- •§ 6, (Ссылка эта заимствована у Троицкого, стр. 215 указ. Сочинения).
- •§ 8. D. De poenis, 48. 19. Eventas spectatur ut a clementissimo quoquo facta,
- •§ 1. Ibid. L. 3.
- •§ 4. D. De aedilicio edicto. 21, 1.
- •§ 1. D. 24, 3; l. 45, d. 24, 3, где говорится о culpa применительно к разводу.
- •§ 2. D. De poenis 48, 19, хотя место это далеко не аутентично, в виду его
§ 1. D. 24, 3; l. 45, d. 24, 3, где говорится о culpa применительно к разводу.
L. 11, § 13. D. ad leg. Juliam de adulteriis coercendis 48, 5. Quum per legem
: Juliam huiusmodi uxorem retinere prohibearis, non videri causam te discidii
praestitisse, palam est: quare ita ius tractabitur, quasi cnlpa mulieris facto
divortio. L. 29, § 1. D. de evictionibus. 21, 2. ...sed ita, si culpa vel
sponte duplae stipulatoris possessio amissa fuerit. Cp. гакже c. 1, § 5. C.
5, de rei uxoriae actione 13. Ne varium genus culpae mariti contra uxores
excogitent ut possint eadem retentione contra eas uti, quum eam et imperialibns
constitu tionibus statutnm sit, si culpa mulieris dissolutum matrimonium fnerit,
quid fleri oportet.
*(1119) L. 5, § 1. D. 9, 2; L. 30, § 3. D. ad legem Aquiliam 9, 2. In
hac quoqne actione, quae ex hoc capitulo oritur, dolus et culpa punitur.
*(1120) Ср. подробности по вопросу о значении culpa, как понятия, обнимающего
dolus, y Hasse. Die Culpa des Romischen Rechts. II. Ausg. Bonn. 1838. s. -8
ff.. a равно s. 39 ff.
*(1121) L. 29, § 4. D. ad 1'egem Aquiliam 9, 2.
*(1122) Cp. целый ряд примеров y Hasse. Op. cit. s. 50 и след.
*(1123) L. 7, pr. D. depositi vel contra 16, 3. Si hominem apud se depositum,
ut quaestio de eo iaberetur, ac propterea vinctum vel ad malam mansionem extensnm
sequester solverit misericordia dnctus, dolo proximum esse, quod factum est,
arbitror, quia, quum sciret, cui rei pararetur inierapestive misericordiam
exercuit, quum posset non suscipere talem causam quam decipere. Cp. также
L. 8, § 10. D. mandati vel contra 17, 1 ... Si tibi mandavi, ut hoininem emeres,
tuque emisti, teneberis mihi, ut restituas. Sed et si dolo emere neglexisti,
forte enim pecunia accepta alii oessisti, ut emeret, aut si lata culpa, forte
si gratia ductus possus es alinm emere, teneberis.
*(1124) Случай этот служит хорошей иллюстрацией того, в какой мере общие
определения, даже самых выдающихся, римских юристов не имеют значения положений,
из которых Дедуктивным путем могут быть извлечены принципы для конструирования
и правильного освещения всех комбинаций, подходящих под эти общие определения.
*(1125) Ср. по этому вопросу Herrmann в Arch. d. Crimmalrechts. 1856.
s. 475 ff.
*(1126) L. 4, § 1. D. ad legem Corn. de sic. 48, 8. Quum guidam per lasciviam
causam mortis praebuisset, comprobatum est factunm Ignatii Tanrini, Proconsulis
Beticae, a Divo Hadriano, quod eum in quinquennium relegasset. § 11. J. 4,
1... Sed si quid per lasciviam et non data ореrа, ut furtum admitteretur,
factumi est in factum actio dari debet. pr. J. 4, 9. si qttadrupes. Animalium
nomine, quae ratione carent, si quidem lascivia aut fervore aut feritate pauperiem
fecerint noxalis actio lege duodecim tabnlarum prodita est. L. 15, § 2. D.
locati conducti 19, 2. Si vero nihil extra consuetudinem acciderit damnum
coloni esse; idemque dicendum, si exercitus praeteriens per lasciviam aliquid
abstulit. L. 6, § 7. D. de re militari 49, 16. Per vinum aut lasciviam lapsis
capitalis poena remittenda est, et militiae mutatio irroganda. c. 10. C. de
secund. nuptiis 5, 9... Liberi etenim scientes, quod omnimodo aliquid sibi
a genitoribus suis etiam nolentibus reliqnendutti est, et tantum, quantum
secundus maritus vel noverca acceperit, cuiri omni licentia et laslivia suos
genitores iniuriis afticiebant. Gai. III, 202 (§ 11, J. 4, 1). Interdum furti
tenetur qui ipse furtum non fecerit; qualis est cuius ope et consilio furtum
factrnn est, in quo numero est, qui tibi nummos excussit ut alius eos raperet
aut obstitit tibi, ut alius rem tuam exciperet, vel oves aut boves tuas fugaverit
ut alius eos exciperet et hoc veteres rescripserunt de eo, qui panno rubro
fugavit armentum. Sed si quid eorum per lasciviam et non data opera, ut furtum
admitteretur, factum est, in factum actio dari debeat
*(1127) Cp. по этому вопросу взгляд K. Binding'a, близкий к нашему. Немецкий
криминалист заявляет, что "das oulpose Element fehlt der lascivia immer!"
Normen. B. 11.1877. s. 368. Cp. также A. Leffler. Die Schuldformendes Strafechts.
Leipzig. 1895. s. 83. который, указав, что lascivia соответствует немецкое
Uebermut, замечает: "au sich ist es ganz wohl moglicb., dass man im tlbermuthe
absichtlich Schaden stiftet und die Quellen enthalten auch zwei Beispiele,
wo ein solcher Vorgnng angenommen worden muss". Говоря это Леффлер разумеет
Ulp. L. 15, § 2. D. locati 19, 2 и L. 6, § 7. D. de re mil. 49, 16.
*(1128) Cp. L. 11, D. de incendio 47, 9. Sl fortuito incendinm faetum
sit. venia indiget, nisi tam lata culpa fuit, ut luxuria(e?), aut dolo sit
proxima.
*(1129) Cp., наприм., L. 2, D. de servo corrupto. 11, 3. vel luxuriosum
vel contumacem fecit, a равно L. 3, § 6. D. de in rem verso 15, 3. L. 40,
pr. D. de damno infecto 39, 2. ...quia honestus modus servandus est, non.
immoderata cuiusque luxuria subseqnenda. c. 11, § 2. C. 5 de repudiis. 17.
Inter culpas autem uxoris constitutionibus enumeratae et has adiicimus, si
forte uxor sua ope vel ex industria abortum fecerit, vel ita luxuriosa est,
ut commune lavacrum cum viris libidinis causa habere audeat, vel, dum est
in matrimonio alium maritum sibi fieri conata fuerit (a. 533). С тем же значением
любострастия мы встречаем luxuria в Новеллах. Ср., наприм., N 5, с. 8, где
о клериках говорится, между прочим, reliquos enim oirines secundum divinos
canones matrimonium inire, aut concubinam habere, aut luxuriose vivere omnino
prohibemus; a равно некотор. др.
*(1130) Ulp. 1. II. ad leg. Aeliam Sentiam. L. 16, pr. D. 40, 2, de manumissis,
yindicta.-Illud in causis probandis meminisse iudices oportet, nt non ex luxuria,
sed ex affectn descendentes cansas probent; neque enium deliciis. sed instis
affectionibus dedisse instam libertatem legem Aeliam Sentiam credendnm.
*(1131) L. 6, § 2. D. de rebus auctoritate indicis possidendis 42, 5.
Quid ergo si qmbnsdam creditoribns solvit, deinde bona venierint? Si quaeratur,
an repetitio sit, ex causa id statuendum Julianus ait, ne alterins ant negligentia,
ant cupiditas huic, qni diligens fuit, noceat.
*(1132) L. 16, § 6. D. de poenis 48, 19. Qualitate, quum factum vel atrocins,
vel levius est, ut farta monifesta a nee manifestis discerni solent, rixae
а grassaturie, expilationes a furtis, petulantia a violentia.-L. 6,..§ 1.
D. de re militari. 49, 16. Qui manns intulit praeposito, capite puniendus
est; augetur autem petulantiae crimen dignitatepraepositi,-c. 2. C. 2, Qni
et adversus quos integrum restitui non possunt. 42.
*(1133) R. Kostlin. Die Lehre vom Mord aad Todtschlag. Stuttgart. 1838.
s. 158.
*(1134) R. Kostlin. Op. cit, ibid.
*(1135) L. 72, D. pro socio. 17, 2. Socius socio etiam culpae nomine
tenetur, id est desidiae atque negligentiae. Culpa autem non ad exactissimam
diligentiam dirigenda est.-§ 3. J. 3, 14. Sed is ex eo dolo tenetur, si quid
dolo commiserit, culpae autem nomine, id est desidiae ac negligentiae non
tenetur.- L. 26; § 6. D. de noxalibns actionibus. 9, 4: ne alterius dolus
aut desidia aliis noceat-L. 12 pr. D. de custodia et exbibitione reorum 48,
3. Si tamen per vinum aut desidiam custodis et evenerit, castigandum ешп,
et in deteriorem militiam dare. Si vero fortuito amiserit, nihil in eum statuendum.
*(1136) C. Wachter. Lehrbuch des Remisoh-teutschea Strafrechts. I. Th.
Stuttgart. 1825. s. 132.
*(1137) R :Kostlin. Die Lehre vom Mord und Todtschlag. I. Th. Stuttgart.
1838. s. 152. Кестлин настаивал, "dass die Begriffe dolus, culpa nnd casus
im Romischen Criminalrechte eine ganz andere Stellung halten als im Romisuhen
Civilrechte"
*(1138) J. Hasse. Die Culpa des Romischen Rechts. Bonn. 1838. s. 417
и след. высказывается, в общем, за несоизмеримость учений римского права в
сфере гражданской и уголовной, в которых, помимо совершенно другой терминологии,
и содержание culpa было различно. Ср. также Ibid. s. 73 f.
*(1139) А. Pernice. Labeo. II. B. I. Abth. 2 Aufl. Halle. 1895. s. 134.
ff. A. Pernice. Zur Lehre von den Sachbeschadigmigen. 1867. s. 47 и след.
*(1140) A. Loffler. Die Schnldformen des Strafrechts. B. I. Leipz. 1895.
s. 74. отвечает на вопрос о том, "ob zwischen dem Dolus des Strafrechts und
dem des Verckehrsrechts einsolcher Unterschied besteht, dass der erstere gesondert
behandelt werden muss", следующее: "Es mag nun dahingestellt bleiben, ob die
Romer sich eines solchen Unterschiedes bewusst waren; aber vorhanden ist er
gewesen, bedingt durch die Verschiedenheit der Aufgaben, welche die beiden
Rechtzweige sich stellten.
*(1141) W. Rein. Das Criminalrecht der Romer. Leipzig. 1844. s. 150.
Cp. также M. Voigt. Ueber den Bedeutungswechsel gewisser die Zurecbuung und
denokon. Brfolg einer That bezeichnender technischen latein. Ausdrucke. Abh.
der K. Sachs. Gesellschaf. d^ Wiss. XVI. s. 45 ff. и s. 89 ft.
*(1142) K. Binding. Die Normen und ihre Uebertretnng. II. B. Leipzig.
1877.
*(1143) C.Муромцев. Гражданское право древнего Рима. Москва. 1883, стр.
579 и след.
*(1144) Donellus. Comment. и. с. Lib. 15. Сар. 40. Ср. Hasse. Op, cit.
s. 74, примеч.
*(1145) Ср. отождествление понятия dolus'a и обмана, между прочим, у
J. Ortalan. Historie de la legislation Romaine depuis son origine jusqtfa
la legislation moderne. Paris. 1880. I. p. 627. "... le dol... comprend toute
ruse, tout detouf, c'est-a-dire totite alteration qnelconque de la verite
dans les faits ou dans les paroles employee mtentionnellement, pour induire
un autre en erreur, pour Tinfluencer dans sa volonte et dans ses aotes". Ortolan
впадает, однако, в противоречие, когда в третьем томе своего сочинения считает
входящим в dolus и vis. Ср. Ор. cit. Т. Ш. р. 426 и след. Оставаясь последовательным
своему определению, Ортолан должен бы считать dolus исключенным на тот конец,
когда имеется в виду действие, не характеризующееся обманом.
*(1146) Из современных цивилистов Дернбург, между прочим, считает принадлежностью
dolus'a гражданского права оба те момента, которые мы разделяем между двумя
этими сферами. Ср. Dernburg. Pandecten. I. 4 Aufl. § 86. s. 201.
*(1147) Эти соображения с необходимостью побуждают даже убежденных защитников
единства понятия dolus'a в римском праве отступать, в сущности, от признания
такого единства под разными благовидными предлогами, но с оговоркой, что этими
частными случаями не нарушается единство основное. Ср. К. Binding, Normen,
II. s. 276.
*(1148) L. 1, § 2. D. de dolo malo. 4,3. Dolum malum Servins qnidem ita
deflniit, machinationem quandam alterius decipiendi causa, quum alind simulatur,
et aliud agitur. Labeo antem, posse et sine simnlatione id agi, ut quis circumveniatnr,
posse et sine dolo malo aliud agi, alind simulari, sicuti faoiunt, qni per
einsmodi dissimulationem deserviant, et tuentur vel sua, vel aliena. Itaque
ipse sie deflnit dolum malum esse omnem calliditatem, fallaciam, machinationem
ad circumveniendnm, fallendum, decipiendum alternm adhibitam. Labeonis deflnitio
vera est.
*(1149) A. Pernice. Labeo II. ?. Halle. 1895. s. 310.
*(1150) A. Pernice. Labeo II. ?. Halle. 1895. s. 461. "...Kann, пишет
Пернис, daruber kein Zveifel sein, dass die rSmischen Jurieten dem der in
bona fide ist, ein putare, credere, existimare irgend welcher Art znschrieben;
die bona fides giebt sich also in einem Glauben, einem Furwahrnehmen knnd.
Aber dass sie darin bestehe sagen die Qnellen allerdings nirgens". Daftir
stellen anznftthren, добавляет в примечании Пернис, ist pos-itiv nnmoglich.
Abgesehen von dem im Texte weiter Ausgeftthrten muss ich mich... auf den Gesammteindruck
der Quellen bernfen".
*(1151) Cp. в особенности Paull. L. 3, § 3. D. pro socio. 17, 2. Societas
si dolo malo, aut fraudandi causa coita sit, ipso inre nullius momenti est,
quia fides bona contraria est frandi et dolo. Panll. L. 1 pr. D. de rerum
permntatione 19, 4. Emtor enim, nisi numos accipientis fecerit tenetur ex
vendito, venditori sufficit ob evicticmem §е obligare, possessionem tradere
etpurgari dolomalo. Pomponius L. 6, § 9. D. de actionibus empti et venditi
19, 1. Si yenditor sciens obligatnm ant alienum vendidisset, et adictuin sit,
neve eo noniine.qiiid praestaret aestimari oportet dolum malum eras, quem
semper abesge oportet in iudicio emti, quod bonae fidei sit. A равно Ulp.
L. 1, § 1. D. de act. empti et ven. 19,1. и African. L. 30, § 1, D. de act.
empti et ven. 19, 1.
*(1152) Cp. многочисленные примеры этого y A. Pernice. Labeo. IL ?. Halle.
1895. s. 159. примеч. 1
*(1153) Cp. Ambrosius.de.off. 3, 10, 66
*(1154) Ср. аргументы в пользу различения отдельных групп bona fldes
у Pernice. Labeo. II. ?. 1895. s. 310 и след.
*(1155) Ср., между прочим, по этому вопросу J. Oriolan.. Explication
historique des Instituts de L'mpereur Justinien. Paris. 1883. Р. 729 и след.
*(1156) Panl. L. 4 pr. D. de ?егЬогшп obligatkmibus 45, 1. Badem dicemus,
et si dolnm abesse a te... в Paul. L. 83 pr. D. eod: et qui spondet dolum
malum abesse abfuturumqne esse, non simplex abutlvum spondet, sed curaturum
se, nt dolns malus absit, a равно L. 121 pr. D. eod. Ex ea parte cautionis:
dolum malum huic rei promissionique abesse abfutnrnmque esse, stipulatus est
ille, spopondit illе, incerti agetur stipulationis utiliter interponendae
gratia. a также L. 5 pr. D. usufrnctnarius quemadmodum caveat. 7, 9 и некотор.
др.
*(1157) Cp. в особенности Scaevola L. 122, § 2. D. de verborum obligationibns
45, 1, a также L. 31, D. de receptis 4, 8 и др.
*(1158) L. 45, D. de hereditatis petitione 5, 3. Qui se liti obtulit,
quum rem non possideret, condemnatnr, nisi si evidentissimis probationibus
possit ostendere, actorem ab initio litis scire eum non possidere; quippe
isto modo non est deceptus. Et qui se hereditatis petitioni obtulit, ex doli
clausula tenetur; aestimari scilicet. oportebit, qnanti eins interfuit non
decipi.
*(1159) J. Ortolan. Explication bistorique de Instituts. T. Ш. Paris.
1883. p. 727 и след., полагает, однако, р. 728, что. "1'exception de violence
n'est q'une specialite de Texception de dole". При этом, Ортолан исходит уже
из противоположения dolus'a всему тому, что совершается bona fide. Здесь Ортолан,
однако, уже расширяет понятие dolus'a по сравнению с тем определением, которое
он дает в Т. I. р. 626.-Фойницкий. Мошенничество по русскому праву. Спб. 1871.
стр. 93 и .след., справедливо принимает, что в exceptio doli и actio de dolo,
dolus "обнимает лишь обманы особенно лукавые, рассчитанные на обморочение
другого лица". В принципе, впрочем, и проф. Фойницкий допускает, что dolus
malus является, вообще "всяким злоупотреблением права или силы и, между прочим,
совершаемое посредством обмана".
*(1160) Cicero de off. 3, 60. Nondnm enim C. Aquilius collega et familiaris,
meus, protulerat de dolo malo formulas, in quibus ipsis cum ex eo qnaereretar,
quid esset dolus malus, respondebat, cum esset aliud simulatum, alind actum.
*(1161) Cp. Возражение Перниса Бринцу по вопросу о том, что actio, doli
является actio ex delicto. А. Pernice. Labeo. II. ?. Halle. 1895. s. 200.
*(1162) Paulus. L..18, § 3. D. de dolo 4, 3. De eo, qui sciens commodasset
pondera, ut venditor emptori merces adpenderet, Trebatius de dolo dabat actionem.
Atqui si maiora pondera commodavit, id quod amplias mercis datam est, repeti
condictipne poteet; si minora ut reliqua merx detur ex emto adi potestetc.,
a также L. 40, D. eod: is, qui decepit aliquem, ut heriditatem non idoBeam
adiret, de dolo tenebitur, nlsi fortasse ipse creditor erat et solus erat;
tunc enim snflicit contra eum doli mali exceptio. L. 5, § 3. D. de praescriptis
verbis 19, 5. Quodsi faciam ut des, et posteaqnam feci cessas dare, nulla
erit civilis actio, et ideo de dolo dabitur, a также мн. др., напр., L. 14,
§ 2. D. 11, 7.
*(1163) A. Pernice. Labeo. II. ?. 1895. 201.
*(1164) Ср. C. Муромцев. Гражданское право древнего Рима. Москва. 1883.
стр. 509 и след.
*(1165) L. 9, § 5. D. de dolo malo 4, 3. Merito causae, cognitionem Praetor
inserit; neqne enim passim haec actio indnlgenda est; nam ecce in primis si
modica summa sit. fr. 10 eod. id est trtqae ad duos anreos.
*(1166) Papin. L. 12, D. de doli mali et metns exceptione. 44, 4. Qui
aeqnitate defensionis inMngere aqtionem potest, doli exceptione tntns est.-Paul.
eod. L. 1, Ideo antem hauc exceptionem Praetor proposnit, ne cui dolus snas
per occasionem inris civilis contra naturalem aequitatem prosit.
*(1167) Cp. стр. 457 нашего настоящего труда.
*(1168) Ulp. L. 3, § 2. D. 47,10.
*(1169) L. 12 рr. D. 48, 3.
*(1170) с. 1. С. 9, 16. Относительно voluntate ср. с. 5. С. 9, 16.
*(1171) Paul. Rec. Sent. V, 23, 3.
*(1172) Callistr. L. 28, § 12. D. 48, 19. Наличность элемента сознания
в умысле римского уголовного права ощущается не менее реально и в целом ряде
отрывков не только Дигеот, но и Кодекса. Достаточно будет указать на с. 12.
С. 9, adlegem Paviam de plagiariis. 20. Si qnis servnm fagitivnm 8ciens cum
rebus furtivis suscepit, c. 1. C. 9, de crimine peculatns. 28. Judices, qui
tempore administrationis publicas peenuias.snbstraxerunt, lege Julia peculatus
obnoxii sunt, et capitali animadversioni eas subdi iubemus: his qnoqne nihilominus,
qni rainisterium eis ad hoc adhibnerunt, vel qui subtractas ab his scientes
susceperunt, eadem poena percellendis. c. 1. C. 9, de his, qui latrones vel
aliis criminibus reos occultavermt. 39. ...et latrones quisquis sciena snsceperit
vel offerre iudiciis supersederit, supplicio corporali ant dispendio facultatum
pro qnalitate personae et iudioia aestimatione plectetar, e. 2 pr. C. eod.
Si latrones seu aliis criminibus obnoxii in poseessione degnnt seu latitant,
dominus possessionis, si praesto est, ant procttratores, si dominns abest,
sen primates possessionis ultra eos offerant, aut, si scientes hoe sponte
non fecerlnt, conveniantur a civili oiReio ut tradant provinciali indicio
eos, qui requiruntur
*(1173) Ср., напр., L. 7 pr. D. 16, 3 и L. 8, § 10. D. 17, 1, а равно
наш текст на стр. 514 и след. нашего труда.
*(1174) Ulp. libro I Regularam L. 213, § 2. D. de verboram signifleatione.
50, 16. Lata culpa est nimia negligentia, id est non intelligere, quod omnes
intelligmit. Paul. Libro il Sententiarum. L. 223 pr. D. eod. 50, 16. Latae
culpae flnis est, non intelligere id, quod omnes intelligunt.
*(1175) L. 1, § 2. D. 4, 3.
*(1176) В пользу того, что слово culpa не употреблялось в юридической
жизни в смысле неосторожности уголовно-правовой. Ср., между прочим, L. 5,
