9.Масштабтар, олардың түрлері
Пландағы, яғни картадағы кесінді ұзындығының жердегі тиісті кесіндінің горизонталь проекциясына қатынасы планның немесе картаның масштабы деп аталады. Масштаб:
және т. с.с. алынады.
Санды масштаб дегеніміз алымы бір саны, ал бөлімі жергілікті ауданның көкжиектік бағыттағы проекциялық сызығын картада қанша есе азаюына сәйкес болып келетін дұрыс бөлшек.
Сызықтық масштаб дегеніміз қашықтықты есептеуге ыңғайлы болатындай бөліктреге бөлінген санды масштаб атауының түзу сызықты графиктік кескіні болып табылады.
Көлденең масштаб сызықты масштабтың бір түрі. Көлденең масштабты салу үшін тузуге бірнеше рет 2 см-лік кесіндіні салады, ол масштабтың негізі деп аталады. Бөлінген нүктелерден перпендикулярлар тұрғызылады. Масштабтың негізіне параллель тең аралыкта перпендикулярлар арқылы түзулер жүргізіледі. Масштаб негізінің шеткі сол жактарын жоғарыдан және төменнен 10 бөлікке (2 мм-ден) бөледі. 16-суретте көрсетілгендей, алынған нүктелерді көлбеу түзулермен қосады.
10. Картадағы нүктелердің координаталарын анықтау
Топографиялык
картадағы нүктенің географиялық
координаталарын анықтау, негізінде
мынадай жолмен жасалады. А
нуктесінің
(20-сурет) ендігін (φ) табу үшін осы нүктеден
солтүстікке және оңтүстікке қарай
параллельдер жургізеді, яғни минут
рамкасының тиісті минуттық немесе он
секундтык ара-лықтардың аттас ұштары
түзу сызықтармен қосылады. Осы сызықтардың
ендіктерін φ1 және φ2 әріптерімен
белгілейік. А
нуктесінен
параллель ендігі ф1-ге
перпендикуляр түсіріп, оның ұзындығын
φ
градуспен белгілеп, А
нуктесінің
ендігін мына теңдіктен табамыз:
(19)
шамасын
жанама әдіспен анықтау қолайлырақ. Ол
үшін А
нуктесі
арқылы еркін бұрышпен
және
параллельдерімен С
және
D нүктелерінде қиылысқанша сызық
жүргіземіз, мұндағы СА
= а және
СD=b
болсын,
20-суреттен
(20)
Сонымен, шамасын анықтау а және b кесінділерін жеткілікті дәлдікпен миллиметрлік сызғыш арқылы өлшеуге келіп саяды.
Осыған
ұқсас А
нуктесінің
λ бойлығын анықтау үшін
және
меридиан кесінділерін қолдануға болады.
С
нүктесінің
(21-сурет) тікбұрышты координаталарын
анықтау үшін километрлік тордың цифрларын
қолдана отырып, берілген нүкте орналасқан
оңтүстік-батыс бұрыштың
(
)
координаталарын
табады. Содан кейін С
нүктесінен
квадраттық қабырғаларына СС1
және
СС2
перпендикулярларын
түсіреді де карта масштабын ескере
отырып, олардың ұзындығын табады:
және C
.
Сонда
С
нүктесінің
тікбұрышты координаталары мынаған тең:
(21)
Қарастырылып отырған мысалда:
хс
=500+42,1
= 542,1 м;
=300+54,5=354,5
м.
Осы С нүктесінің тікбұрышты координаталарын мынадай жолмен анықтауға болады: С нүктесі аркылы кез келген бұрышпен километрлік тордың ординаталарымен А және В нүктелерінде қиылысқанша түзу жүргізіледі. Содан кейін а және b кесінділерін өлшейді. Сонда С нүктесінің абсциссасы мына фор-мула бойынша анықталады
Осыған ұқсас теңдіктен С нүктесінің ординатасын анықтайды. Екі жағдайда да а және b кесінділерін көлденең масштабтың көмегімен өлшеген жөн.