24. Болжаудың бейресми әдістері.

Вербалды ақпарат. Басшылықтың мақсатты болжау және өңдіру үшін көмекші құрал ретінде жазбаша және ауызша ақпараттың әртүрлі көздеріне сүйенеді. Вербалды, ауызша ақпаратты жинақтау әдістері сыртқы ортаны талдауда жиі қолданылады. Бұл жерге радио- және телебағдарламалардан, тұтынушылардан, жабдықтаушылардан, бәсекелестерден, сауда жиналыстарынан, маманданған ұйымдардан, юристерден, бухгалтерлерден және қаржылық ревизорлардан, кеңес берушілерден алынатын ақпараттарды жатқызуға болады. Осындай вербалды ақпарат ұйым қызығушылығын көрсететін сыртқы қоршаған ортаның негізгі факторларының барлығына әсер етеді. Ол ашық өзгергіштік қасиетке ие, оны алу оңай және оған жиі сүйенеді. Кейде мәліметтер анық емес, ескірген және өзгерістерге ие болуы мүмкін. Осындай болған жағдайда егер басшы үйымның мақсатын анықтауда сапасыз мәліметтерді қолданса, онда мақсатты жүзеге асыруда үлкен қиындықтарға тап болуы ықтимал.

Жазбаша ақпарат. Сыртқы қоршаған орта туралы жазбаша ақпарат көзі – бұл газеттер, сауда журналдары, ақпараттық бюллетендер, мамандандырылған журналдар және жылдық есеп. Тағы бір көзі болып 10К есебі табылады. Бұл жылдық спецификалық есеп барлық акционерлік компаниялардың бағалы қағаздары және биржасы бойынша Комиссияның қатысуымен жасалады. Барлық университеттер мен колледждердің кітапханаларында 10К есеп-қисабы бар. Бұл ақпарат оңай табылатын болғанымен, дәл вербалды ақпараттыкіндей кемшіліктерге ие: ескірген және терең емес болуы мүмкін.

Өндірістік шпионаж. Шпионаж – корпарацияның өміріндегі жаңалық емес. Кейде ол бәсекелестердің іс-әрекеті жайлы мәліметтерді жинақтаудың жиі қолданбалы әдісі болған. Бұл жерде өндірістік шпионаж туралы айтқан себебіміз басшыға интеллектуалды меншік дәрежесі бар мәліметтерді қорғау қажеттілігін алдын-ала айту.

25. Болжаудың сандық және сапалық әдістері.

Болжау үшін сандық әдістерді өткен уақыттағы қызмет белгілі бір тенденцияға ие болғаны жайлы, болашақта жалғастыруға болатын және статистикалық тенденциялар мен тәуелділіктерді көрсету үшін жеткілікті қолда бар ақпарат санауға негіз болғанда қолдануға болады. Одан бөлек, басшы сандық модельді қалай қолдану жайлы білуі тиіс және тиімді шешім қабылдау табысы сол модельді құрауға кеткен шығындарын жабуы тиіс екенін естен шығармау керек.

Болжаудың сандық әдісінің екі әдеттегі түрлері — бұл уақытша қатар анализі және каузальді модельдеу.

Уақытша қатарлар анализі. Уақытша қатарлар анализі өткен уағытта болған жағдайларды талдау болашақты бағалауға мүмкіндік береді дегенге сүйенеді. Бұл анализ өткенді тенденцияларды талдап, оны болашаққа созу әдісі болып табылады.

Болашақта болуы мүмкін жағдайлар дәлдікке қаншалықты жақын болса, соншалықты болашақтың нақтылығының ықтималдығы жоғары болады. Сонымен уақытша қатарлар анализі мәнді, барлығына белгілі өзгерістер болған жағдайда немесе жылжымалылығы жоғары деңгейде болғанда, мүмкін пайдасыз болады. Мысалы, «Бюргер Кинг» ресторанының директоры қараша айында гамбургерге болатын сұранысты анықтай алмады, егер білгенінде, өйткені ол «Мак Доналдс» фирмасы қазан айының соңғы аптасында дәл осы ресторанның жанынан өзінің ресторанын ашайын дегенін білмеді. Дәл осылай, аудандық телефон компаниясы келесі жылда «Иелоу Пейдж» телефон анықтамасындағы жарнамасына сұранысты уақытша қатарлар анализ әдісімен болжай алды, себебі оның бизнесі тұрақты, ал бәсекелестер мүлде жок.

Каузальді модельдеу. Каузальді модельдеу — бүгінде қолданылатын болжаудың сандық әдістерінің ішіндегі ең ақылға қонымды және математикалық қиын әдісі. Ол бір айнымалыдан көп болған жағдайда қолданылады. КАУЗАЛЬДІ МОДЕЛЬДЕУ — бұл қарастырылып отырған факторлар мен басқа айнымалылардың арасындағы статистикалық тәуелділікті зерттеу жолымен ұқсас жағдайларда болатынды болжау мүмкіндігі. Статистика тілінде бұл тәуелділік корреляция деп аталады.

Болжаудың сапалық әдістері. болжаудың сапалық әдістерінің кең таралған төрт түрі — олар қазылар алқасының ойы, сбытовиктердің бірлескен ойы, тұтынушылардың күту әдісі және экспертті бағалау әдісі.

Қазылар алқасының ойы. Болжаудың бұл түрі заключается релевантты салалардағы сарапшылардың ойларының бірігуіне негізделеді.

Сбытовиктердің бірлескен ойы. Тәжірибелі сауда агентері болашақтағы сұранысты керемет анықтайды. Олар тұтынушылармен жаұын және сандық содельді құрағанша оладың ісөәрекеттерін ескеруі мүмкін.

Тұтынушылардың күту моделі. Аты айтып тұрғандай, бұл әдіс тұтынушылардың сауалнамаға берген жауаптары нәтижесіне сүйенеді.

Экспертті бағалау әдісі. Бұл әдіс негізі, эксперттер тобының келісімге келу кезеңіне сүйенеді. Әртүрлі бірақ бір-бірімен байланысты салаларда тәжірибеленген эксперттер қарастырылып отырған мәселе жайында сұрақнаманы толтырады. Эксп ерттер ір жауапқа келгенше бұл кезең 3-4рет қайталанады.