Rodzaje antonimów

Wyróżnia się antonimy jednordzenne (słowotwórcze) i różnordzenne (słownikowe).

1. Jednordzenne – w których wyrażeniu antonimiczności znaczeń służą odpowiednie cząstki prefiksalne, np. a- (moralny – amoralny), anty- (państwowy – antypaństwowy), bez- (pośredni – bezpośredni), nie- (przytomny - nieprzytomny), poza- (artystyczny - pozaartystyczny).

2. Różnordzenne – stanowiące odrębne leksemy o różnym pochodzeniu, np. smutny – wesoły, mądry – głupi, drogo – tanio, choroba – zdrowie, miękki – twardy.

Z zasady bywa tak, że jeśli wyraz ma antonim słownikowy, to już nie tworzy pary z antonimem słowotwórczym. Odpowiednia forma słowotwórcza może istnieć, np. lekki – nielekki, wielki – niewielki, ale nie wyraża wtedy stosunków antonimicznych (nielekki to ‘dość ciężki’, niewielki – ‘większy, niż mały’). Natomiast jeśli dany wyraz nie ma antonimu słownikowego, jego miejsce zajmuje słowotwórczy, np. szczęśliwy – nieszczęśliwy.

Ze względu na typ relacji semantycznej między leksemami wyróżnia się także antonimy właściwe, wyrazy o znaczeniach komplementarnym, konwersje. Według R. Grzegorczykowej dwa ostanie typy stanowią osobne zjawiska, które wykraczają za ramy tradycyjnie ujmowanej antonimii.

1. Antonimy właściwe – wyrazy, które nie oznaczają niezależnych jakości przeciwstawnych, lecz wskazują na skrajne pozycje w ramach jednej cechy, np. wysoki – niski (dwa bieguny wysokości), ładny – brzydki (dwa bieguny wartości estetycznej). Antonimy właściwe podlegają stopniowaniu, np. mały – duży, mniejszy – większy; dobry – zły, lepszy – gorszy. Przy nazwach cech mamy do czynienia ze skalą wskazującą na różne stopnie natężenia cechy, w związku z tym istnieją różne sposoby ich wyrażania np. dobry – niezły – niedobry – zły.

2. Wyrazy o znaczeniach komplementarnych – wyrazy, które odnoszą się do tej samej nadrzędnej klasy pojęciowej i przeciwstawiają się określoną cechą, np. kobieta – mężczyzna (wspólne pojęcie nadrzędne człowiek). Zaprzeczenie jednego członu potwierdza prawdziwość drugiego, np. Janek nie jest żonaty → Janek jest kawalerem. Przy antonimach właściwych to nie zachodzi: powiedzenie, że Janek nie jest niski, nie oznacza, że Janek jest wysoki.

3. Konwersje – wyrazy, które odnoszą się do tej samej sytuacji, ale ujmują ją od strony innych uczestników, np. kupić – sprzedać (Kasia kupuje samochód od Pawła, Paweł sprzedaje samochód Kasi), ożenić się – wyjść za maż (Piotr ożenił się z Martą, Marta wyszła za mąż za Piotra). O konwersji można mówić jedynie wówczas, gdy mamy do czynienia z dwoma uczestnikami pewnej sytuacji. Wyrazy występujące w relacji konwersji dotyczą: 1) stosunków pokrewieństwa, np. mąż – żona, brat – siostra, dziadek – wnuczek, ojciec – syn, synowa – teść; 2) stosunków społecznych, np. dawca – biorca, wierzyciel – dłużnik, lekarz – pacjent, uczeń – nauczyciel; 3) wykonawców / wytworów czynności, np. dzieło – autor, tłumacz – przekład; 4) wykonawców / obiektów, np. dyrygent – orkiestra, wychowawca – klasa; 5) rzeczy pierwotnych / wtórnych, np. przyczyna – skutek, przed – następnie; 6) czynności, np. odwiedzić – przyjąć, przegrać – wygrać.

Oprócz wyrazów, które mają przeciwstawne cechy znaczeniowe, zestawia się czasem w pary wyrazy ze względu na tradycyjne przeciwstawianie się sobie, z różnych niejęzykowych powodów, pojęć, do których się te wyrazy odnoszą, np. pies – kot, ogień – woda, chłopi – szlachta, mięso – kość. Tego typu przeciwstawienie noszą nazwę antonimów pragmatycznych.

Ćwiczenia

1. Dobrać antonimy:

suchy klimat – ……………………… suche siano – ………………………. sucha cera – ……………………….. suchy chleb – ……………………… sucha kobieta – ……………………. suche podziękowanie – ……………. prosta sukienka – ………………… prosta linia – ……………………..

prosta potrawa – …………………… iść prostą drogą – …………………. proste zadanie – …………………… prości ludzie – ……………………… tępy nóż – …………………………... tępy ból – …………………………… tępa głowa – ………………………. tępe spojrzenie – …………………..

2. Które z podanych par wyrazów stanowią antonimy jednordzenne?

mowa – niemowa, moc – niemoc, łaska – niełaska, byt – niebyt, dobór – niedobór, bezpieczeństwo – niebezpieczeństwo, wola – niewola, rząd – nierząd, ludny – bezludny, grzeszny – bezgrzeszny, problemowy – bezproblemowy, karny – bezkarny, ideowy – bezideowy, pretensjonalny – bezpretensjonalny, senny – bezsenny, warunkowy – bezwarunkowy, rolny – bezrolny, pośredni – bezpośredni, graniczny – przygraniczny, względny – bezwzględny, pański – bezpański, interesowny – bezinteresowny, przedmiotowy – bezprzedmiotowy, partyjny – bezpartyjny, silny – bezsilny, powrotny – bezpowrotny, imienny – bezimienny, namiętny – beznamiętny, cenny – bezcenny, duszny – bezduszny, wyjątkowy – bezwyjątkowy, cielesny – bezcielesny, władny – bezwładny, sprzeczny – bezsprzeczny, denny – bezdenny.

3. W przytoczonych zdaniach wskazać antonimy. Jaką funkcję pełnią one w tekście artystycznym?

„Zamiast snuć górne wątki z serca, z duszy, wysnułem je z dolnych odnóży”, „I tak jednym byłem mądry, drugim głupi, jednym znaczny, drugim ledwie dostrzegalny, jednym pospolity – drugim arystokratyczny”, „Nieboszczka miała swoje wady (wyliczył), lecz miała też zalety (wyliczył)”, „Koledzy, żaden z was chyba poważnie nie twierdzi, że brud jest lepszy od czystości”, „W ogólnym rozgardiaszu uczniowie zajmowali miejsca na ławkach i krzyczeli, jakby za chwilę mieli zamilknąć na zawsze”.

(W. Gombrowicz)

4. Użyć w zdaniach podane pary słów w taki sposób, by zostały antonimami.

obdzierać – dopłacać, łysy – zarośnięty, jasny – kruczy, czynny – wygasły, fantastyczny – niezbyt dobry, głuchy – ludny, lewy – legalny, naturalny – fałszywy, początek – upadek

5. Wskazać antonimy podanych przymiotników w następujących kontekstach:

tęgi człowiek – tęgi mróz

szczery żal – szczere spojrzenie

żywe dziecko – żywe zainteresowanie

próżna beczka – próżna dziewczyna

rzadki las – rzadki wyraz

skąpa kobieta – skąpa porcja

ostry nóż – ostry zapach

skromny człowiek – skromny obiad

zdrowy człowiek – zdrowy rumieniec

kwaśne jabłko – kwaśna mina

słodki zapach – słodka melodia

6. Do podanych wyrazów wieloznacznych dobrać jak najwięcej antonimów, np. szeroki(a) – wąski (pas), niemrawy (krok), jednostronna (analiza). Następnie użyć ich w zdaniach (jedną parę antonimiczną w jednym zdaniu).

biedny, kulturalny, obcy, pakować, uroczysty

7. Wskazać antonimy właściwe, konwersje i związki komplementarne:

Smutny – wesoły, próżny – pełny, dyletant – fachowiec, genialny – profanski, anioł – demon, dyktatorski – demokratyczny, bogactwo – ubóstwo, błędny – poprawny, dostawać – dawać, choroba – zdrowie, miły – złośliwy, osoba – ogół, drogi – tani, drobny – pokaźny, składać – rozrzucać, idealny – wadliwy, słuchać – rozkazywać, męski – żeński, słodki – słony, ożenić się – wyjść za mąż.

8. Przetłumaczyć na język polski. Wskazać antonimy oraz wyjaśnić ich funkcję stylistyczną.

Чорними ярами покотився білий туман. Вгорі – темне, непривітне небо, долі – холодна, мокра земля. І втома від цілоденної важкої праці, і холод, і ця сумна картина мимохіть нагадували мрію про темну хату, гарячу страву, суху постіль… (М. Коцюбинський).