Літаратура

Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики.— М., 1975.

Винградов В. Из истории изучения поэтики (20-е гг.) // Извес­тия АН СССР. Серия литературы и языка.— 1975.— Т. 34.— № 3.

Ивлев Д.Д. «Формальная школа»; «Формальный метод» // Литературный эн­циклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевни­кова, П.А. Николаева.— М., 1987.

Калачева С. Формальная школа // Словарь литературоведческих терминов / Ре­дакторы-состави­тели Л.И. Тимофеев и С.В. Тураев.— М., 1974.

Конон В.М. Проблемы искусства и эстетики в общест­венной мысли Белоруссии начала ХХ в.— Мн., 1985.

Литературно-эстетические концепции в России конца ХІХ – начала ХХ века.— М., 1975.

Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— М., 2000.

Рагойша В. Метад літаратуразнаўчы // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— Мн., 2001.

Русская наука о литературе конца ХІХ – начала ХХ века.— М., 1982.

Структурализм: «за» и «против».— М., 1975.

Суслова Н.В., Усольцева Т.Н. Школы и направления в литературоведении. Метод в литературоведении // Суслова Н.В., Усольцева Т.Н. Новейший литературоведческий словарь-справочник для ученика и учителя.— Мозырь, 2003.

Хрестоматия по теории литературы / Составитель Л.Н. Осьмакова.— М., 1982.

Эйхенбаум Б.М. Теория «формального метода» // Эй­хенбаум Б.М. О литературе. Работы разных лет.— М., 1987.

Якобсон Р.О. Работы по поэтике.— М., 1987.

2.2.8. Сацыялагічны метад

Сацыялагічны метад у літаратуразнаўстве — гэта канцэпцыя, згодна з якой развіццё літаратуры надзвычай моцна абумоўлена сацыялагічнымі (грамадскімі) фактарамі. Найбольш значнае пашырэнне дадзеная канцэпцыя атрымала ў сусветнай літаратурнай навуцы рубяжа ХІХ–ХХ стст. Яна стала таксама (у сувязі з вядомымі прычынамі) метадалагічнай асновай савецкага літаратуразнаўства.

Сёння, згодна з меркаваннямі большасці айчынных і замежных вучоных, «сацыялагічны метад не з’яўляецца самастойным літаратуразнаўчым метадам, а толькі адным з аспектаў разгляду літаратуры. Нельга, напрыклад, яго паставіць побач з гісторыка-тыпалагічным, гісторыка-функцыянальным, сістэмным і іншымі метадамі, бо ён прысутнічае ў кожным з іх»¹.

Разам з тым нельга не пагадзіцца з думкай А. Казлова, што «сацыялагічнае літаратуразнаўства ў яго разнастайных варыяцыях з’яўляецца не толькі адным з самых традыцыйных, але і адным з самых стабільных. Якія б модныя і вытанчаныя метады даследавання не ўзнікалі, яны не ў стане выцясніць сацыялагічную метадалогію, якая зыходзіць з простай і дакладнай пасылкі, што літаратура — адлюстраванне жыцця грамадства»¹.

Нягледзячы на тое, што праблема ўзаемадзеяння літаратуры і мастацтва з грамадствам была пастаўлена яшчэ ў антычныя часы (працы Платона і Арыстоцеля, у якіх ужо ёсць спробы вызна­чыць некалькі тыпаў публікі, паразважаць аб асаблівасцях уздзе­яння мастацтва на асобнага чалавека і грамадства ў цэлым), пы­танне аб сацыяльнай прыродзе літаратуры, а таксама аб адпавед­ных метадах яе вывучэння, ак­рэслілася толькі к сярэдзіне ХІХ ст., услед за ўсведамленнем са­мастойнасці самога прадмета навукі сацыялогіі. Тады ж І. Тэнам былі вызначаны асноўныя рысы са­цыялагічнага падыходу да літаратуры, атрымаўшага назву «куль­турна-гістарычнага». Пад­зяляючы філасофскія і метада­лагічныя пасылкі пазітывізму, І. Тэн будаваў свой метад па ана­логіі з мето­дыкай прыродазнаўчых на­вук. Пытанне аб спецыфіцы літаратуры і мастацтва ў цэлым ім не ставілася. І хоць ідэя дэ­тэрмінаванасці развіцця мастацтва гра­мадствам мае ў І. Тэна толькі пачатковы характар, яна і цесна звя­занае з ёю па­няцце метаду як інструмента аб’ектыўна-навуковага пазнання мастацтва неслі ў сабе значны пазітыўны змест.

У Расіі адным з першых папулярызатараў сацыялагічнага падыходу да літаратуры на аснове культурна-гістарычнай мета­далогіі стаў А. Пыпін.

У другой палове ХІХ ст. аформілася і атрымала значны рэ­зананс марксісцкая сацыялогія. К. Маркс і Ф. Энгельс закранулі наступныя пытанні сацыялогіі літаратуры і мастацтва: агульныя асаблівасці ўзаемадзе­яння літаратуры і грамадства; літаратура як спецыфічная галіна класавай ідэалогіі; месца і пала­жэнне мастака ў грамад­стве, падзеленым на пэўныя грамадскія групы; рэалізм як мастацкі метад, яго спецыфіка; сутнасць г. зв. сацы­ялістычнай літаратуры; агульначалавечы змест тво­раў мас­тацтва.

Паслядоўнікамі і далейшымі распрацоўшчыкамі марксісцкай метадалогіі ў дачыненні да літаратуры і мастацтва выступілі такія заходнееўрапейскія крытыкі, грамадскія і палітычныя дзеячы, як Ф. Мерынг, П. Лафарг, Р. Люксембург, К. Лібкнехт, К. Цэткін і некат. інш.

У Расіі на рубяжы ХІХ–ХХ стст. вельмі многа зрабіў для са­цыялогіі літаратуры і мастацтва, адштурхоўваючыся ў цэлым ад марксісцкай метадалогіі, Г. Пляханаў. Адна з лепшых прац яго ў гэтым накірунку — «Французская драматычная літаратура і фран­цузскі жывапіс ХVІІІ ст. з пункту гледжання сацыялогіі» (1905).

Наступны этап у распрацоўцы пытанняў сацыялогіі літаратуры і мастацтва з марксісцкіх пазіцый звязаны з дзей­насцю У. Леніна. Класічнымі ўзорамі прымянення Леніным са­цыя­лагічнага метаду ў дадзеным русле сталі ар­тыкулы аб А. Герцэне і Л. Талстым.

Услед за Леніным (і побач з ім) сацыялагічны падыход да літаратуры і мастацтва на марксісцкай глебе культывавалі ў Расіі В. Вароўскі, М. Альмінскі, А. Луначарскі і інш.

Савецкае літаратуразнаўства, як ужо адзначалася вышэй, адводзіла сацыялагічнаму метаду вельмі важную ролю. Наогул яно, скажам так, мусіла (па зразумелых прычынах) спавядаць яго. Таму, відаць, невыпадкова ў савецкай літаратурнай навуцы на першапачатковым этапе яе развіцця (1920–1930-я гг.) асабліва шырокае распаўсюджанне атрымаў г. зв. вульгарны сацыялагізм. Найбольш моцна ён выявіўся ў працах В. Фрычэ, В. Келтуялы, В. Пераверзева, у большасці тэарэтыкаў Пралеткульта і ЛЕФ, у выступленнях крытыкаў часопісаў «На посту» і «На литературном посту». Вульгарныя сацыёлагі лічылі, што літаратурная творчасць ва ўсіх яе праявах, аж да індывідуальнага стылю пісьменніка, самым непасрэдным чынам залежыць ад эканамічных адносін у грамадстве, а таксама ад класавай прыналежнасці пісьменніка. Яны атаясамлівалі змест і мэты мастацкай літаратуры са зместам і мэтамі грамадскіх навук, ператвараючы тым самым прыгожае пісьменства ў «вобразную ілюстрацыю» да сацыялогіі.

Барацьба з вульгарным сацыялагізмам была распачата ў савецкім літаратуразнаўстве адразу ж пасля яго ўзнікнення і пэўнага замацавання. Але яна з’яўлялася малаэфектыўнай у сувязі з усталяваннем культу асобы Сталіна. Поўнасцю вульгарны сацыялагізм быў пераадолены савецкай літаратурнай навукай толькі дзесьці к сярэдзіне 1960-х гг.

У замежнай літаратурнай навуцы ХХ ст. сацыялагічны метад таксама атрымаў сваё пэўнае развіццё.

Так, у Германіі ў 1920-я гг. даследчыкам Л. Шукінгам распрацоўвалася г. зв. сацыялогія літаратурнага густу. Яшчэ адзін нямецкі вучоны В. Гаўзенштэйн паспрабаваў стварыць сацыялогію мастацтва, вельмі блізкую да метадалогіі савецкага вульгарнага сацыялагізму.

У сярэдзіне — другой палове ХХ ст. найбольш шырокае распаўсюджанне на Захадзе атрымалі тры сацыялагічныя накірункі: вучэнне франкфуртскай школы (Т. Адарно, Г. Маркузе і Э. Фром і некат. інш); канцэпцыя «замкнёных» цывілізацый (А. Тойнбі, Э. Курцыус і інш.); англійская сацыяльна-філасофская школа крытыкі і літаратуразнаўства (Р. Хогарт, Р. Уільямс і інш.).

Сацыялагічны метад у разумных аб’ёмах і межах даволі плённа выкарыстоўваўся на Беларусі ў 1920-я гг. І. Замоціным, М. Гарэцкім, Я. Барычэўскім і некат. інш. вучонымі і крытыкамі. Даў на Беларусі аб сабе знаць і вульгарны сацыялагізм. Яго элементы (прычым у немалой колькасці) прысутнічаюць у многіх выступленнях крытыкаў БелАПП, а таксама ў некаторых працах Ц. Гартнага і М. Піятуховіча. Тое-сёе ад вульгарнага сацыялагізму ёсць і ў праграмных устаноўках «Маладняка». Цалкам не пазбег абодвух крайнасцей — фармалізму і вульгарнага сацыялагізму — адзін з самых арыгінальных крытыкаў 1920-х гг. А. Бабарэка. Вульгарны сацыялагізм у сваім класічным варыянце атрымаў выражэнне на Беларусі ў дзейнасці прадстаўнікоў г. зв. «аглабельнай крытыкі» (Л. Бэндэ, А. Кучар, Я. Бранштэйн і інш.).