5) Қытай тіліндегі жіктеу есімдіктері

Белгілі бір заттық ұғыммен байланысты қолданылатын есімдіктің түрі жіктеу есімдігі деп аталады. Қазақ тілінде сияқты қытай тілінде жіктеу есімдігінің үш жағы және жекеше, көпше түрі бар.

 

Жекеше түрі:

І жақ – мен 我 [wǒ]

ІІ жақ – сен 你 [nǐ]

Кілттері:亻[ren,2] – человек (с.ф.)

小 [xiǎo] – маленький; мелкий; небольшой

 

ІІІ жақ – 1)ол қыз 她 [tā]

Кілттері: 也[ye,3] – тоже, также

女 [nu,3] – женщина

 

Ол бала – 他 [tā]

亻[ren,2] – человек (с.ф.)

也[ye,3] – тоже, также

 

Көпше түрі:

І жақ – біз我们 [wǒmen]

门mén – дверь

亻[ren,2] – человек (с.ф.)

ІІ жақ – сендер你们 [nǐmen]

ІІІ жақ – олар (әйел адамға айтылады) 她们 [tāmen]

Олар (ер адамға айтылады) 他们 [tāmen]

6. Қытай тіліндегі сұрау есімдіктері

谁 - shéi - кім? （他是谁？） 谁的 - shéi de – кімдікі? 什么 - shénme – не? （那是什么书？Анау не кітап） 几 -  jǐ –неше? (жауап 0 –ден 10- ға дейін санды көрсетсе) 多少 - duōshao – сколько (10-нан үлкен сандарға қолданылаы) 哪 - nǎ – қай? (мысал 你是哪 国 人？-Сен қай елдің азаматысын?) 哪儿–nǎr –  қайда? (мысалы: 爷爷在哪儿 –ата қайда?) 

7.Қытай тілі сөйлемдеріндегі сөз тәртібі.

Қытай тілінде сөлемдердегі сөз тәртібін өте қатал сақтау керек. Орыс тілінде сөйлемдегі сөз тәртібін ауыстырсақ, оның мағынасы өзгермейді, ал қытай тілінде сөйтіп өзгеруге болмайды. Сондықтан қытай тіліндегі сөз тәртібі мынадай:

Бастауыш баяндауыш толықтауыш

我 看 电视

Мен көріп отырм теледидарды. Бұл хабарлы сөйлемнің жазылуы. Енді сұраулы сөйлемге көшсек.

Ең оңай түрі 吗 көмекші сөзін қолдану

Мысалы: олар қытай тілінде сөйлей ма? Деген сөді алайық.

他们 说 汉语 吗？

Тағы бір түрі: етістік 不 етістік

Мысалы: сенің кино көргің келе ме, әлде көргің келмей ме?

你 要 不 要 看 电影 ?

8. Баяндауышы сын есімнен болған сөйлемдер: қытай тілінде сын есім баяндауыш болғанда «是» (shi-болу) сөзі қолданылмайды. «很», «非常» үстеу сөзі сын есімнің алдына қолданылып, деңгейді білдіреді. Мысалы: 这些苹果很大, 那些个老师非常好.

9.Қытай тіліндегі «吗» сұраулық шылауы. Қытай тілінде сұраулы сөйлем жасау үшін «吗» сұраулық шылауды қолданады.

Сұраулық шылау сөйлемнің соңына жазылады. Қытай тілінде көптеген сөйлемдердің соңына «吗»сұраулық шылауын қойып, сұраулы сөйлем жасай аламыз. Мысалы: 你 好! – 你 好吗?

10. <是> етістікті сөйлем.

<是> сөзі бар сөйлем.

是 shì Болу(являться,есть) деген мағынаны білдіреді.

Кілті: 日 rì день,солнце толық формасы

Мұндай сөйлемдер тұжырым жасауда жиі қолданылады.Олардың 3 түрі бар: болымды, болымсыз және сұраулы сөйлем.Мысалы:

Болымды түрі: S + 是 + N.

1. 他是哈萨 克人.

2. 她是老师.

Болымсыз түрі: S + 不 + 是 + N.

1. 他不是哈萨 克人.

2. 她不是老师.

Сұраулы түрі: S + 是 + N + 吗?

1. 他是哈萨 克人吗?

2. 她是老师吗?

11. Қытай тіліндегі мөлшер сөздер

1) 个 [ge, 4ші тон] – мөлшер сөз (бір тал)

Мысалы: 这个用汉语怎么说？zhe(4 тон) ge(4) yong(4) han(4) yu(3) zen(3) me shuo(1) – Мынау қытай тілінде қалай аталады?

 

2) 种 [zhōng] – мөлшер сөз (түр, сорт, вид, род)

Кілттері: 中 zhong[1ші тон] – середина

禾hé – злаки,

Мысалы: 这种蘋果好吃吗? Zhe(3) zhong(1) ping(2) guo(3) hao(3) chi(1) ma? Алманың мына түрі дәмді ме?

3)位[wei, 4ші тон] – адамдарға қаратылады, сілтеу есімдігінен кейін қолданылады. Кілті:立 [lі, төртінші тон] – стоять

Мысалы:这)位是谁Zhe(4) wei(4) shi(4) shui(2) Бұл кім?

 4)口[kou, 3ші тон] - қытай тіліндегі мөлшер сөздің біреуі болып табылады.

Мысалы:你家有几口人? Ni (3) jia(1) you (3) ji(3) kou(3) ren(2) – Отбасыңда қанша адам бар?

12.Тәуелділікті білдіретін сөйлемдер

Eгер есімдік пен зат есімнің арасында көмекші сөз 的 (de) тұрса, онда 的 (de) көмекші сөзінен кейінгі зат есім 的 (de) көмекші сөзінің алдындағы есімдікке тәуелді екенін көрсетеді.Мысалы: 我 的手机 wǒ de shǒujī, 她 的手表 tā de shǒubiǎo . Кей жағдайларда қолдан бауға болады. Егер зат есім туысқандық қатынас болса қолданбауға болады.

Мысалы:我 老师 wǒ lǎoshī , 我 爸爸 wǒ bàba

13. Қытай тіліндегі уақытты білдіру.

九点 jiǔ diǎn сағат 9

九点 零五 (分) jiǔ diǎn líng wǔ (fēn) 9 сағат 5 минут

九点十分 jiǔ diǎn shí fēn 9 сағат 10 минут

九点 一刻 jiǔ diǎn yí kè 9 сағат 15 минут

九点 半 jiǔ diǎn bàn 9 жарым

九点 三刻 jiǔ diǎn sān kè 9 сағат 45 минут

差一刻 十点 chà yí kè shí diǎn 10ға 15 минут қалды

九点 五十五分 jiǔ diǎn wǔ shí wǔ fēn 9 сағат 55 минут

差五分 十点 chà wǔ fēn shí diǎn 10ға 5 минут қалды

14. 吧көмекші сөзі

吧 сөзі сұраулы сөйлемнің соңында қолданылып, тұспалдау әрі қарсы жақтан бір нәрсені өтіну мағынасын білдіреді.

Мысалы: 1)这是汉语书吧?Zhe(4) shi(4)han(4) yu(3) shu(1) ba? – Мынау қытай тілі кітабы ма?

2)你是外国人吧? Ni(3) shi(4) wai(4) guo(2) ren(2)ba? – Сіз шетел азаматысыз ба?

15. қытай тіліндегі тәуелділік жалғауы

Eгер есімдік пен зат есімнің арасында көмекші сөз 的 (de) тұрса, онда 的 (de) көмекші сөзінен кейінгі зат есім 的 (de) көмекші сөзінің алдындағы есімдікке тәуелді екенін көрсетеді.Мысалы: 我 的手机 wǒ de shǒujī, 她 的手表 tā de shǒubiǎo

Кей жағдайларда қолдан бауға болады.

Егер зат есім туысқандық қатынас болса қолданбауға болады.

Мысалы:我 老师 wǒ lǎoshī , 我 爸爸 wǒ bàba

16. 些 көмекші сөзі

些бұл сөздермен қосылып айтылып, не жазылғанда көптік мағына береді. Мысалы 那 анау+些 сонда аналар деген сөз шығады.

Мысалы 那些 苹果非 天。Ана алмалар ерекше тәтті. 这些香蕉 非常。- мыналар өте ерекшк немесе мына банандар ерекше

17. Қытай тіліндегі зат есімдердің көпше түрі:

көптік жалғау жұрнағы «men» (тонсыз, нейтралды тонда) жіктеу есімдіктерімен (我, 你, 他) бірігіп, көпше түрге айналдырады: 我们-біздер, 你们-сендер, 他们-олар.

Мысалы: 你们 的 作业, 我们的老师.

18. Қытай тіліндегі 10-ға дейінгі сандар.

一 yi 1;二 er 2;三san3;四 si 4;五wu 5;六 liu 6;七 qi 7;八 ba 8;九 jiu 9;十 shi 10.

19.Қытай тіліндегі тондардың өзгеруі.

Үшінші тонның өзгеруі.

Екі үшінші тон қатар келсе, онда бірінші тұрғаны екінші тонға өзгертіліп оқылады: V + V = / + V

nǐ hǎo - ní hǎo yǐsǎn - yísǎn xiǎoniǎo - xiáo niǎo

<一 >дің тон өзгерісі.

<<一 (yī 1саны)>>басқа буындармен қосылып оқылғанда тоны өзгереді.Төртінші тонның алдында болса, ол екінші тонға өзгереді, ал басқалармен қосылғанда төртінші тон болып оқылады.

yī + tiān = yìtiān yī + gè = yígè yī + qǐ = yìqǐ

<< 不 (bù) >> дың тон өзгерісі.

<< 不 (bù) >> басқа буындармен бірге келгенде тоны өзгереді.Төртінші тон буындарының алдында екінші тон болып оқылады.Басқа буындардың алдында келгенде әуелгі тоны бойынша оқылады.

bùduō – bùduō bùshì – búshì bùhǎo - bùhǎo