Pamiętniki

Rok Pański 1660 [W obozie]

To cudowna, że kiedy mi zbudowano chłodnik⁷ przed namiotem z brzozowego chrostu, zaraz w ten dzień począł sobie robić gniazdo trznadel u samych drzwi mego namiotu, w płocie owego chłodnika. [...] Wszyscy mówili, że to znak jakiegoś znamienitego szczęścia. Aleć było szczęście, lecz ptakowi, co się spokojnie wylągł, ale nie mnie; bo mię takie ogarnęły kłopoty, z których ledwiem wybrnął. [...]

Towarzystwo tedy regimentarskie⁸, panowie Nuczyńscy, pili u brata swego ciotecznego, u pana Marcyjana Jasińskiego, towarzysza naszego; mnie też tam był zaprosił na tę ucztę pan Jasiński. Bodajby jej nie było! Dopiwszy tedy mocno, począł mi Nuczyński wielkie dawać okazyje⁹. Ja, lubom¹⁰ tak był pijany jak oni, rzekę do Jasińskiego: „Panie Marcyjanie, nie miałeś mię tu Waszeć po co prosić, kiedy przyczyny dają i miodem oblewają”. I wyszedłem s szałasu, chcąc ujść licha, to tylko wymówiwszy: „Kto ma do mnie pretenseją jaką, wolno mi powiedzieć jutro, a nie po pijanu”. Jużem tedy w pół drogi, dogonił mię Nuczyński. „Bij się ze mną!” – Odpowiedziałem: „Panie bracie, nie bardzo byś ci Waszeć leniwego uznał, ale dwa są impedymenta¹¹; jeden, że to obóz, druga, że tu szable nie mam, bom poszedł do towarzysza swego na posiedzenie, nie na żadną wojnę. Ale tak, jeżeliby to nie mogło być inaczej, jutro rano, a za obozem, nie w obozie”.

Idę tedy do swego szałasu, onego zać jego wyrostek hamuje, przytrzymał. Dawszy on wyrostkowi pięścią w gębę, wydarł się mu, przyszedł za mną. Musiałem wyniść¹², szablę wziąwszy. Co na mnie przytnie, to mówi: „Zginiesz”. Ja zać mówię: „Pan Bóg tym rządzi”. Za drugim czy za trzecim ścięciem dosiągłem mu palców i mówię: „Widzisz, żeś znalazł, czegoś szukał”. Rozumiałem, że się tym będzie kontentował. On, czy tego nie czuł, jako pijany, czy też chciał się zemścić, skoczy znowu do mnie, machnie raz i drugi, a już mu krew na gębie pluska. Jak go tnę przez puls, wywrócił się. A wtem dano znać do pijanych, którzy rozumieli, że na przechód wyszedł. Leci młodszy brat, pocznie gęsto i często przycinać. (Pan Bóg zaś patrzał na niewinność). Zetrzemy się ze sobą: i ręka, i szabla upadła. Kompanija też powypadali już po harapie¹³.

Przyjdzie potem Jasiński, gospodarz tej ochoty, rzecze mi: „A zdrajca! Pokąsałeś mi braci. Pójdź jeno ze mną!”. Rzekę: „Czego szukali, tego znaleźli”. Począł wołać szable, bo nie miał jej przy sobie, a za rękę mnie prowadzi. Kompanija perswadują: „Ty gospodarz; powinien byś był te rzeczy medyjować¹⁴. Nie czyń tego”. Żadnym sposobem perswadować sobie nie da, prowadzi mię. A tymczasem szablę mu chłopiec przyniósł. Po prostu bałem się go, bo w oczach całej chorągwie przed kilką niedziel Pawła Kossowskiego, naszego towarzysza, posiekł. Wyszarpnę mu tedy rękę, stanę osobno i mówię: „Com ci winien? Zaniechaj mię!”. Towarzystwo go trzymają. Jak pnie Drozdowskiego, puścił go: „Idźże, aż cię zabiją!”.

(...) Ścieliśmy się z dziesięć razy; nic ani temu, ani temu. Mówię: „Dosyć tego, panie Marcyjanie!”. On rzecze: „O, taki synu, nie uczyniłeś mi nic, a mówisz dosyć”. Tak Pan Bóg dał, że po owym wymówieniu samym końcem szable dosięgłem go przez jagodę i odskoczyłem od niego. Tymże bardziej dopiero na mnie natrze; jak też urwę go w łeb, jakby nie był na nogach. Dopiero go płazem pocznę walić na ziemi, wzięwszy w obie ręce szablę. A tu dopiero kompanija leci spod naszych i spod inszych chorągwi, mówiąc: „Stój, nie zabijaj!”. Dałem mu z piędziesiąt razy płazą, niżeli przybiegli.

Była to w ten dzień kryzys¹⁵ tak zła, że piętnaście pojedynków odprawowało się pod różnymi chorągwiami.

Ocena epoki baroku

Spuścizna baroku, pomimo iż ta epoka skojarzyła się w pamięci Polaków z początkami „chylenia się ku upadkowi”, oddziaływała przecież istotnie na polskich pisarzy romantycznych i neoromantycznych, a także na poezję współczesną.

Inną trwałą wartość literatury barokowej stanowi jej wynalazczość i śmiałość estetyczna. Posunęła ona znacznie rozwój języka poetyckiego. Literatura polska przyswoiła w dobie baroku wielu nowych form wersyfikacyjnych, nowe gatunki literackie i świeże środki wyrazu artystycznego. Z tego punktu widzenia barok musi się nam kojarzyć z wyraźnym urozmaiceniem literatury, z jej regionalizacją (w sensie dalszego indywidualizowania się swoistości narodowych), wreszcie z nieschematycznym wypracowaniem form odmiennych od wzorca klasycznego. W końcu należy docenić typową dla barokowej twórczości popularnej, a także elitarnej walkę o prawo do osobliwości graniczącej z dziwactwem, co podkreśla czynnik uczuciowości z jednej strony i czynnik woli z drugiej. Dzięki tym właściwościom barok, złączony na gruncie polskim z sarmatyzmem, stanowi tak obszerny ilościowo oraz tak ważny rozdział w dziejach kultury Polski.