2.2 Бидай сапасының физикалық белгілері
Дәннің натуралық салмағы. Бидайдың натуралық салмағы — сапаның неғүрлым кең таралған және қара-папым белгісі. Ол көпшілік елдерде килоғраммен алын-ған бір гектолитр дәннің салмағын білдіреді.
Дәннің натуралық салмағы әсер ететін негізгі фак-торларды Глиннат псн Бушук (1959) анықтаған. Олар үлгі ретінде алынған дәннің өлшемі натуралық салмаққа әсер етпейді деуге болады немесе мүлде әсер етпепді, ал екінші жағынан алғанда дәниің формасы және оның өлшемінің бір тектілігі натуралық салмаққа әсер етеді, өйткені дәл осы екі фактор дәннің тиісті ыдыста орна-ласу сипатын анықтайды деп көрсетті.
Натуралық салмақка айтарлықтай әсер ететін келесі маңызды фактор — бұл дәныің тығыздығы. Дәннін тығыздығы дәннің биологиялық қурылысы мен мөлшерін (2) қоса химиялық қүрамына байланысты.
Дәннің натуралық салмағы — астықтың барлық классификациясындағы өте маңызды фактор. Бұл көр-сеткіштің маңызы ең алдымен мынада: ол астықтан алыматын үн мөлшерінің көрсеткіші болып табылады.
Зерттеушілер іИенгельс пен Сендорсон (1975) бидай-дың натуралық салмағы мен одан алынатын ұн арасын-дағы корреляция коэффициептін аыықтады, ол кәрсет-кіш 9 жыл ішінде орта есеппен +0,762 болды.
Ши (1960) бидайдың әр түрлі 287 сортын зерттей ке-лс, ләл осындай нәтиже алған (ч = 0,744).
Дәннің массасы. 1000 дәннің салмағы негізінен алған-да дәннің көлемі меы оның тығыздығына байланысты. Бул белгі дәннің сапасын сипаттайтын базалық белғі емес, бірақ түқымның ерекше ірі немесе керісінше үсақ топтары халықаралық рынокта әдетте бағаланбайды.
АҚШ-та қатты дәнді қызыл реңді күздік бидап және к.атты дәыді қызыл реңді жаздық бидай 1000 дәнінщ массасы 20—36 грамға дейінгі аралықта ауытқиды да, орта есеппен 28 грамға тең болады. Қызыл дәнді және ақ дәнді күздік бидап мен қатты бидайдың салмағы ор-
та есеппен 35 г бола отырып, 30—40 г аралығында ауыт-қиды.
Дәннің мөлшері мен пішіні. Дәннің мөлшері оның салмағымен тығыз байланысты және ғалымдардың пі-кірінше ол алынатын ұнның маңызды көрсеткіші бола алады. Дәннің көлденең қимасының ауданына сэйкес бидай дәнінің мөлшерін анықтау әдісі бар. Ши (1960) дән пішіні мен астықты диірменге тартқан соң алынған нақты товарлы ұн мөлшері арасындағы +0,957 болатын корреляция коэффициентІн анықтады. Селекционерлер мен технологтар көбінесе осынау маңызды көрсеткішті пайдаланады. Біз де осы әдісті қолдауға бейімбіз, өйтке-ні біздің алған мәліметтеріміз бойынша да дәннің пішіні мен одан алынатын ұнның арасында зор байланыс бар.
Дәннің қаттылығы. Жылтыр дән қатты болады. Оның үстіне қатты дәнді жылтыр бидайда негізінен белок пен жақсьг сапалы клейковина (желімтек) көп болады. Нан пісіруге қажетті ұн негізінен алғанда қатты дәнді бидайдан даярланады. Мұндай нан жақсы бағаланады.
Жұмсақ әрі ұнтақты бидайдан да нан пісіреді, ол әсі-ресе пирожное секілді және кондитер тағамдарын даярлауға көп пайдаланылады. Алайда, біздің елімізде бұлайша нақты бөлу жоқ, сондықтан бул мақсаттың қай-сысына болса да әр алуан сорттар жұмсалады.
Осыған орай, біздіңше, селекционерлерге, өнеркәсіп-ші технологтарға бидай сорттарын осынау аса маңызды белғілері бойынша жіктеп ажырататын мезгіл жетті.
Реңі. Бидайдың реңі — оны әсіресе халықаралық саудада әр түрлі товарлы кластарға жатқызатын басты белгілердің бірі болып табылады. Бидай дәні күлгін, көгілдір, әр түрлі қызыл реңді және ақшыл түсті болуы мумкін. Оның реңі тұқым қауызындағы пнгменттерге байланысты.
Қазіргі кезеңдерде зиянкестілерге қарсы күресу үшін 50-ден астам препараттар қолданылады. Олар зиянкестілерді өлтіреді немесе олардың тіршілік функциясын мықтап бүлдіреді.
Өсімдіктің биіктігі (сабағының ұзындығы) генетикалық негізге байланысты, бірақ көп ретте сыртқы орта жағдапларына да тәуелді болады. Өсімдік биіктіғікің бидай өндірісінде өте зор маңызы бар, өйткеыі ол да-қылды жниау әдісі мен оныц ауыр-жеңілдіғі соған да байланысты болады, сонымен қатар оның дақылдың құлал жатып қалуына да қатысы бар. Жерге құлап жатып қалмаптын көптеген сорттардың аласа әрі мықты сабағы болады.
Биологиялық әдісте адамға қауірсіз саналатын ал кеміргіштер қолдану жолыда жасалып жатыр.