мешавад:

Рузе Султонов, Аликул ва Назокатхонино мехмон шуда омаданд («Садои Шарк»). Ба заминхои нав худи Ойкиз, Олимчон, Каримино ва хешу табори хамоихо кучидан гирифтанд («Садои Шарк»).

Суффиксхои -хо ва -ино хангоми бо исмхои хос омадан ба хам аз чихати ифодаи маъно мувофикат мекунанд, вале суффикси -хо одатан бо фамилняхо ва суффикси -ино бештар бо номхо вокеъ мешавад.

§ 190. Дар як взкт бо як исм истифода шуданн тарзхои гуногуни ифодаи мафхуми чамъ мумкин аст. Масалан, исм ба ин маънй на тан­хо бо суффикси чамъбапдй, балки бо шумора низ омада метавонад. Хангоми бо иемхо омадани шумора холатхои гуногун мушохида меша­вад. Исм бо шуморахои микдорй одатан суффикси чамъбаидй кабул намскунад, чункн шумора нишокдихандаи микдорй муайяни предмет мебошад.

Э з о х: Баъзан дар иборахои исмй бо шумора нем суффикси чамъбаидй ка- Г.ул мекунад, онро хамчун истисно бояд бо хисоб гирифт. Дар ни гуна иборахо роли асосиро шумораи микдорй мебозад, на суффикси чамъбаидй, чункн аз истиснои суф­фикс исм хеч тагьир иамеёбад (се бародарои, се бародар), пале бо нваз намуданн шумораи микдорй исм аз холати муайянии микдорй ба номуайянй мегузарад (се бародар — бародарои). Хам бо, шумораи микдорй ва хам бо" суффикси "чамъбаидй исмхои шахе ва ё узвхои инсон мушохида шуд.

Се бародарои аз бойхои Бухоро хамон сол хавлихояшонро таъмири хеле аъло клрданд (Айнй).

Бо-i он хонаи равандаи мо

Бо ду чашмони шуълабор омад.

(Турсунзода).

Агар микдори исм муайян набошад, шуморахои микдорй дар шак­ли чамъ меоянд ки бо ин рох бисьёрии предмет таъкид меёбад. Дар ин гуна мавридхо исм дар шакли танхо истифода мешавад. Чунки ва­зифан номуайянии онро шумора ичро мекунад:

Суруди ин дили шоди маро хеч ии r:i.\oe нест, Ба васфн кишпарн озод садх,о достон дорам.

(Т у р с у н з о д а) •

Дар ин гуна нборахои исми шуморахон микдори дар шакли так- рор меоянд, дар чунин холат исм дар шакли танхо. вокеъ мегардад:

Масаидхуча хазор-хазор пул сарф карда чихоз харнд (Улугзода). Дазор-хазор тухм, хазорон-хазорон гуза (Улугзода).

Исм бо шуморахон тахминй низ дар шакли танхо меояд:

Он гох дар дасти Сенин нонздах-бист мактуби тайёр чамъ мешуд («Садои Шарк»).

Исмхои гайрпшахс хангоми бо шумораи микдорй омаданашон шакли чамъ намегирапд:

Чупони кухансол бояд панч шабонаруз хоб накарда, гусфандони худро дусад километр поён... биронад (Начмиддинов). Мехнаткашон дар ихтиёри худ бештар аз 2600 китобхона, 760 клуб, 32 боги мада- иияту истирохат, 5 музей, 215 университети халкй, хазорхо коллективу кружокхои санъат доранд («Комсомоли Точикистон») ,

Исмхои шахе низ хангоми бо шумора омаданашон дар шакли танхо вокеъ мегарданд. Дар ин гуна иборахо бо нумеративи нафар баъзаи дар шакли чамъ омадани исм дучор мегардад, ки бояд хам­чун истисно ба хисоб шрифта шавад.

Дар чамъбандии исмхои чида ду холат мушохида мешавад:

1. суффикси ча.мъбандиро исми чидаи охирин мегирад. Суффик­си чамъбандй бо исми охирин омада бошад хам, ба хамаи исмхои чи­да мансубият дорад. Ин тавр вокеъ шудани иемхо бештар дар исмхои чидае дучор мешавад, ки ба якдигар бо пайвандаки -у алокаманд шу­даанд. Маълум аст, ки исмхои чидаи бо суффикси чамъбандй аз хам бо интонацияи махсусе чудо мешаванд (шахрхою посёлкахо ва киш- локхои мо руз аз руз обод мешаванд), пайвандаки -у низ пас аз худ паузаи махсус талаб мекунад. Ин аст, ки -хо ва -у дар исмхои чида нихоят кам дучор мешаванд.

...у бо пароканда шудани мардум ба Намозгох нарафта бо танг- кучаву паскучахо ба чое рафта, дар хонаи яке аз дустони худ руй пинхон кард (Айни). Аз кафо як гурух чавонзану духтарон расида омаданд (Ортиков). Дар панчсолаи нав дар сарзамини кадими точи- кон мактабу кироатхонахо, каерхои маданият, шифохонахо, каналу ин- шоот, фабрику заводхо, комбинатхо, роххои охам ва мошинагард, богу бустонхо, шахру посёлкахои нав пайдо шуда, чехраи республикаи мо- ро зеботар, онро тавонотар, комьёбихояшро дучанд бештар хоханд на- муд («Точикистони совегп»);

2. бо хар як исми чида суффикси чамъбандй низ омада метаво­над, ки ин ходпсаи услубй буда, дар ин маврид исмхои чида таъкид меёбанд:

Машраб-Девона аз он чо гузашта, ба Самарканд расндаасг: дар атрофи шахр богхо, бустонхо, осиёхо, обчувозхоро ва дар даруни шахр раста-раста дуконхо ва катор-катор корвонсаройхоро дидааст... (Айни). Руи чорпоя бо нонх.0, кулчахо, санбусахо, курехо, конфетхо, бодом, ниста ва мавизхои гуногун пур буда, дар канори поёни он як самоворн панчохстаканй дар чушидан буд (Айнй). Шоирон, базла- гуён, киссахонон, сохибзавкон ба ин чо омада, дар атрофи лаълй ни- шаста, бо хам мусобика мскарданд («Садои Шарк»).

Агар исмхои чида муайянкунанда дошта бошанд, хар кадом суф­фикси чамъбандй кабул менамояд:

Амлокдор бо дастаи худ аз болои заминхои юнучкап ба дарав- омада, рузахои каланд кардашуда, харбуза ва тарбузхои варконй кар- дашуда, мош, загир, кунчид ва кунок барии киштхои нав кишташуда асп ровда, онхоро поймол карда, ба роши як замини гандум омада истод (Айнй).

Дар иборахои исмнн нзофй суффикси чамъбандй ба тарзи гуно­гун вокеъ мешавад: I) сифат бо исм аз чихати шумора мувофикат на­мекунад, исм дар шакли хох танхо ояд ва хох чамъ, сифат хамеша дар шакли танхо меояд; боми баланд — бомхои баланд, гули cvpx, духтароии хушруй ва гайра; 2) агар ибора аз исму исм иборат бошад, калимаи асосй — муайяншаванда дар ду шакл (танхо ва чамъ) ома­да метавонад: бинои мактаб ва бинохои мактаб, ки аз хам аз чихати шумора фарк мекунанд:

Бинохои мактаб, МТС, чойхонахои сурх, идорахои совхоз ва кол­хоз, хонахон нави колхозчиёни стахановчй, дуконхои кооператив ва ди- гархо хакпкатап хам ин рохп биёбонии дирузаро ба тарзи шахр гар- донда буданд (Айнй);

3. дар шакли чамъ омадани хам исми муайяншаванда ва хам ис- ми муайянкунанда характернок нест, вале ин тарзи истифода баъзан ногузир мешавад, чунки дар холати наомадани суффикси чамъбандй чуй исми таихо тасаввур шудани калимаи муайянкунанда мумкин аст:

Бииобар ин баъд аз ришу муйлаб бароварда калонсолтар шуда- наш тобистон ба дехахои туманхо рафта, имоматй мекард... (Айнй). Дар туйхои бойхо базмро хамеша дарбаста мекарданд... (Айнй). Хаво дар гояти хубй буд, насими фораме аз киштзорхо ва чорбогхо вазида, буи хуши майсахои гандум ва чав, накхати сабзахои худруи лаби чуй ва роихаи шукуфтахои дарахтоии зардолуро ба димош кас монандй як чони тоза мерасонид (Айнй);

4. вобаста ба маънии чамъи исмхои танхо исмхои муайяншаванда дар шакли танхову исми муайянкунанда дар шакли чамъ ояд хам, бисьёрии муаияншавандахо низ тасаввур мешавад: дари хонахо, чаш- ми нишастагон ва г.

Баробари эълони радио издихоми мусофпрон бутчаву чомадоихоя- шонро ба даст бардошта, худро ба дари вагонхо андохтанд («Садои Шарк») •

КАЛ ИМАСОЗИ И ИСМ

/

§ 191. Тахлпли таркнбн морфологии калима аз вазифахои асосии морфология ба шумор меравад. Калима хамчун унсури маънодор ва дорой мафхуми муайян аз вохндхои мураккаби нутК ба шумор меравад. Дар калима баробари маънои лугавй як ва ё якчанд маънои грамма­тикй тачассум ёфта метавонад. Аз ин ру, исмхои зиёде хастанд, ки ба морфемахон гуногун таксим мешаванд ва хар як морфеман он маъно ва вазифаи муайян дорад./

Хангоми муайян намудани морфемахо ба хисоб гирифтанн маънои онхо ахамняти калон дорад, чунки морфемахои аз чихати таркиби ово­зй як хел хам маънохон гуногун дошта метавонанд. Ин гуна унсурхоро морфемахои омофонй меноманд. Морфемахо вобаста ба ходисахои фо­нетики, лугавй ва грамматикй тагыт ёфта меистанд. Дар ин маврид лозим аст, ки тафовути морфемахои калимасоз аз алломорфхо нишон дода шавад, чунки да р забоншиносии точик гохо алломорфхо хамчун морфемаи мустакил каламдод шудаанд. Алломорф бо морфемаи кали­масоз хаммаъно буда, ба такозои омилхои морфологй ва фонетикй ис­тифода мешавад. Масалан, суффиксхои -й ва -гй, -стон- ва -истон, -она ва -гена алломорф ба шумор мераванд. Вале морфемахое, ки аз чиха­ти маъно як буда, аз чихати шакл фарк~Пекунанд, ба ин гурух дохил намешаванд, чунки дар байни онхо муносибати иловагии дистрибутй мушохида намешавад. Инхо варианта морфема ба шумор мераванд.

Суффнксхои -вона ва -попа (ангуштпона, ангуштвона)-ро ба хамин гурух дохил кардан мумкии аст.

Таркиби морфологии исм як хел нест, онхо содда, сохта, мураккаб ва омехта (мураккаби суффиксдор) мешаванд. Дар ин чо усули ба иемхои содда гузаштани иемхои таърихан сохтаву мураккабро тахлил кардан ахамият дорад. Бисьёр иемхои сохта ва мураккаб дар таърихи инкишофи забои ба ходисахои гуногуни забонй дучор шуда, мувофики коида ва конунхои он баъзан маъно ва таркиби овозиашон тагьир ёфта, яклухтиву бутунии худро хамчун калимаи сохта ва ё мураккаб гум ме­кунанд, рехта (содда) мешаванд. Рехташавии иемхои сохта ва мурак­каб асосан дар холатхои зерни ба амал меояд: 1) хангоми тагьирн маънои морфемахо; 2) дар вакти тагьири таркиби овозии калимахо; 3) дар мавриди аз забон бархам хурдани калнмахое, ки хамин гуна морфема доранд. Ин ходисахо, мумкин аст, дар як калима дар як вакт ба вукуъ оянд, вале аксар вакт яке аз онхо боиси рехташавии калима­хои сохта ва мураккаб мегардад. Аз хамин нуктаи назар калимахои реша, хошок, сурох, дебо, кишвар, каду, хомун, духтар, писар, бародар, маррзор, корзор, замин, замбар, офтоб, корвон, барзгар, хокистар, шур- бо, хуршед, дашном, шалвор, фарханг, гиребон, дехкон, зимистон, гус- фанд, дуредгар, челонгар, зиндон ба гурухи иемхои рехта дохил меша­ванд.

Ба сохта будани баъзеи ин иемхо суффнксхои калимасози таркиба- шон гувохй медиханд, аммо бархам хурдани маънои лугавии решай калима имконият намедихад, ки онхо имруз хамчун калимаи сохта ба хисоб гнрифта шаванд. Чунончи, калимаи корзор дар асл сохта буда, аз решай кор- ва суффикси -зор иборат мебошад, аммо вай ба катори иемхои рехта дохил мешавад, чунки решай он ба ин маънии аслии худ (чанг, харб) холо мустакилона истифода намешавад, дар забони ада­бии хозиран точик танхо шакли рехтаи он ба маънин размгох, майдо- ни мухориба истифода мешавад^:

Мак охир рохрави рах,ношиносу навсафар будам, Миёни корзори зиндагонй бе сипар будгм.

(Л о и к).

Таркиби аслии калимаи муарраби кахрамон низ бо кор- (харб, чанг) алокаманд аст, вай аз шакли Kara³=Framana>karIiraman дар натичаи афтндапи «ч» ва ихтисори a = >kahraman ба амал омадааст. Калимаи кор ба маънии лашкар, енпох дар таркиби исми рехтаи кор­вон низ дучор мешавад, ки он аз асоси кор- (сипох) ва суффикси -вон иборат мебошад.

Калимаи фарханг низ дар асл сохта буда, аз префикси фар-//фра- ва решай -ханг иборат мебошад, ки хар ду чузъ хам холо маънои лу- гавй надоранд. Решай ин калима дар таркиби исми оханг, ки аз решай ханг ва префикси о- (а-) иборат аст, низ мушохида мешавад. Калима­хои бо префикси фар- сохташудаи фарзанд, фарчом низ иемхои рехта ба шумор мераванд.

Калимаи барзгар низ рехта аст. Решай ин калима барз буда, маъ­нои лугавии он кор, кори дехлонй, кишт, зироат мебошад. Ин калима дар забони пахлавй дар шакли варз (хамчун асоси феъл) вомехурад, дар «Авесто» ба маънии кор кардан омадааст. Модом ки барз маънои кишту зироат дошта бошад, пас -гар суффикси исмсоз аст па барзгар ба маънои кишткунанда, коранда, зироаткунанда, кашоварз истифода шу­дааст, ки ба истилохи имруза дехкон аст, чузъи якуми калимаи барза- гов низ аз хамин реша иборат аст. Калимаи варзидан ва шакли сохтаи он-варзиш низ бо ин калимахо хамреша мебошад.

Калнмаи сорбон низ исми рехта мебошад, харчанд ки ин калима хам аз решай сор бо суффикси -бон сохта шудааст. Дар забони адабии хозиран точик сор ба маънии шутур истифода намешавад. Дар кали­маи гиребон хам тагьироти маъной ва хам тагьироти фонетики ба амал омадааст. Ин калима дар забони пахлавй дар шакли griwban омада, дар «Авесто» чузъи якуми он дар шакли griva, дар забони пахлавй griw дучор мешавад ва баъдгар шакли giri мегирад, ки маънои луга- вии он гардан аст; чузъи дуюми он -бон (решай феълии па) нигох доштан, посбони кардан, поидан сифатн феълиаш: >ban>bon аз чузъи дуюми калимаи мураккаб ба суффикс гузаштааст. Маънои таркибии он гарданбон аст.

Па танхо калимахои сохта, балки як гурух калимахои дар асл му­раккаб хам ба исмхои рехта дохил мешаванд, чунки чузъхои онхо дар забони адабии хозираи точик таксимнашавандаанд. Ин гуна ием­хо дар навбати худ ба ду гурух чудо мешаванд: 1) иемхое, ки маънои лугавнн яке аз чузъхои онхо тамоман бархам хурдааст ва ё шакли худро тагьир додааст. Чунончи, чузъи дуюми калимахои хокистар ва шурбо (-истар. -бо) холо хеч гуна маънои лугавй надорад. Ин хисса- хоро суффикс номидан хам мумкин пест, чунки онхо дар ягон давраи ннкишофи забои хамчун суффикси калимасози исм истифода нашуда- анд. Чузъи дуюми калимаи хокистар (-истар) холо дар таркиби кали­махои бистар ва густурдан (густардан) мушохида мешавад. Хиссаи дуюми калимаи шурбо/-бо маънои ошро доштааст. Ба ин маънй вай дар гузашта дар таркнби дигар калимахо низ омадааст: кадубо (оши каду), биринчбо (оши биринч), ширбо (оши башир, ширбиринч);

2) иемхое, ки маънои хар ду чузъхояшон бархам хурда, маънои таркибии опхо боки мондааст: гусфанд, хуршед ва амсоли инхо. Ка­лимаи гусфанд низ аз ду чузъ^: гув- (гов) ва -ефанд//-спанд иборат мебошад, чузъи якум гу(гов) маънои ханвони судмандро дорад, -спанд боншд, ба маънии пок, мукаддас истифода шудааст. Калимаи русии «святой» низ аз хамин реша аст. Маънои таркибии калимаи «гусфанд» чонвари пок, чонвари мукаддас мебошад. Калимаи хуршед хам аз ду чузъ, хур ва шед иборат мебошад ва маънии таркибии онхо офтоби дурахшон аст. Дар забони адабии точик хуршед ба маънии офтоб мг- ояд ва ин аст, ки холо дар забони адабии мо мисли хуршеди тобон, хуршеди дурахшон таъбирхои тавсифй хастанд.

Дар адабиёти классикии форсу точик ба маънои офтоб омадани хар як хиссаи хуршед: ^_а.м хур ва хам шед мушохида мешавад:

Хама судманДй зи гуфтори туст, Xvpy мох равшан зи дидори туст.

(Ф и р д а в с й).

Чу барзад cap аз бурчи харчанг шед, Нахон гашт чун рун р;,мй сапед.

(Фирдавсй).

§ 192. Дар асл сохта ва ё мураккаб будани калимахои рехта хан­гоми тахлили этимологи муайян мешавад. 'Гахлили этимологии калима барои баркарор намудани морфемахои каммахсул ёрй мерасонад. Ба ин аффиксхои калимасози -но, фар- ва -лох мисол шуда метавонанд. Дар гузашта бо ин се морфема исмхои зиёде сохта шудаанд. Чунончи, бо суффикси -но исмхои фарохно, дарозно, тезно, тангно сохта шуда­аст. Аз ин гурухи калимахо маълум мегардад, кн суффикси -но аз си­фат исм месохтааст. Аммо дар забони адабии хозираи точик вай суф­фикси бемахсул ба хисоб меравад, чунки холо ахьёнан тангно истифо­да мешав-,ду бас.

Чунон ки зикр шуд, сайри таърихй ва тагьироти калимаро тахлили этимологй муайян мекунад. Тахлили морфологй аз тахлили этимологи ба куллй фарк мекунад. Хангоми тахлили морфологй таркиби калима мувофики забони адабии хозира тахлил ва морфемахо муайян карда мешаванд. Аз ин нуктаи назар, таркиби як калима мувофики тахлили морфологй ва этимологй ба морфемахои гуногун чудо мешавад. Чунон- чи, калимаи дашном мувофики тахлили морфологи исми содда аст, ва­ле аз руи тахлили этимологи вай калимаи мураккаб ба шумор мера­вад, хиссаи якуми он даш-//душ- буда, хиссаи дуюми он ном мебошад, маънии таркпб*ш~стп\о номй бад, бадном аст ва ип мувофики колиби нсмсозии забони точикй вокеъ щудааст, ки номй бад, шухрати бад, но­мй зишт гуфтан аст. Чузъи я к v<t и калимаи душман низ хамин гуна маъни дорад. /

Тахлили этимологи инчунин барои таъин кардани маънои чузъхои калима ёри мерасонад. Муайян намудани маънии хар як чузъи кали­маи рехта яке аз шартхои асосии таъин кардани сохти он мебошад. Дар забон хар як калима маънои зиёде дошта метавонад. Барои му­айян намудани он, ки дар таркиби калимаи таърихан ташаккульёфта чузъи алохидаи он бо кадоме аз маънихояш омадааст, чузъи дигари калима ёрй мерасонад.

§ 193. Яке аз роххои бойшавии таркиби лугавин забон аз забон­хои дигар кабул намудани калимахои чудогона мебошад. Ин ходиса дар забоин адабии точик бнсьёр равшан мушохида мешавад. Калима­хои зиёде аз забонхои дигар бо роху воситахои гуногун ба таркиби лугати забони точикй дохил шудаанд. Микдори муайяни оихоро кали­махои арабп, турки ва русию интернационалй ташкил менамоянд. Ба забони точикй аз дигар забонхо аз хама пештар ва бештар иемхо до­хил шудаанд. Исмхое, ки аз дигар забонхо ба забони адабин точик рох ефтаанд, аз чихати таркиби морфологи як хел набуда, содда, сохта ва мураккаб мебошанд. Аммо соддаву сохта ва мураккабии онхо мувофи­ки сохти морфологии худи хамон забон мукаррар карда мешавад, ки аз он гирифта шудаанд. Чунончи, калимаи большевик, ки аз забони руей айнан гирифта шудааст, аз решай больше- ва морфемаи -вик ибо- рат мебошад. Аммо ин тахлил мувофики забони русист, дар забоин точикй чунин суффикс мушохида намешавад. Аз ин ру, калимаи боль­шевик аслан сохта бошад хам, дар забоин адабни точик хамчун исми рехта ба хисоб шрифта мешавад. Аз ин нуктаи назар хамаи исмхое, ки аз дигар забонхо ба забони точикй дохил шудаанд, катъи назар аз он ки дар забони пктибосшуда чи гуна шаклу таркиб доштаанд, кали­махои рехта ба шумор мераванд, чунки онхо ба забони точикй бо ха­мон маънои таркибиашон дохил шудаанд ва ба морфемахо такснм на- мешаванд, чунончи: коммунист, программа, телеграф, демократия, рес­публика ва гайра. Калимахои иктнбоси ба таркиби лугавии забон до­хил шуда, мнели дигар иемхо аффикс кабул мекунанд ва дар шакли сохта ва ё бо дигар калимахо як шуда дар шакли мураккаб омада ме- тавонанд, хамчун телеграфии, республиками, муаллимй, чойниксоз, мар- сияхонй ва г.

§ 194. Асоси калимахои сохта ва мураккаб хамчун вохидн муста- кили лугавй низ истифода мешавад ва аз он калимахои гуногун сохта мешаванд. Ин аст, ки манбаи асосии калнмасозй таркиби лугавии за­бон ва пеш аз хама фонди асосии он ба шумор меравад. Ахамияти тар­киби лугавии забон хангоми калимаеозин исмхои мураккаб боз хам равшаптар намоён мешавад, чунки дар ин тарзи калнмасозй худи асос- хо бевосита иштирок менамоянд. Калимаи сохта васлшавии сунъии решаву аффикс набуда, дар он чузъхо ба хам аз чихати маъно муво­фикат мекунанд ва мувофикати маъноии асосу аффикс ба онхо имко- ният медихад, ки ба хам васл шуда, маънои наве пайдо кунанд, ки ба маънои хам асос ва хам дар калимахои сохта равшан зохир мешавад. Дар забони точикй калимахои сермаъно ва омонимй ннхоят зиёданд. Ба кадом маъно омадапн ин гуна калимахо махз дар асосхои сохта барчаста намоён мегардад, чунки дар калимахои сохта мутобикати маъноии асосу аффикс мушохида мешавад. Аффикс бо хама гуна маъ­нои хамон як калима омада наметавонад, тапхо бо оне меояд, ки ба вай аз чихати маъно мувофнк аст.

Баъзе калимахо дар таърихи забон гадричан аз таркиби лугави баромада бошад хам, хамчун асосн калимахон сохтаву мураккаб дуру лароз умр мебинанд. Ин кабил калимахо дар алохидагн хеч маъниро нфода намекунанд, маъной аслни онхоро махз илми таърихи забон му­айян мекунаду бас. Масалан, кад дар таркиби кадхудо, кадбону, оташ- када, донишкада барин калимахо холо хам бокист ва махз ба туфайли чузъи дуюм маънии хона доштанн када равшан мешавад, холо кадхудо ба маънии сохибхона, хонадор ва кадбону ба маънии бонуи хона, со- хибхоназан истифода мешавад.

Решаву аффикс унсурхои асосии калимаи сохта мебошаид. Аффикс бар хилофи асосй калима дар алохидагй маъное надорад, маъной конк- ретии вай махз дар таркиби калима зохир мегардад. Сермаънонн аф- фиксро махз дар таркиби калимахон гуногун омадани вай нишон ме- дихад, вале сермаъноиро бо омоморфсма омехта кардан лозим нест. На танхо асосхо, балки аффиксхо хам сермаъно ва омофон мешаванд.

Таркибн морфологии калима низ як хел нест. Калимахое хастанд, кп тапхо аз як асосу як суффикс иборатанд, кн муайян кардани муно- сибату маънон онхо вазифан калимасознст. Дар забон инчунин кали­махое хастанд, ки морфемахои калимасози онхо аз якто зиёданд, дар онхо тарзхои гуногуни калимасози вомехуранд. Дар ин гуна мавридхо дуруст муайян намудани дарачаи калнмасозин аффиксхо мушкилтар аст.

Дар исм усулхон зернин калимасози мушохида мешавад:

1. морфологй, ки бо ду восита ба амал меояд: _а) бо суффикс ва б) бо префикс;

2. сингаксисию морфологй, кп ду хел мешавад: а) васлшавии ка­лимахо ва б) тарзи омехта;

3. морфологию синтаксисй, яъне ба нем гузаштанн дигар хиссахои нутк;

4. лугавию синтаксисй, яъне табдили нбора ба калимаи мураккаб;

5. лугавию маъной. ки ба сер.маъноии калимахо ва ба амал ома­дани омонимхо вобаста аст;

6. ихтисора.

СУФФИКСХОИ исмсоз

§ 195.(Дар усули морфологии калимасозии исм суффиксхо мавкеи асосиро ишгол мекучанд. Вазифан асосии хар як суффикс бо он муайян карда мешавад, к-'' вай ба калимаи сохтааш чй гуна маъно мебахшад. Суффиксхо дар хамин замина тасииф карда мешаван;^ Аммо бисьёр суффиксхои исмсози забоин адабии точик омоморфемаанд. Х,ангоми таъич намудани вазифан аффикс сермаънои (омоморфемаги), инчунин аз кадом хиссахои нутк ва аз чй хел асосхо исм сохтани онхо ба хисоб шрифта мешавад. Вакте ки суффиксхо аз ин чихат аз назар гузарони- да мешаванд, тафовути опхо аз якдигар боз хам равшантар зохнр мегардад. Баъзе суффиксхо танхо аз исм, баъзен дигар аз сифат ва сеюмй аз шумора ё феъл исм месозад./Суффиксхое хастанд, ки аз хис­сахои гуногуни нутк исм месозанд ва mi ба маъной исми сохта таъенр нарасонида наметавонад. Агар суффикс аз хиссахои гуногуни нутк танхо як хел исм (чунончи, исмн шахе) созад, онхо бо тобишхои маъ­ной бояд аз хам тафовут дошта бошаидДЧунончи, суффикси -чй аз ис­ми трактор исми тракторчй месозад, кгГкасбу шугли шахсро далолат мекунадЛХамин суффикс аз сифати аьло низ исми шахси аълочй ме­созад, т на касбу кор, балки ба сифате молик буданн шахсро мефах- монад. Ба маъной исми сохта на танхо аз хиссахои гуногуни нутк, бал­ки аз калимахон гуногупмаънои як хнссаи нутк сохта шуданн он таъ- енр расонида метавонад.

Суффиксхои исмсози забони точикй хеле бисьёр ва гуногунвазифа мебошаид. Хар як суффикс мавкеи махсуси истифода дорад.

Суффиксуое, ки исми шахе месозанд

^ 196. Суффикси -чи яке аз суффнксхои сермахсули забоьи адабии х,озираи тоцик мебошад. Ба воситаи он на танхо аз калимахои аслан точикй, инчунин аз калимахои иктибоей, аз чумла, аз калимахои руей- ннтернационалй, исми шахе сохта мешавад: тракторчй, танкчй, авто- матчй, кооперативчй, миномётчй, табельчй, телефончй, телеграфчй ва гайра.")

Суффикси -чй аз нем иемхои шахе месозад, кн маънохои гуногунро ифода мекунанд-'

1. аз иемхои конкрет ва маънй исм месозад, ки ихтисос ва касбу хунари шахсро мефахмонад^: карнайчй, рубобчй, тракторчй, танкчй, амадчй, иктисодчй, музикачй, шикорчй, изчй;

2. аз иемхои хосн номи шахе, матбуот, ташкилот ва дигар немхои конкрет нем месозад, ки ба таълимоту равия, ё ташкилот ва гурухе, пайрав ва ё маисуб будани шахсро нишон медихад^: ленинчй, мичурин- чй, стахановчй, халк,чй, республикачй, динамочй, искрачй, отрядчй; суффикси -чй аз иемхои ихтисора хам исми шахе сохтааст: Кариб ха­маи корхоро МТСчиён ба чо меоранд («Садои Шарк.»).— Ба пеши МТСчиён рафта, аз Иван-ака пурсидам («Садом Шарк,»);

3. аз иемхои маънй исм месозад, ки хислату кирдори шахсро да- лолат мекунад: дурурчй, тухматчй, во\имачй, ташкилотчй;

4. аз иемхои конкрет ва маънй исм месозад, ки шахсро вобаста ба мавкеи ичтимой номбар мекунад: хизматчй, колхозчй, маорифчй;

5. аз иемхои маънй нем месозад, ки шахсро аз руи амалу шугл нишон медихад: хашарчй, хучумчй, кучманчй:

Х,учумчиён пас гашта аз тарафи дигари водокачка пахш карданд. ...барон пешвоз шрифтами кумакчиён пеш давид... (Айнй).