Жер сілкінісі кезіндегі халыќты ќорѓау

Жер сілкінісі – бұл жер ќыртысында немесе мантияныњ ‰стінгі бӨлігінде кенеттен болѓан ќозѓалыс пен жарылыс нєтижесінде пайда болѓан жєне елеулі ауытќу т‰рінде ‰лкен ќашыќтыќқа таралатын жер асты д‰мпуі мен жер астының ќозѓалысы. Жер сілкінісі – ќаћарлы кездейсоќ ќ±былыс, кенеттен пайда болады жєне ќасќаѓым сєтте Өтеді.

Сейсмикалыќ аспапдардыњ – сейсмографтардыњ жыл сайын жер шарында тіркейтін жер сілкінулері 100000 – нан астам, біраќ олардыњ бєрі апатты емес. Сейсмографтар жыл сайын Алматыда жєне Алматы облысында тіркейтін жер сілкінулері 400 – ден астам.

Жердіњ ішкі ќ±рылысы бірнеше ќабаттардан т±рады: ядро, сыртќы ядро, тӨменгі мантия, жоѓарѓы мантия, жер ќыртысы. Жер ќыртысыныњ ќалыңдыѓы барлыќ жерде бірдей емес. М±хиттар т‰біндегі жер ќыртысыныњ ќалыңдыѓы 5-10 км-ге, ашыќ жазыќтарда 30-40 км-ге, ал таулы алќаптар Өњірінде – 50-80 км-ге жетеді.

Жер бетінен 150-200 км. терењдікте т±тќырлыѓы Өте тӨмен иілгіш ќабат бар. Астеносфера деп аталатын б±л ќабаттыњ кейбір жерлерде тіпті ќоймалжыњ с±йыќ болуы да м‰мкін. Ќандай да зат болмасын балќыѓанда оныњ тыѓыздыѓы тӨмендеп, т±тќырлыѓы азаяды, жєне кӨлемі Өседі. Міне, осыныњ єсерінен жоѓарѓы ќатты ќабаттар тӨмен шӨгіп, тӨменгі ќоймалжыњ ќабаттар жоѓары шыѓуѓа тырысады да, астеносферадан жер бетіне дейінгі ќалыңдыѓы 150-200км. болатын ќабат (литосфера) ќозѓалысќа келеді. Жердіњ ішкі ќ±рылысыныњ ќабат-ќабат болып орналасуы алѓашќы кезде жер шарын ќ±раѓан тау жыныстарыныњ конвекциялыќ аѓындар єсерінен кейін Өздерініњ тыѓыздыѓына байланысты жекелене даралануынан болуы ыќтимал. Сонымен конвекциялыќ аѓындардыњ єсерінен ќалыңдыѓы 150-200 км жердіњ жоѓарѓы ќабаты (литосфера) ќозѓалысќа келеді. Литосфералыќ плиталардыњ ќозѓалыстары ‰шт‰рлі жаѓдайда болуы м‰мкін. Біріншісі – плиталар ќарама-ќарсы баѓытта жылжып, бір-бірінен ажыраудыњ єсерінен рифті белдемдер пайда болады (Байкал кӨліндегі, Ќызыл тењіздегі жєне т. б.). Єдетте, б±л рифті белдемдер тектоникалыќ т±рѓыдан белсенді алќаптар ќатарына кіреді. Екіншісі – литосфералыќ плиталар бір – біріне жаќындай жылжып соќтыѓысќан к‰нде бірі екіншісініњ жоѓарѓы бӨлігін ж±ла тӨмен ќарай с‰ңгіп, су асты белдеулерін ќ±райды. Осындай белдеудіњ бойында жатќан Тыныќ м±хиттыњ б‰кіл шыѓыс бӨлігі және оѓан кӨршілес Филиппин, Жапон, Алеут аралдары алапат апаттарыныњ орталыѓы болуда. Үшіншісі – литосфералыќ плиталар бірін – бірі бойлай жылжитын жаѓдайлар болады. М±ндайда плиталардыњ жиектері тегіс болмаѓандықтан, олардыњ жылжыуы да бірќалыпты болмай, кідірмелі – ‰зікті болады. Плитарардыњ бір – біріне ілініп жылжуы б±л аймаќта белгілі бір мӨлшерде эпергияның жиылып – босануына, сӨйтіп кезекті єрекет сайын жер асты дүмпуініњ болуына єкеліп соѓады. Жапония, Иран, Туркия, Орта Азия, мемлекеттері, Гватемала, Перу, Сицилия, Греция – б±л мемлекеттер литосфералық плиталардыњ шекарасына жаќын орналасќан.

ЖЕР СІЛКІНУ ТҮРЛЕРІ

Тектоникалыќ жер сілкінісі ішкі к‰штердіњ єсерінен жер ќыртысын ќ±райтын тау жыныстарыныњ ќатпарлары белгілі бір шекке дейін ѓана майысады (беріктік шегіне дейін) онан єрі ќарай ќатпарлар шытынап жарылып, жер ќойнауында алдымен жарыќшаќтар, сонан кейін негізгі жарылым пайда болады. Осы жарылым бойымен блоктар өзара ыѓысып, талай жылдар аралыѓында жиналѓан энергия бір сәтте бөлінеді де, жер беті тербеліске келеді. М±ндай сілкіністер тектоникалыќ жер сілкінулері деп аталады.

Опырмалы сілкіністер. Жер шарының кейбір аудандарында жер асты қуыстары - үнгірлер кездеседі. Олардың кейбіреулерінің ұзындығы біршама зор болуы ықтимал. Мєселен, АҚШ-тың Кентуки штатында Мамонтова үңгірінің жалпы ұзындыѓы 430 км-ге жетеді. Міне осындай жерасты үњгірлерініњ төбесінен кенет опырылып ќ±лаѓан тау жыныстарыныњ салдарынан жер бетінде сілкініс пайда болады. Єдетте м±ндай сілкіністердіњ күші сол болѓан жерде сезіледі де, ќашыќтаѓан сайын тез басылады.Терең шахталарда (800-1000м.) кездесетін б±л ќ±былыстыњ бір т‰рі–тау соқќысы. Кен ќазындысы айналасындаѓы ќысым мөлшері кенеттен өсіп, шахта забойында ќопарылыс болады. М±ндай ќ±былыстар халыќшаруашылыѓына ќыруар зыян келтіріп, кейбірде шахтада істейтін адам ќазасы да болуы м‰мкін. Опырмалы сілкіністіњ таѓы бір т‰рі – ірі тау көшкіндерініњ єсерінен болатын жер бетіндегі сілкініс. 1911 жылы Памир тауында Усой атты тау көшкіні єсерінен болѓан сілкініс Тєжікстан т±рѓындарыныњ єліде есінде. Есептеулерге ќараѓанда б±л көшкіннен пайда болѓан ‰йіндініњ көлемі 2,5 шаршы километрге жеткен.

Жанартаулыќ сілкініс.

Б±л сілкіністіњ себебі астеносферадаѓы сұйыќ магманыњ жер ќойнауындаѓы жарыќтармен жоѓары кӨтерілген кезіндегі жердіњ тітіркенуі деп есептелінеді. Сілкіністіњ б±л түрі жанартау атќылауы єрекетіне тікелей байланысы болѓандыќтан, белгілі бір жанартаулыќ белдеулерге дєл келеді. Кейбір кезде жанартаулыќ сілкіністі алдын ала болжауѓа да м‰мкіндік болып отыр.

Жасанды (техногендік) жер сілкіністер – адамзаттыњ белсенді істері салдарынан шаѓын ‰лексілер аумаѓында жер ќойнауыныњ тектоникалыќ тепе - тењдігі б±зылуыныњ салдарынан пайда болады.

Б±л сілкіністіњ себептері:

1 Ірі су ќоймаларын салу.

2 М±най жєне басќа кењ орындарын пайдалану.

3 С±йыќ ќалдықтарды ±нѓымаѓа жоѓары ќысыммен ќұю.

4 Жер асты ядролыќ жарылыстары.

5 Тау – кен ж±мыстары жєне т.б.

Жер сілкінудіњ сипаттамасы

Гипоцентр – жер сілкінісі басталѓан жер ішіндегі орын.

Эпицентр – жер бетіндегі гипоцентрдіњ проекциясы.

Ошаќтыњ терењдігі – гипоцентрдіњ жер бетіне дейнгі ара ќашыќтыќ.

К‰шті д‰мпудіњ уаќыты орташа жер сілкінісі 2-5 сек. созылады, ал к‰шті жер сілкінісі болса 20-90 сек созылады.

Жер сілкіну ауданныњ радиусы 5-15 км-ге тењ орташа жер сілкінуде, 50-160 км-ге тењ к‰шті жер сілкінуде.

Жарылым мӨлшері (±зындыѓы, ені) мен онда болатын сілкініс магнитудасы арасында тікілей байланыс бар. Б±л байланыс орта Азия сейсмикалыќ ќауіпті аймаѓы ‰шін тӨмендегідей математикалыќ формуламен өрнектеледі:

LgL=0,6 M-2,5 lgW=0,15 M-0,42

Б±л формулада М- жер сілкіну магнитудасы L жєне W-жарылымныњ ±зындыѓы мен ені (км. есебімен).

Жер сілкінлу энергиясы

Сейсмограммада тіркелген Р жєне S толќындарын ењ ‰лкен амплитуда шектерін Өлшеп, арнаулы номмограмалар энергеткиалық классы - К аныќталады. Р (prime) – бірінші толќын S (secundae) – екінші толќын. Р толќынын жылдамдыѓы 3…8 км/с S толќынын жылдамдыѓы 2…5 км/с. Сейсмикалыќ энергияныњ арасында тєжірибе ж‰зінде аныќталѓан байланыс бар: Е=10^K , Дж. Яѓни К=lg Е, Дж. К=lgE-7; Е(Эрг)

Егер энергетикалыќ классы 12-ге тењ (К=12) жер сілкінісі болды десе, б±л сілкініс ошаѓынан бӨлініп шыќќан сейсмикалыќ энергиянын мӨлшері 10¹² Джоульге немесе 10¹⁹ Эргке тењ деп білу керек.

Жер сілкінуінің магнитудасы-сілкіністіњ мӨлшерін (шамасын) аныќтайтын салыстырмалыќ энергетикалыќ Өлшем. Ол сілкініс ошаѓынан бӨлініп шыќќан энергия мӨлшеріне тікелей байланысты.

Ч. Рихтердіњ бастапќы аныќтамасы бойынша магнитуда дегеніміз сілкініс ошаѓынан 100 км. ќашыќтыќта стандартты сейсмографпен тіркелген сейсмикалыќ толќынныњ ењ ‰лкен амплитуда шегініњ (милиметрдіњ мыњнан бір бӨлігі) сандыќ логорифміне тењ:

М=lgA/A₀=lgA-lg-A₀

М±нда А-стандартты сейсмографпен белгілі бір ќашыќтыќта тіркелген толќын амплитудасыныњ шегі, А₀- стандартты сейсмографпен сілкініс ошаѓынан 100 км. ќашыќтыќта тіркелген амплитудасыныњ шегі (А₀= 0,001 мм-ге тењ).

Сонымен жер сілкінудіњ мӨлшері екі т‰рлі шкала-кестелер арќылы аныќталады. Біріншісі - оныњ жер бетіндегі єсерін балл есебімен баѓалайтын сипаттамалыќ шкала-кесте (MSK-64 MMSK-84) болса, екіншісі оныњ ошаѓынан бӨлініп шыќќан энергия шамасын (Е) жєне магнитудасын (М) аныќтайтын аспаптыќ шкала-кестелер. Б±л аталѓан шкала-кестелердіњ арасында Өзара байланыс тєжірибе ж‰зінде аныќталып, тӨмендегі формулалар арќылы Өрнектеледі:

I₀=1,5 M-3,5 lgH+3,0

М±да I₀- сілкіністіњ жер бетіндегі к‰ші (балл есебімен) М- сілкіністіњ магнитудасы, Н- ошаќтыњ терењдігі (км).

ТӨменде елімізде кењінен ќолданылып ж‰рген ХII баллдыќ MMSK-84 шкала-кестесініњ ќысќаша сипатамасы беріліп отыр.

Жер сілкіну жер бетіндегі біліну к‰шіне сєйкес халыќаралық сейсмикалыќ шкала-кесте (ќысќартылѓан т‰рде)