14. Hiponimia

Hiponimia - porządkująca relacja hierarchiczna. Zachodzi ona między wyrazem o treści bardzo szczegółowej i zakresie węższym a wyrazem o treści bardziej ogólnej i szerszym zakresie. Polega na stosunku: podrzędność - nadrzędność. Np. wyraz jamnik ma zakres znaczeniowo węższy niż wyraz pies, przy tym zawiera się w zakresie tego drugiego wyrazu. W obrębie wyrazu pies zawierają się bowiem również takie słowa, jak: spaniel, pudel, terier. Słowa: jamnik, spaniel, pudel, terier są podrzędne do słowa pies, są jego hiponimami. Słowo pies jest w stosunku do nich hiperonimem. W stosunku do siebie zaś słowa: jamnik, pudel, terier, spaniel są kohiponimami. Hiponimia oddaje skłonność umysłu ludzkiego do porządkowania wertykalnego, do włączania pojęć w szersze klasy, do budowania układów hierarchicznych (np. zwierzę - pies - jamnik - jamnik szorstkowłosy).

Hiponimia to relacja znaczeniowa między wyrazami oparta na zasadzie nadrzędności i podrzędności, tzn. znaczenie jednego wyrazu zawiera się w znaczeniu wyrazu drugiego.

Wyraz nadrzędny semantycznie, czyli wyraz, którego zakres jest szerszy (jego znaczenie jest bardziej ogólne) nazywamy hiperonimem, a podrzędny hiponimem. Zwykle jeden hiperonim ma kilka hiponimów, które nazywamy kohiponimami.

15.Metonimia

Metonimia (zamiennia) – figura retoryczna mająca na celu zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności.

Metonimia to przenośne użycie wyrazu na oznaczenie czegoś, co pozostaje w stosunku styczności do rzeczy czy zjawisk, które są normalnie znaczeniem tego wyrazu obejmowane.

Rodzaje metonimii

metonimia przyczyny, np. czytam Słowackiego zamiast czytam utwory Słowackiego

metonimia skutku, np. pot zamiast wysiłek

metonimia miejsca, np. Biały Dom ogłosił... zamiast Prezydent USA ogłosił...

metonimia narzędzia, np. najlepsza trąbka w historii zamiast najlepszy trębacz w historii

metonimia zawartości, np. kufel zamiast piwo

metonimia oznaki, np. berło zamiast król

metonimia konkretu, np. głowa zamiast rozum

W ogólniejszym sensie, w rozumieniu nurtu myślenia zwanego strukturalizmem, metonimia to zgrupowanie pojęć i przedmiotów według związków między nimi, np.:

zdanie jest utworzone z części mowy zgodnie z pewnymi regułami tworzenia (związek zgody, związek rządu, itd.),

konkretny strój składa się z pewnych części garderoby,

konkretna linia melodyczna składa się z dźwięków, motywów, fraz itd.

Pojęciem dopełniającym jest metafora. Dualizm metafora-metonimia po raz pierwszy został zaproponowany przez Romana Jakobsona w 1956 r., a w tak ogólnym znaczeniu spopularyzowany przez antropologa Claude Lévi-Straussa.

160. Metafora

(gr. μεταφορά), inaczej przenośnia – językowy środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów, np. "od ust sobie odejmę", "podzielę się z wami wiadomością" lub "złote serce".

Metafora to przenośne użycie wyrazu na oznaczenie czegoś, co jest tylko pod pewnym względem podobne do rzeczy czy zjawisk , które są normalnie obejmowane znaczeniem tego wyrazu.

170. Onomastyka – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem nazw własnych (zwanych też onimami), czyli odnoszących się do konkretnych przedmiotów, a nie ich klasy. Onomastyka zajmuje się m.in. nazwami miejscowości, imionami, nazwiskami.

Analizuje sposoby funkcjonowania w systemie językowym oraz rolę w komunikacji. Przedstawia ich ewolucję i stan współczesny nazewnictwa. Materiał badany jest zarówno w aspekcie diachronicznym, jak i synchronicznym. Określenie pochodzi od greckiego słowa ónōma, oznaczającego imię.

Główne gałęzie onomastyki to:

antroponimia (od greckiego ánthrōpos, człowiek) – polega na badaniach nazw osobowych,

toponimia (od greckiego topos, miejsce) – polega na badaniach nazw miejscowych.

Szczegółowe dyscypliny badawcze to m.in.:

etnonimia (od greckiego ethnos, lud) – nauka o nazwach plemion,

choronimia (od greckiego choros, kraj) – nauka o nazwach części świata, krain i państw,

hydronimia (od greckiego hydōr, woda) – nauka o nazwach wodnych,

oronimia (od greckiego oros, góra) – nauka o nazwach górskich,

zoonimia – nauka o nazwach własnych zwierząt,

chrematonimia (od greckiego chrema, rzecz, towar, zdarzenie) – nauka o nazwach własnych wytworów pracy ludzkiej, np. środków transportu: samochodów, pociągów, samolotów, statków itp.

kosmonimia – nauka o nazwach obiektów znajdujących się w Układzie Słonecznym oraz nazwach przyrządów do badania tegoż Układu