Билет. Зейін туралы жалпы ұғым. Зейін түрлері. Зейіннің негізгі қасиеттері

Зейін кез - келген психикалык процестің тұрақты бір жағы. Зейін - адам іс-әрекетініц қажетті психикалық шарты. Зейін - деп сананың белгі бір нәрсеге бағытталып, оның айқын бейнеленуін камтамасыз етуі. Зейін сыртқы орта қүбылыстарына да, адамның өзінің ішкі психикалық кұйлерінде де бағытталуы мумкін. Зейін адамның еркіне карай ырықты, ырықсыз және үйреншікті болып үш түрге бөлінеді. Ырыцты зейін - деп сана эрекетініц белгілі шарггарымен байланысты болып, бір объектіге багытгалуын айтады. Ырықты зейіннің психологиялық мазмұпы адамның іс - әрекетіндегі алға қойған мақсатымен, ерік күшімен байланысты. Ырықты зейін ерікті немесе активті зейін деп те аталады. Мүндай атаулардың бэрі сананың белглі обьектіге шоғырлануындагы адамігыц шешуші ролін көрсетеді. Ырыцсыз зеіііішің психологиялық эдебиеттерде бірнеше синонимі бар. Ксйбір зертгеулерде ол пассивті жоне эмоциялық зейін деп те аталады. Бүл екі түрлі атау мәні жағынан ырықсыз зейіннің ерекшелігін көрсстеді. Пассивті зейін нэрсеге бағытталған сананы шоғырландыру үшін ерік күшінің қажет емес екендігін білдіреді. Ал ырықсыз зейінді эмоциялық деп атау зейіннің объектісі жэне соған байланысты көңіл -күйлер мен эмоциялар, қызығулар, мақсат - мүдде арасындағы арақатынастыц мэнісін білдіреді. Сонымен, ырықсыз зейін деп -сананың белгілі объектіге бағытталып, соған шоғырлануын айтамыз. Үйреншікті зейін - зейіннін, ерекше түрі, ол ырыкты зейіннен кейін жасалады. Сонымен, үйреншікті зейін дегеніміз - кажетті эрі күлды болып саналатын объектіге адам санасының шоғырлануы. Үйреншікті зейіннің өзіндік ерскшеліктері бар. Ол қызығу негізінде қалыптасады, бірақ бүл нәрсенің қасиетіне емес, адамның тіршілік мақсатына сәйкес мүдделі эрекетіне байланысты, мұндағы маңызды нәрсе - істің нэтижесі. Зейіннің цасиеттері: 1) көлемі; 2) белінуі; 3) шоғырлануы; 4) түрақтылығы; 5) ауысуы. Зейінділік күй - адамның мүдделі ісі мен қажетті пэрсеге қызығуыііың күшейуіне байланысты. Адамның зейінділік күйіне тән нэрселер: сезімталдық, ойдың айкындығы, сезім кернеуі, ерік күшінің әсерімен істі ойдағыдай орындап шығуы үшін жан дүниесінің әсерлену шапшандығы. Бүл жагдайда ырыдты зейін басым болады. Зейін күйінің тағы бір қыры зейінсіздік немесе зейіннің шаршап алаңцауынан байқалатьш ерекшелік. Бүл жағдайда ырықсыз зейін басым болады. Зегіін - адампың саналы эрекетінің жалпы психккалық дүниесінің есігі деуге болады.

Билет.Түйсіктер туралы жалпы ұғым. Түйсіктердің негізгі заңдылықтары. Түйсіктердің түрлері

Туйсіну - деп акиқат дүниедегі заттар мен күбылыстардың сезім мүшелеріне тікелей эсер ету нэтижесінде олардың жеке қасиеттерінің сәулеленуін айтады. Түйсіну болмаса, біз басқа жолмен затгың қозғалыстың құбылыстың ешқандай формалары туралы еш нэрсе біле алмаймыз. Түйсік - материалық дүниедегі заттар мен қүбылыстардьщ жеке сипаттары мен қасиеттерінің біздің сезім мүшелерімізге эсер етіп, миымызда бейнеленуі. Түйсіну дегеніміз - дүниені танып білудегі бейнелеу процесінің алғашқы баспалдағы. Түйсік себепсіз болмайды, ол біздің айналамызда ішкі жан дүниемізде не болып жатқанын хабарлап отыратын карапайым процесс. Түйсік адамды коршаған шьгндыкты бейнелеуден пайда болады. Түйсік карапайым психикалык процесс деп аталғанымен, ол - адамның шындық пен болмысты дұрыс бейнелеуіне мүмкіндік тудыратын мидын, бейнелеу қызметі. Түйсік зандылықтарын мынадай екі түргс бөлуге болады: 1) түйсіктер мен тітіркендіргіштер арасындағы сандық қатынасқа байланысты психофюикалық заңдылықтар. 2) Түйсіктер мен сезім мүшелерінін қалпына тэуелді психофизиологиялық заңдылықтар. Түйсіну табалдырығьшың шегі - абсалюттік табалдырық, түйсіктің абсалюттік табалдырығы деп өте нәзік сезілетін түйсік іуған кездегі тітіркепдіргіштің азгана шамасын айтады. Айыру табалдырығы дегеніміз - туйсіктердің болар — болмас айырмашылығын тудыратын тітіркендіргіштердің минимальдық айырмасы.Түйсік түрлері: көру, есту, сипап сезу, дәм, иіс, тері, органикалық, кинестетикалық, вибрациялық болып бірнеше түрге бөлінеді.

Түйсіктің қасиеттері: 1. «Адаптация» - (латын сөзі қазақша икемделу, бейімделу деген мағынаны білдіреді). Сезім мүшелерінің сезгіштігі әсер ететін тітіркендіргіштерге біртіндеп бейімделуіне қарай езгеріп икемделеді. Бүл қүбылысты - адаптация дейді.

2. «Сенсибшизация» - (латын созі қазакша мағынасы — сезгіш). Егер адаптация кұбылысты талдағыштар сезгіштігінің түрлі жағдайларға орай бәсевдеуінің корсеткіші болса , ал сенсибилизация — сезгіштіктің тек артуын гана көрсететін кұбылыс.

J. «Синестезш» - (грек сөзі қазақша мағанасы қосарласқан түйсік дегенді білдіреді). Синестезия - түйсіктердің өзара байлаиысының шамадан тыс дамыган бір көрінісі. Тітіркендіргіштер сезім мүшелерінің біреуінде ғана түйсік туғызудың орнына сол сэтте басқа түйсіктердің пайда болуына да жағдай жасайды. Мэселеғі, кейбір адамдар біреудің сөзін естігенде, бұған қоса түрлі дэмдер мен түстерді де сезінуі мүмкін. Сондай адамдардың бірі қызғылт түстен жылылықты, екіншілері көгілдір жасыл түстен суықгы сезінеді. Түйсіктердің осылайша қосарланып журуін синестезия дейді. Орналасуы мен тітіркеыдіргіштерді қайдан алатынына қарай рецепторларды үш топқа бөлуге болады:

1. Экстерорецепторлар (кору, есту, сипау).

2. Проприорецепторлар (булшық ет, сіңірден іиыгатын түйсіктер).

3. Интерорецепторлар ( аштықты, шөлдегенді түйсіну). Түйсік түрлері адамның іс - эрекетіне, мамандығына, өмір

тэжірбиесіне байланысты айқын сипатталады да адамның сезім мүшелерінің жүмысын жоғары сатыға көтеріп, мэдениетін арттырады.