6.5 Қазақ хандығының құрылуының барысы мен кезеңдері

Қазақ хандығының құрылуы барысындағы ең маңызды оқиғалар – 1457 жылы Сығанақ түбіндегі Әбілқайыр ханның қалмақтар басшысынан жеңілуі мен 1468/69 жылы «көшпелі өзбектер» елі билеушісінің қайтыс болуынан кейінгі аралықта өтеді. Осы аралықтағы 13-14 жыл ішінде Қазақ хандығының құрылуы процесі жүріп, оның басталуы мен аяқталуын жазба дерек мәліметтеріне терең үңілу арқылы байқауға болады. Өкінішке орай, мәселемен терең айналыспай, хандықтың құрылуын тек ХІІІ-ХYІІІ ғасырлардағы Қазақстан тарихының шеңберінде жалпылама атап өткен кейбір әдебиеттерде жаңа мемлекеттің тарих шеңберіне көтерілуі бір оқиғамен ғана байланыстырылады, яғни Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлінуі мен хандықтың құрылуын бір оқиға деп түсіндіреді [327, 233 б.; 263, 129-130 бб.]. Ал бұл мәселемен терең айналысқан Т.И. Сұлтанов осыған байланысты мынадай тұжырым айтқан болатын: «... Қазақ хандығының құрылуы бір оқиғамен жүзеге асқан жоқ, ол сипаты жағнан күрделі, уақыты жағнан ұзаққа созылған көп астарлы процесс болды, атап айтсақ, саяси процестер этникалық процестермен қатар дамып, бір-бірімен астасып жатты» [51, 238 б.]. К.А. Пищулина да кезінде Керей мен Жәнібектің қол астындағы ру-тайпалармен бірге Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуін таптық күрестің бір түрі дей келе, оны «Қазақ хандығының құрылу жолындағы саяси оқиғалар желісінің маңызды бір бөлігі» деп атап өткен болатын [47, 250-251 бб.]. Сондай-ақ К.А. Пищулина бөлінуден кейін Әбілқайыр ханнан көшіп кетушілердің 15 жылдай уақытқа созылғанын айтады [47, 252 б.].

Біз өз кезегінде осы екі зерттеушінің пікірлерін қостай отыра, Қазақ хандығының құрылу барысы 10 жылдан астам уақытқа созылып, бірнеше сатыдан тұрған деп санаймыз. Бөлініп кету – хандықтың құрылуындағы алғашқы және маңызды қадам болса, Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында Қазақ хандығының билігінің толық және түпкілікті орнауы - хандықтың құрылуының аяқталғанын көрсетеді. Осы екі аралықтағы әр бір оқиғаның хандықтың құрылуындағы ролі мен маңызына тоқталып, жаңа мемлекеттің қалыптасуының сатыларына тоқталалық.

Осы кезеңдегі оқиғалардың дамуына қарап хандықтың құрылуының бірнеше сатыдан тұрғанын көреміз.

Бірінші сатыға – Керей мен Жәнібектің бөлініп кетіп, Моғолстанның батысындағы Шу өңіріне келуі және Керей хан болып сайлануы жатады. Хронологиялық тұрғыдан алғанда бірінші саты – 1457 жылдың күзінің соңы қысының басы мен 1458 жылдың көктемі аралығын қамтиды.

Енді осы оқиғалар барысына терең үңілелік.

С.К. Ибрагимов Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған ру-тайпалардың бөлінуін Әбілқайыр ханның қалмақтардан жеңілісінен кейін болған деп дұрыс атап өтеді де, ол Сығанақ түбіндегі шайқасты 1451-1452 жылы өтті деп қате көрсетеді [41, 155 б.]. Тарихи әдебиеттерде Сығанақ қаласының түбіндегі Көке Кесене деген жерде Әбілқайыр хан мен қалмақ билеушісі Үз Темір тайшы арасындағы ұрыстың 1457 жылы өткендігі толық анықталған [130, 17 б.; 45, 65-66 бб.; 51, 230 б.]. Бұған дейінгі тарауларда біз бұл шайқасқа қатысты мәселелерді қарастырғандықтан оған тоқталып жатпаймыз. Тек қана қалмақтар жорығының жаз айларында болғанын еске сала кетеміз [207, 168 б.]. Шайқастың салдары Әбілқайыр хан үшін ауыр болғаны белгілі. Қалмақтардан жеңілу шибанилық әулеттің белсенді өкілдері, әрі «көшпелі өзбектердің» әскер басылары Бахтияр сұлтан мен Ахмед сұлтанның ұрыста қаза табуы, ханның Сығанақ қаласына тығылуы, қалмақтардың жергілікті өңірдегі тұрғындары емін-еркін тонаушылққа ұшыратуы Әбілқайыр ханның жеке басының беделін төмендетеді. С.К. Ибрагимов «бұл жеңіліс мемлекеттің құрамына енетін тайпалар алдында ханның саяси билігін әлсіретіп жіберді», -деп айтады [41, 155 б.]. Шайбанилық деректердің көпшілігі Әбілқайыр ханның үш жасар немересі Махмуд сұлтанның қалмақтарға аманат ретінде берілгендігі жөнінде ештеңе айтпаса, тек «Тарих-и гузида –йи нусрат намеде» ғана хан немересін қалмақтарға тұтқынға түсті деп баяндайды [130, 17 б.].

Б.А. Ахмедов бұл жағдайды, яғни хан немересінің аманатқа берілуін Әбілқайыр ханның қалмақ тайпасының жоғарғы билігін мойындауымен түсіндіреді [45, 67 б.]. Біздің ойымызша Б.А. ахмедовтың бұл пікірі асыра айтылған пікір. Егер шынымен де жағдай Б.А. Ахмедов айтқандай болса, онда ол туралы деректер шайбанилық шығармаларда айтылмаса да, жағдайдың барлығын жіті бақылап отырған темірлік деректерде, әсіресе Абдарразак Самаркандиде айтылған болар еді. Ол туралы Шағатайлық шығармаларда да ешқандай мәлімет жоқ. Соған қарағанда Әбілқайыр хан Үз Темір тайшының саяси билігін емес, оған белгілі бір көлемде салықтар мен төлемдерді жыл сайын төлеп тұруға міндетттенген секілді. Ал соның кепілдігіне үш жасар немересі берілген. Жеті жылдан кейін Махмуд сұлтан өз еліне үлкен құрметпен қайтарылады [130, 17 б.]. Жалпы алғанда, 1457 жылғы шайқас - Әбілқайыр хандығындағы барлық қайшылықтардың бетін ашады, «көшпелі өзбектер» мемлекетінің саяси тарихында бір кезеңнің аяқталып, келесі кезеңнің яғни, күйреу кезеңінің басталғандығын көрсетеді. Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған ордаежендік тайпалардың бір бөлігінің бөлініп кетуі – соған дәлел бола алады. Бұған дейінгі тараушаларда бөлінудің себептері, түрткі болған оқиғалары қарастырылғандықтан, бұл жерде оларды қайталап жатуды артық деп санаймыз.

Хандықтың құрылу барысындағы алғашқы және өте маңызды оқиға – бөлініп кету болғандықтан бірден соған ауысайық.

Үз Темір тайшы бастаған қалмақтар жорығы 1457 жылдың жаз айларында болғандықтан, Әбілқайр хан секілді Керей, Жәнібек және ордаежендік басқа да сұлтандар өздерінің қол астындағы ру-тайпаларымен бірге сол тұста күндерін жайлауда өткізіп жатқан. Дерек мәліметтерінде баяндалғандай, Әбілқайр хан қалмақтар жорығы туралы хабардың растығына көз жеткізгеннен кейін, ол жарлық шығарып, Бахтияр сұлтан мен Ахмед сұлтандарды әскердің басшысы етіп бекітеді. Кухистани Көк Кесене түбіне аттанған шайбанилық сұлтандар мен шибанилық ру-тайпа басшыларының тізімін көрсетеді, бірақ онда ордаежендік әулет өкілдері мен ордаежендік әулетті қолдайтын тайпа атаулары кездеспейді [207, 168 б.].

Шайқастың нәтижесінен хабардар болған ордаежендік әулеттің басшылары Әбілқайыр тарапынан болатын қарсы әрекеттерді алдын-ала сезген. Мұхаммед Хайдар Дулатыи бір дерегінде «Жошы әулетінің кейбір сұлтандары одан келер бір пәлені сезіп, оны болдырмауға тырысты», - десе, келесі бір дерегінде «Жошы ұрпағының сұлтандары жорық жасап, Жәнібек хан мен Керей хан одан қашты»,- деп жазады. [140, 348 б.; 142, 305 б.; 110 б.]. Көріп отырғанымыздай, Әбілқайыр хан өзін қолдамағандарға қарсы жазалау шараларын жүргізген. Керей мен Жәнібек Әбілқайыр ханға қарсы топтың жетекшілері болғандықтан ханның негізгі соққы бағыттары өздері мен ұлыстарына бағытталғанын көре біліп, оны болдырмаудың жолы деп Моғолстанға кетуді ұйғарған.

Егерде Керей мен Жәнібек аздаған адамдармен кетсе, онда олар жылдың қай мезгілі болғанына қарамастан көшкен болар еді. Олардың соңында ордаежендік ру-тайпалардың бір бөлігі болуы себепті олар жылдың қай мезгілінде болса да ауа көшіп кете алмайтын еді. Көшпелі мал шаруашылығы ол тайпалардың негізгі шаруашылық түрі болғандықтан, олар тек жайлаудан қайтар кезде ғана көтеріле көшіп, бұрынғы дәстүрлі қысқы тұрақтарына емес, Моғолстанға бет алған. 1996 жылы белгілі археолог М. Елеуұлының Шу, Талас өңірлеріндегі ел аузынан жинаған тарихи аңыз-әңгімелерінің бір тобы ҚазМУ Хабаршысының тарих сериясында жарық көрді [221, 6-12 бб.]. Сол тарихи аңыз-әңгімелер арасында Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты екі дерек кездеседі. Бірінші аңыз «Сырдың бойынан тышқан жылы қара күзде бір түмен елімен ауа көшкен ағайынды Керей мен Жәнібек сұлтандар қыс түсе Мойынқұмға кетіпті», - деп басталса, келесі бір аңызда «Қара күзде Сырдан қопарыла көшкен қалың елді Керей мен жәнібек сұлтандар Мойынқұмға бастап кетіпті», - делінеді [221, 7-8 бб.]. М. Елеуұлы бұл аңыздардың бірін 1924 жылы туылған Шәуенов Жүзімқұл деген ақсақалдан 1976 жылы тамыз айында жазып алғанын, ал келесі аңызды 1899 жылы туылған Назарқұлов Жүнжұма деген ақсақалдан алғанын айтады [221, 7-8 бб.]. Бұл жерде екі аңыздың мазмұнында «Тарих-и Рашидидегі» Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуі жөніндегі дерекке ұқсастығы бар. Ұқсамайытын жеріне көшіп кетудің «тышқан жылы және қара күзде, қыс түсе» деген уақытты көрсетуі жатады. 1457 жылдың қай жылға жататынын білу үшін деректерге назар аударып көрелік. Кухистани да, Махмуд бен Уәли де Әбілқайыр ханның қайтыс болған жылын «874 (1469-70) жылы тышқан жылы» деп жазады. [207, 171 б.; 144, 361 б.]. 1469-70 жылдың алдындағы тышқан жылына 1457-58 жылдың жататынына ешкім күмән туғызбас болса керек. Олай болса, аңыздағы тышқан жылы жазба деректегі тарихи оқиғалардың уақытымен сәйкес келеді.

Ал «қара күз», «қыс түсе» деген сөз тіркесі қараша-желтоқсан айларын білдіретінін ескере отыра, бұл мезгілдің күзеу, күзеуден қыстауға ауысатын мезгіл екенін білеміз. Олай болса, аңыздағы мезгілді көрсететін мәліметті дұрыс деуге болады.

Осылайша, жоғарыда айтылған ойларымызды түйіндей келе, Керей мен Жәнібек бастаған ру-тайпалар Сығанақ түбіндегі шайқастан кейін Әбілқайыр ханның қаһарынан қорқып, сол жылдың күз айының соңында дәстүрлі қыстауларына бармай, Шу өзенінінң бойына келеді. Мұхаммед Хайдар Дулати «Есенбұға хан оларды құрметпен қарсы алып, қоныстануға Моғолстанның батыс жағындағы Шу өзені алқабындағы Қозыбасыны берді», - деп айтады [142, 110 б.]. Ал Махмуд бен Уәли бұл өңірді берудің себебін былайша түсіндіреді: «Сол кездерде Моғолстанда Шағатай хан ұрпақтарынан Уәйіс ханның ұлы Есенбұға хан билік жүргізіп тұрды. Сол тұста Әмір Темір курэканның ұлы Мираншахтың, оның ұлы Сұлтан-Мұхаммед мырзаның ұлы Әбу Сайд мырза Ирактан Жүніс ханды шақыртып, оған көмек пен жәрдем береді де, інісіне қарсы жібереді. Сол себепті Есенбұға хан билігінің негізіне сызат түсіп, соған байаланысты бұл хан Жәнібек хан мен Керей хандардың келуін адамдар /үшін/ қайырымдылық пен ізгіліктің көзі деп санады. Ханзадалардың келуіне құрмет көрсетіліп, келісім берілгеннен кейін, хан оларға Моғолстанның батыс өңірін берді. Ол өңір Есебұға ханның /иелігі/ мен Жүніс ханның иктасы арасында болды. Бұл өңір Шу және Қозыбасы деген /атаумен/ белгілі болатын» [144, 352 б.]. Қозыбасы – Тарғаптың қарсы бетіндегі Қордайда орналасқан тау жайлауы [213, 265 б.]. Енді осы географиялық атауларды карта бойынша анықтасақ, онда Керей мен Жәнібектің Есенбұға ханнан алған аймағының шекарасы – Балқаш көлінің оңтүстік-батыс жағалауы мен Шудың төменгі ағысы бойындағы алқаптар арқылы, батысы – Талас өзенінен, шығыста Іле өзеніне дейінгі, ал оңтүстікте – Іле Алатауының солтүстік тау жоталары мен қыраттары арқылы өткен. Бұл аймақ – Есенбұға хан үшін біріншіден, оның Моғолстанның Жетісу жағындағы иеліктерін Андижан маңындағы Жетікент деген жерді иелікке алған Жүніс хан тарапынан болатын жорықтардан қорғап тұрса, екіншіден, дәл сондай міндетті Әбілқайыр хан тарапынан болар жорықтарға байланысты атқарып тұрды. Жүніс ханның Моғолстан аймағына жақын келуіне байланысты билігінің іргесі сөгіле бастаған Есенбұға хан жоғарыда айтылған аймақты Керей мен Жәнібеке беру арқылы өзіне сенімді одақтас табады да, өмірінің соңына дейін тақ билігіне ағасын жолатпайды. Махмуд бен Уәлидің мынадай мәлімет осыны дәледейді: «Есенбұға ханның тірі кезінде /оған/ жоғарыда айтылған хандардың (Керей мен Жәнібекті айтып отыр – Б.К.) көмегі мен тірегі арқасында Жүніс хан тәкәпарлықпен аяғын үзеңгіге сала алмады» [144, 353 б.]. Басқаша айтқанда бұл дерек мәліметі Жүніс ханның Моғолстанда Есенбұға ханның тірі кезінде хан бола алмағанын көрестеді. Мұхаммед Хайдар Дулати өз еңбегінің бір жерінде былай дейды: «Сұлтан Жүніс хан екінші рет Мырза Сұлтан Әбу Сайдта Моғолстанға келгенде, мұндағы әмірлердің барлығы тағы да хан маңына жиналды. Хан Моғолстанда біраз тұрды. Жетікентте тұрақтап қалды. Бірақ Есенбұға ханға тиеселі иеліктерге кіруге батылы бармайды» [142, 113 б.]. Осылайша, 1457 жылдың соңында Керей мен Жәнібектің Моғолстанның батыс жағындағы Шу өңіріне келіп қоныс тебуі арқасында, Есенбұға хан ағасы Жүніс ханға қарсы өзіне сенімді одақтас табады да, 1461/62 жылы қайтыс болғанға дейін оның иелігіне ешқандай қауіп бола қоймайды.

Енді Керей мен Жәнібекке қайта оралайық.

Біз бұған дейінгі тараушаларымызда Керей мен Жәнібектің Шу бойына келуі – 1457 жылдың күзінің соңында, ал келгендер саны шамамен 100 мыңдай адам болған деп айтқанбыз. М. Елеуұлының жариялаған аңыздарының бірінде келуді «қара күзде» болған десе, ал екіншісінде «қыс түсе» деп көрсетеді. Деректердегі мәліметтердің баяндалуын хронологиялық тұрғыдан қарастырсақ, мынадай жәйттерді аңғарамыз. Керей мен Жәнібек бастаған ру-тайпалардың Шу өңіріне қоныстануы, Керейдің хан болғандығы, Есенбұға ханның иелігіне Жүніс ханның аяғын аттап баса алмағандғы, Есенбұға хан қайтыс болғаннан кейін қазақ билеушілері мен Жүніс хан арасында жақсы қатынастардың қалыптасуындағы жөнінде айтылады [144, 352-353 бб.]. Соған қарағанда Керейдің хан болып сайлануы Шу бойынан көшіп келгеннен кейін және Есенбұға хан қайтыс болғанға дейін жүзеге асқан. Жазба деректер ол жөнінде нақты айтпаса, М. Елеуұлының аңызында оған қатысты былай делінеді: «Сырдың бойынан тышқан жылы қара күзде бір түмен елмен ауа көшкен ағайынды Керей мен Жәнібек сұлтандар қыс түсе Мойынқұмға (Ұланбаелден Хан тауына дейінгі аралық сөз болып отыр – М.Е.) жетіпті. Құмды қыстап шыққан қалың ел көктемде Тұлпарсазда Керейді ақ киізге көтеріп, хан сайлап өздерін «қазақ» деп атапты» [221, 7 б.]. Аңыздың мәліметіне сүйенсек, Керейдің хан болып сайлануы -1458 жылдың көктем айларының бірінде, мүмкін наурыз айында жүзеге асқан. Хан сайлау процесі аса маңызды болғандықтан, әсіресе жаңа әулеттің алғашқы ханын сайлау сол елдің өміріндегі ерекше маңызды оқиға болып саналатындықтан, оған билеуші әулет өкілдері ерекше мән беретіндігі өз-өзінен түсінікті. Хан сайлау жинына билеуші әулет өкілдерінен басқа дін басылары, ру-тайпа көсемдері, мен батырлары және басқа әлеуметтік топ өкілдері қатысады. Қазақ қоғамында хан сайлау дәстүрі ХІХ ғасырдың соңына дейін сақталып, ол жөнінде орыс авторларының еңбектерінде баяндалады. А.И. Левшинның жазуы бойынша хан сайлау үшін алдын-ала оның уақыты мен өткізілетін жері белгіленеді, әртүрлі «жеке кеңесулер» өткізіліп, хан сайлауға әрбір топтың өкілдері анықталады, негізгі үміткер анықталғаннан кейін жалпы жиында ол ақ киізге отырғызылып, сұлтандар мен ру-тайпа көсемдерінің қолдауына ие болып, үш рет киізбен жоғары көтеріледі. [226, 126-127 бб.]. Бұл дәстүрді Керейді хан көтргенде қолданды деуге болады.

Ал енді Керейді хан көтерген мезгілге келетін болсақ, біздің ойымыз жоғарыда айтып өткен аңыздағы уақытқа сай келеді. Керей мен Жәнібек бастаған ордаежендік ру-тайпалар үшін 1457 жылдың соңында ең басты мәселе қыстау, қыста жайлатын орындарын таңдау, оларды белгілеу, елді қоныстандыру және т.б. шаруашылық мәселелер болған. Ал көктем шыға алдын-ала дайындық жұмыстары жүргізіліп, жас жағынан Жәнібекке қарағанда үлкендеу Керей хандық билікке отырғызылады. Керейдің хан болып сайлануымен Қазақ хандығының құрылу барысындағы бірінші кезеңді аяқталды деуге болады.

Осылайша, тарих мінбелеріне көтерілген Қазақ хандығын сол кездер үшін толыққанды, дербес хандық деуге толық болмайды. Өйткені, дербес хандық деу үшін оның нақты территориясы мен халқы, билеуші әулеті мен ханы, басқару әкімшілігі мен құрылымы, өзіндік жүргізетін дербес саясаты және мемлекетке қажетті тағы басқа шарттары қажет болатын. Керейдің хан сайлануымен мемлекет үшін ең басты шарттардың бірі орындалады, яғни жаңа хандық – Қазақ хандығы дүниеге келеді. Ортағасырларда хан - тек жоғарғы билікті иеленген адам ғана емес, сонымен бірге мемлекетттің символы болып есептелген. Жазба деректерден хан болмаған жағдайда елдің тарап, халықтың басқа хандарға көшіп кететін мысалдарын кездестіруге болады. Мұхаммед Хайдар Дулати Моғолстанның алғашқы ханы Тоғылық Темір ханның балалық кезіне қатысты былай деп жазады: «Әкемнен, әкемінің ағайындарынан «Алла олардың жанын жәннатта қылғай» және моғолдардың көне көз қарттарынан естігенім Тоғылық Темірдің әкесі Есенбұғаның Сатилмиш Хатун атты бәйбішесі болған. Оның Меңлік атты сүйікті тоқалы да бар еді. Сатилмиш хатун бедеу тұғын. Сондықтан ханда бала болмаған», одан әрі Есенбұға ханның қайтыс болғанын баян етеді де, «моғол тағы хансыз қалды, ұлыс күйреп, бүліншілікке түседі», - деп жазады [142, 44-45 бб.].

Ал Әбілғазы болса Хорезмде хан болған Жошы хан әулетінің өкілдері жөнінде айта келіп, Теміршайх туралы былай деп баяндайды: «... Теміршайхтың жігіт кезінде қалмақтан екі мың кісі келіп, елін шауып кетті. Теміршайхтың қаһары келіп, әскерінің жиылуын күтпестен жаудың артынан қуып барып соғысып еді, жеңілді, өзі сол соғыста өлді. Баласы жоқ еді, елін жауға шаптырды, төресінен айырылды. Патшасынан не ұл, не іні қалмады. Үш үмітсіздік біріне-бірі жиналды. Сондықтан халық өзге төреге кетті» [135, 122 б.]. Осы дерек мәліметтерінен ханның мемлекет үшін ең басты роль атқарғандығын көруге болады. Сол себепті де Керейдің хан сайлануын біз, қазақ хандығының құрылуымен тікелей байланыстырамыз.

Осылайша, Керейдің 1458 жылдың көктем айларының бірінде хан болып сайлануымен Қазақ хандығының құрылуы барысындағы алғашқы кезең аяқталды. Осы кезең ішіндегі оқиғалардың тарихи маңызын атап өтер болсақ, біріншіден, Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуі – олардың Қазақ хандығын құрудағы алғашқы қадамы болды және Әбілқайыр хандығының тарихындағы күйреу кезеңінің тереңдегенін көрсеіп берді. Екіншіден, Шу өңіріне келіп қоныс тепкен ордаежендік тайпалар жаңа этникалық атауға – «өзбек-қазақ» атауына ие болды. Бұл дегеніміз этникалық процестің жаңа, ұлттық сипатқа ие болғандығын көрсетеді. Үшіншіден, хандық билікті қалпына келтіріп, Керейдің хан сайлануы – ұлттық сипаттағы мемлекеттік құрылымды дүниеге алып келгендігін көрсетіп береді.

Сөйтіп, таза ұлттық негізде құрылған Қазақ хандығы толыққанды мемлекет мәртебесіне ие болуы үшін әлі де болса өзінің қалыптасуы барысында бірнеше сатыны бастан өткеруі қажет болды.

Шарты түрде екіінші сатыға – 1458 жылдың көктем айларынан – 1461/62 жылға дейінгі, яғни Есенбұға хан қайтыс болғанға дейінгі аралық жатады.

Осы аралықта Қазақ хандығының қалыптасуы барысындағы маңызды оқиғаларға мыналарды жатқызамыз. Біріншіден, Моғолстанның батыс жағында мемлекет құрып алған ордаежендік тайпаларға Әбілқайыр ханға наразы немесе оған қарсы шыққандар бірте-бірте Керей мен Жәнібек хандарға келіп, қосыла бастайды.

Екінші маңызды оқиға – Жүніс ханға қатысты оқиғалар жатады. 1457 жылдың қазан айында Әбу Сайд мырзаның қолдауымен Моғолстанның іргесіне келген Жүніс ханның бірінші болып Ыстықкөл маңындағы құнжы, бекжак тайпаларының әмірі Керімберді, әмір Қажы Пір, әмір Ибрагим секілді басшылары мойындайды. Жүніс хан тайпа әмірлерімен жақындасу үшін осы жылдың соңында Әмір Қажы Пірдің қызы Исан Даулет бегімге үйленеді [142, 113 б.]. 1458 жылдың күзіне дейін Жүніс ханның маңайына біршама моғол тайпалары жиналады. Ыстықкөл тайпаларын өзіне қаратқаннан кейін Жүніс ханның алдында екі бағыт тұрды, бірі – Жетісу аймағындағы тайпаларға билігін орнату арқылы бүкіл Моғолстан тағы үшін күресу болса, екіншісіне – бірден Моғол ханы Есенбұға ханға қарсы аттанып, тақты күрес арқылы тартып алу жатты. Бірақта Жетісудағы тайпаларды өзіне қарату үшін оған Жетісудың батыс өңіріндегі Қазақ хандығы тосқауыл жасап тұрғандықтан, Жүніс хан бірінші жолдан бас тартып, екінші жолды таңдайды. Осы жерде Есенбұға хан есебінің өте дұрыс шыққандығын айтып өтпесе болмайды. Керей мен Жәнібек хандарға Жетісудың батысын беру арқылы ол бүкіл Жетісу аумағындағы тайпаларға Жүніс ханның ықпалын болдырмау жоспарын жасады. Қазақ хандығымен күресуден бас тартқан Жүніс хан 1458 жылдың жаз айының соңы – күз айларының басында Моғолстанның Шығыс Түркістан жағындағы Қашқарға көзін тігеді. Бұл кезде Есенбұға хан Моғолстанның шығыс жағындағы Жұлдыз жайлауында болатын. Жүніс ханның Қашқарға аттанғанын естіген Есенбұға хан тез арада Қашқар маңына келеді. Ағасы мен інісі арасындағы шайқас Қашқардың Ақсу жанындағы Хансалар деген жерде өтіп, өте қиындықпен Есенбұға хан мен әмір Сайд Әлі жеңіске жетеді (Мұхаммед Хайдар Дулатидың үшінші атасы –Б.К). Жүніс хан қашуға мәжбүр болады, бірақ әйелі жаңа туған үлкен қызы Михр Нигар ханым және қызыметшілері тұтқынға түседі.

Жүніс ханның Исан Дәулет бегімге 1457 жылдың соңында үйленгенін, олардың тұңғыштары Михр Нигар ханымның емшекте болғанын ескеріп, Хансалар ұрысы 1458 жылдың тамыз-қыркүйек айларында өтті дейміз. Осы шайқасқа қатысқан Дулатидың арғы атасы әмір Сайд Әлі 862 (1457 ж. қараша -1458ж. қараша) жылы, яғни, 1458 жылдың қазан-қараша айларының бірінде қайтыс болады [142, 113-114 бб.].

Сөйтіп, Жүніс ханның Моғолстан тағын иеленуге бағытталған алғашқы әрекеті сәтсіздікке ұшырайды. Есенбұға ханның өз тағын сақтап қалуына Қазақ хандығы да өз септігін тигізеді. Қазақ хандығы Махмуд бен Уәлидің жазғанындай «Есенбұға ханның иелігі мен Жүніс ханның иктасы аралығында орналасып», Жүніс ханға бүкіл Жетісу тайпаларының қосылуына кедергі жасайды.

Әбу Сайд мырза өзіне қашып келген Жүніс ханға екінші рет қолдау көрсетеді. Бұл жолы оған Андижан аймағының Жетікент деген жерін басқаруға береді [142, 114 б.].

Дулатидың көрсетуі бойынша Жүніс хан Әбу Сайд мырзаға екінші рет қайтып келгенде моғол әмірлері оның маңына қайта топтаса бастайды. Ол Жетікентте тұрақтап қалады. «Бірақ Есенбұға ханға тиеселі иеліктерге кіруге батылы бармайды» [142, 117 б.].

«Тарихи-Рашиди» авторының осы мәліметі Жетісудың батыс жағында құрылған Қазақ хандығының елеулі саяси күшке айналғанын көрсетеді. Сөйтіп, Қазақ хандығы сол жылдары Моғолстанның ішкі саяси өміріндегі оқиғаларға тікелей араласпаса да, саяси күш ретінде ондағы билік үшін күресуші топтар арасында танылады, Қазақ хандығын олар мойындауға мәжбүр болады. Бұл – біздің ойымызша, Қазақ хандығының құрылуы барысының екінші сатысындағы ең басты жетістігі болып табылады.

Қазақ хандығының құрылуы кезіндегі үшінші сатыға 1461/62-1469/70 жылдар аралығы жатады. 1461/62 жылы моғол ханы Есенбұғаның қайтыс болуымен және оның мұрагері Досмұхаммедтің хан тағына келуімен Моғолстанның ішкі саяси өмірінде күрделі өзгерістер жүреді де, ол өзгерістер Қазақ хандығына да ықпал етеді. Енді осы мәселені тереңірек қарастыралық.

«Есенбұға хан ажалы жетіп дүниеден озған соң, орнына ұлы Дос Мұхаммед хан патша тағына отырады. Оның жасы он жетіде болатын. Ол парасатты адамдар қатарына жатпайтын, көптеген істері ақылға қонбайтын еді, оның үстіне бір сәт болса да мастықтан есін жинаған емес. [Мисра]:

Жүретұғын жері лас, отыратын тағы лас,

Ақылды жан аулақ жүр, жынды бүгін тағы мас!»,- деп Мұхаммед Хайдар Дулати оның жеке басына осындай сипаттама сөздерді қосып жазады [142, 115-116 бб.]. Мемлекетті басқару ісіндегі негізгі принциптердің еленбеуі, жас ханның ішкі саясатында белгілі бір мақсаттың, жүйеліліктің болмауы Моғолстанның Шығыс Түркістан жақ бөлігіндегі әмірлер арасында жіктер мен алауыздықтарды туғызады. Жоғарыда айтып өткеніміздей, «Тарих-и Рашиди» авторының арғы атасы Әмір Сайд Әлі 862(1457-1458) жылы қайтыс болғаннан кейін, артында қалған екі ұлдың үлкені – Сансыз мырза моғолдардың саясаты бойынша әкесінің орнына әмір болады да, Жаркентті өзіне орда етеді. Ал кіші ұлы – Мұхаммед Хайдар мырзаға жомарттықпен Қашқар мен Ианги Хисарды береді [142, 115 б.]. Сансыз мырзаның шешесі шорас тайпасынан, ал Мұхаммед Хайдар мырзаның анасы – Жүніс ханның әпкесі Ұрун сұлтан ханым да, әйелі – Есенбұға ханның қызы Даулет Нигар ханым болды [142, 115 б.].

Әмір Сайд Әлінің тұсында Шығыс Түркістандағы моғол тайпалары арасында алауыздық жоқ болатын, ал бар болса байқалмайтын. Әмір Сайд Әлі көп ұзамай Есенбұға хан қайтыс болғаннан кейін, Дос Мұхаммедтің билігі басталысымен тайпа басшылары арасында жік пайда болып, ол кеңейе түседі. Дулатидың жазуына қарағанда, Мұхаммед Хайдар мырза күйеу баласы болғандықтан, Есенбұға ханмен жақсы байланыс орнатты, ал ол болса дүние салғаннан кейін Дос Мұхаммед ханмен жақсы болды, ал Сансыз мырза Жүніс ханды қолдауға мәжбүр болды [142, 115 б.]. Сол себепті ағайынды екі мырзаның арасында араздық пайда болды. 863 (1464-1465) жылы Сансыз мырза аңда жүріп аттан құлап, жарақат алады да, көп ұзамай қайтыс болады. Осы кезде ешбір себепсізден Дос Мұхаммед хан әскерімен Жаркентке аттанып, Сансыз мырзаның әйелі мен үлкен ұлы Әбу Бәкірді өзімен бірге ала кетеді. Қашқарға да аттанып, қаланы тонауға ұшыратады да, өз астанасы Ақсуға қайтып оралады. Ханның бұл ісіне Мұхамед Хайдар мырза қатты ренжіп, ол енді Жүніс хан жағына шығады [142, 115-117 бб.]. Осылайша, Моғолстанның Ыстықкөл жанындағы Жүніс ханның күші молая түседі. Ал Дос мұхаммед ханның жоғарыда айтып өткеніміздей, өзінің қоластындағы қалаларға әскерімен барып, оларды тонауға ұшыратуын түсініп білу өте қиын. Ханның мұндай саясаты оның абырой-атағы мен беделін төмендетіп, жақтастарын азайтады., қарсыластарын көбейтеді.

Осы тұстағы Қазақ хандығы мен Дос мұхаммед хан арасындағы қарым-қатынастардың қандай болғаны белгісіз, ол жөнінде «Тарих-и Рашидиде» ешқандай мәліметтер айтылмайды. Соған қарамастан, екі арадағы қатынастарды мөлшерлеп, шамалап айтуға болады. Есенбұға хан тұсындағы дәстүрлі қатынастардың көбін бұзып, ешбір принциптерге негізделмеген саясат жүргізген Дос Мұхаммед хан Моғолстанның Жетісу жағындағы Қазақ хандығымен де жақсы болмаған секілді. Оның Шығыс Түркістан жақтағы жүргізген саясатының барысы осындай ойға жетікзеді. Қазақ хандығы үшін Дос Мұхаммед ханның бұл саясатының тиімді жағы болды деуге болады. Егерде Есенбұға хан тұсында Моғолстанның Жетісу аймағындағы батыс бөлікті иемденіп, оған белгілі бір дәрежеде тәуелді болған болса, Қазақ хандығы жаңа моғол ханының саясаты нәтижесінде дербестене бастайды. Бірақта оны толық жеке хандық деуге әлі ерте болатын. Моғолстанның ішкі саяси өміріндегі қатынастарда қазақ билеушілері қарсыласушы жақтардың ешқайсысын қолдамай, дербестік саясат ұстайды. Жүніс ханның жақтастары көбейіп, күші одан сайын арта түседі. Соған қарамастан, Жүніс хан билік үшін ашық күреске шықпай, Шығыс Түркістандағы саяси дамулар барысны бақылап, оның ақырын күтеді.

Жетісудағы Қазақ хандығы үшін осы жылдар бір жағынан саяси күш ретінде күшею, көршілерге танылу жылдары болса, екінші жағынан алғанда, алғашқы тарихи сындарға төтеп беру жылдары болып саналады. Әбілқайыр ханға наразы болған жекеленген ру-тайпалардың Қазақ хандығына келіп қосылуы осы жылдары да жалғаса береді. К.А. Пищулина осыған қатысты мынадай ойды білдіреді: «... Жәнібекпен және Кереймен көптеген жошлық сұлтандар, сондай-ақ ру-тайпа басшыларының өкілдері Моғолстанға келді. Көшіп кету одан кейін 15 жылдай уақытқа созылды, әсіресе ол процесс 1468 жылы Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін күшейе түсті» [47, 252 б.].

Осылайша, «көшпелі өзбектер» ханның көз алдында кеше ғана одан бөлініп кеткен қарсыластары Керей мен Жәнібек Әбілқайыр ханнан бөлініп кетушілер есебінен әрі көбейе, әрі күшейе түседі. Басқаша айтқанда, Әбілқайыр ханның ұзақ жылдар бойы соғыстар арқылы күшпен қалыптастырған мемлекетінің іргесі оның көз алдында сөгіле бастайды. Ол мемлекеттің күйреу процесін тоқтатудың бірден-бір дұрыс жолы деп Моғолстанның батыс жағындағы Қазақ хандығын жоюды қажет деп тауып, өмірінің соңғы жылы өзінің соңғы жорығын жүргізеді.

Әбілқайыр ханның бұл жорығының «көшпелі өзбектер» елінің тарихында, Қазақ хандығының құрылуы тарихында алатын орны маңызы болғандықтан, ол мәселе арнайы қарастыруды қажет етеді. Жорықтың барысына кіріспес бұрын, алдымен жорық қарсаңындағы Шығыс Дешті Қыпшақ, Моғолстан және Темір әулеті мемлекеттерінің саяси дамуындағы маңызды оқиғаларға талдау жасап, олардың жорыққа жалпы қатысын анықталық. Әсіресе, 1469 жылғы Моғолстандағы ішкі саяси жағдайдың барысы – жорықтың себептері мен мақсатын анықтауға мүмкіндіктер береді.

Жалпы алғанда, Әбілқайыр ханның Моғолстанға жорық жасауының себебі түсінікті. Өзіне бағынбаған Керей мен Жәнібек сұлтандарды және олардың соңына ерген ру-тайпаларды Жетісуға қоныстануға рұхсат берген моғол ханы Әбілқайырдың жауы, әрі қарсыласы болғаны белгілі. Керей мен Жәнібек Моғолстанға көшіп келгеннен кейін, бірден оларға қарсы Әбілқайыр хан бірнеше себептерге байланысты жорық жасай алмайды. Бірінші себепке – 1457 жылғы қалмақтардан жеңілуіне және ордаежендік тайпалардың бір бөлігінің бөлініп кетуіне байланысты күшінің әлсіреуі жатса, Керей мен Жәнібек сұлтандарға жорық жасау – Моғолстанға қарсы соғыс ашуды білдіргендіктен, күші әлсіреген Әбілқайыр хан оны уақытша тоқтата тұруға мәжбүр болады. Бұл - Әбілқайыр ханның Керей мен Жәнібеккке қарсы бірден жорық жасамағандығынының екінші себебіне жатады.

Ал 10 жылдан астам уақыт бойы Әбілқайыр ханға наразы болған ру-тайпалардың Қазақ хандығына қосылу процесінің жүруі «көшпелі өзбектер» елі ханын жорық жасауға итермелейді. Әлі де болса күш ала қоймаған Жетісудағы Қазақ хандығын талқандау арқылы ол негізгі қарсыласын жоюды және өзіне бағынышты тайпалардың бөліну процесін тоқтатуды мақсат етеді. Бірақта Моғолстан ханының қол астындағы аймаққа жорық жасауға жүрегі дауаламаған секілді.

1469 жылдың бірінші жартысында Темір әулеті мемлекеті мен Моғолстанда қалыптасқан саяси жағдай Әбілқайыр ханға жорық жасауға мүмкіндік береді. Біз бұған дейін темірлік әулеттің өкілі Әбу Сайд мырзаның 1451 жылы жаз айында Әбілқайыр ханның тікелей әскери көмегі арқасында Самархан тағына ие болғанын айтқанбыз. 1458 жылдың соңында ол Герат қаласын алып, Мауереннахр мен Хорасанды қайта біріктіреді. Иранға толық үстемдік орнатуға оған Иранның батысындағы Қарақойлы әулетінің мемлекеті (1410-1467) кедергі жасайды. 1459 жылы Әбу Сайд мырза қарақойлылар билеушісі Жаһан Шахпен бейбіт келісім жасайды. 1467 жылы Қарақойлы мемлекеті құлап, орнына Батыс Иранда Аққойлы мемлекеті құрылады. Бұрынғы Қарақойлы мемлекетінің астанасы Тебриз қаласы Аққойлылардың астанасына айналады. Аққойлы мемлекетінің күшеюіне жол бермеу үшін Әбу Сайд мырза 100 мыңдық әсерімен Ұзын Хасанға қарсы аттанады. 1469 жылдың қысын Муган қаласында өткізген хорасандық әскер бүкіл аткөліктерінен айырылады, әскер аштыққа ұшырайды. Ұзын Хасан әскері Әбу Сайд мырза әскерін қоршауға алып, ақыры жеңіліске ұшыратады. Қолға түскен Әбу Сайд мырза өлтіріледі [313, 353-354 бб.; 195, 236-237 бб.; 314, 230-231 бб.].

Темірлік мырзаның өлімі Хорасан мен Мауереннахрдағы саяси тұрақтылықты саяси бытыраңқылыққа айналдырады. Ең алдымен Әбу Сайд мырзаның басты қарсыласы Хұсайын Байқара бас көтереді. Ол 1460 жылдан бері Әбілқайыр ханның қолдауына сүйеніп, бірнеше рет Хорезм аймағына өз билігін орнатқан болатын. Бірақта Самархан билеушісінің тықсыруымен ол Дешті Қыпшаққа қашуға мәжбүр болған еді [45, 144-145 бб.]. Б.А. Ахмедов Абдраззақ Самарканди мен Хондемирдің мәліметтеріне сүйеніп, оның Әбу Сайд мырзаның қаза табар қарсаңында Әбілқайыр хан Ордасында болғандығын айтады [45, 145 б.]. Соған қарағанда Әбу Сайд мырзаның 1469 жылдың қыс айларының соңы – көктемінің басында өлтірілгені туралы хабар Дешті Қыпшаққа сол жылдың көктем айында белгілі болған. Өте тез қимылдаған Хұсайн Байқара әуелі Хорезмді, кейін Гератты алады. Осы жылдардағы Хорасан мен Мауереннахрдағы оқиғаларды А. Мюллер былай деп баяндап түсіндіреді: «Темірлік мырзаларға бірлік деген ұғым өте жат болатын, Әбу Сайд мырзаның артында қалған он бір ұлы жағдайды өте қатты қиындатты. Одан басқа мырзаның өлімі Хұсайын Байқараның Хорасанға қарсы жорыққа аттануына мүмкіндік берді. Әртүрлі қақтығыстардан кейін онымен және Әбу Сайд мырза ұлдары арасында тіл табысылады. Әбу Сайдтың ұлдарының төртеуі – үлкені Ахмед мырза Самарқан мен Бұқарада, үшінші ұлы – Махмуд мырза – Бадахшанда, төртінші ұлы – Омаршейх мырза – Ферғанада, ең кіші ұлдарының бірі – Ұлықбек мырза – Кабул мен Ғазия аймақтарында өз биліктерін сақтап қалады. Ал қалған аймақтардың бәрінде Хорасан, Саджестан, Балх, Хорезмде Хұсайын Байқараның билігі онайды [142, 117 б.].

Сөйтіп, Әбілқайыр ханның соңғы жорығы қарсаңында Темір әулеті мемлекетіндегі саяси жағдай күрт өзгеріп, империя бірнеше дербес иеліктерге бөлініп кетеді. Бұл өз кезегінде Әбілқайыр ханның Моғолстан жаққа жорық жасауына жол ашқандай әсер етеді.

Әбілқайыр ханның Моғолстан жаққа қарай жорықты бастауына түрткі болған оқиғаға – 1469 жылы моғол ханы Дос Мұхаммедтің кенеттен қайтыс болуы жатты. Мұхаммед Хайдар Дулати оның қайтыс болған жылын былай деп түсіндіреді: «Дос Мұхамед мырзаның өкпесіне суық тиіп, алтыншы күні көз жұмады. Ол жиырма төрт жаста еді. Жеті жыл патшалық етті 873(1468-1469) жылы қайтыс болды» [328, 16 б.]. Қазіргі біздің жыл санауымыз бойынша хижраның 873 жылы – 1468 жылдың 22 шілдесі мен 1469 жылдың 11 шілдесі аралығына сәйкес келеді [328, 16 б.].

Деректегі «мырзаның өкпесіне суық тиді» деген дерекке қарағанда, Дос Мұхаммед хан 1469 жылдың қыс айының соңында немесе көктемнің басында қайтыс болған секілді. Бірақта бұл туралы хабар Әбілқайыр ханға кеш жеткен деп есептейміз. Өйткені Әбілқайыр хан жорыққа шығу туралы шешімді жайлауда жүргенде қабылдайды. Біздің ойымызша, егерде моғол ханының қайтыс болғандығы жөніндегі ақпарды ол Сыр бойындағы қыстауда естіген болса, онда Шығыс Дешті Қыпшақтың солтүстік жағына жайлауға көшпеген болар еді.

Дос Мұхаммед ханның қайтыс болуы Моғолстанның Шығыс Түркістан жағындағы ішкі саяси өмірді біршама шиеленістірді. «Тарих-и Рашидиде» ол туралы: «Бұдан соң ел бір-бірімен тартысып, берекелері кетті»,- делінеді [142, 117 б.]. Ондағы әмірлердің бір тобы Жүніс ханды қолдаса, екінші бір тобы Дос мұхаммед ханның ұлы Кебек Сұлтан оғланды алып, Турфан жаққа кетеді [142, 117 б.].

Осындағы, Моғолстандағы саяси жағдайдан хабардар болған Әбілқайр хан өзінің негізгі мақсатын жүзеге асыруға уақыттың жеткенін біліп, бірден жорыққа дайындалады.

Сөйтіп, 1469 жылдың басынан бергі Мауереннахр мен Моғолстандағы саяси жағдайлар Әбілқайыр ханға 1457 жылға дейінгі мемлекетінің қуаты мен өзінің беделін қалпына келтіруіне қолайлы жағдайлар қалыптастырады. Мауереннахрда үш дербес иелік пайда болып, бір-бірімен алауыз болып жатқанда олар Әбілқайыр ханның қайта күшеюіне тосқауыл қоя алмас еді. Моғолстанның оңтүстігіндегі әмірлер арасындағы бірліктің болмауы, Жүніс ханның әлі де болса Ақсудағы билікке отыра қоймауы да Әбілқайыр ханнның Жетісудағы Қазақ хандығын талқандап, ол аймақты өз мемлекетіне қосып алуына ешқандай кедергі жасай алмаған болар еді. Жалпы қорытып айтқанда, Әбілқайыр ханның 1469 жылғы Моғолстан жаққа жорығы қарсаңындағы бүкіл аймақтағы саяси жағдайлар ол үшін өте қолайлы болды. Мұндай сәтті өз пайдасына шешу үшін «көшпелі өзбектер» елінің билеушісі бірден жорыққа аттану туралы шешім қабылдайды.

«Көшпелі өзбектер» елі билеушісінің 1469 жылғы Моғолстанға жасалған жорығы туралы зерттеу жұмыстары өте аз. Біз өзіміздің бірнеше мақалаларымызда оған арнайы тоқталып, ондағы кейбір мәселелерді түсіндіруге тырыстық [61, 17-20 бб.; 329, 624 б.]. Бұл жорықтың Қазақ хандығының қалыптасуы кезеңінде, оның ішінде үшінші сатысында алатын маңызы өте ерекше болғандықтан, оған тереңірек тоқталуыды жөн санап отырмыз.

ХY-ХYІ ғасырлардағы Қазақстан тарихының көптеген мәселелері шығыс жазба деректері ішінде шибанилық шығармаларда көп көрініс тапқаны белгілі. Бұл топтағы шығармалардың өзіндік бір ерекшелігіне - әулет билеушілері мен сұлтандарының өмірін, соғыстары мен жеңістерін мадақтау, марапатттау, ал жағымсыз жақтары жөнінде жақ ашпау жатады. Сол себепті де Әбілқайыр ханның бұл соңғы жорығы өз мақсатына жетпегендіктен, осы жорық барысында ханның өзі ауырып қайтыс болғандықтан, шибанилық туындылардың ешқайсысы бұл жөнінде ешқандай мәліметтер бермейді. Керісінше, аштараханилық топқа жататын «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахиар» шығармасында осы жорық оқиғалары біршама тәуір баяндалады. Тіпті бұл тарихи шығармалардағы осы жорыққа қатысты деректерді бірден-бір жалғыз деуге болады. Олай болса, осы шығармалардағы дерек мәліметтеріне сүйеніп, Әбілқайыр ханның 1469-1470 жылғы соңғы жорығын талдап қарастыралық.

Махмуд бен Уәли жорықтың нақты қай жылы және қай айда басталғанын айтпаса да, оны жорық барысындағы кейбір оқиғалармен салыстырулар арқылы анықтауға болады. Ханың қайтыс болған жылы мен айы – 874 жылғы қыстың алғашқы айы болса керек. Ол қазіргі жыл санау бойынша – 1469 жылдың желтоқсанына сай келеді [144, 359-360 бб.]. Осыны ескере келе Әбілқайыр хан жорықты 1469 жылдың күзінің басында бастаған деп санаймыз.

Махмуд бен Уәли Әбілқайр ханның жорыққа дайындығы туралы былай деп баяндайды: «... Кенеттен ол (Әбілқайыр хан- Б.К.) моғол сұлтандарының билігіндегі Моғолстанның қалған жерлерін бағындыруды ойластырып, әскер жинауға жарлық береді. Хан жорығына сәйкес барлық ел мен ұлыстардағы басшылар айтылған уақытта өздерінің ондықтарымен, жүздіктерімен және мыңдықтарымен Еділ бойындағы хан ордасына келуі тиіс болды» [144, 358-359 бб.]. Махмуд бен Уәли Әбілқайырдың жорыққа аттанған, әскерінің жиналған жері деп Еділ өзенінің бойын өз дерегінде біршама атап өтеді [144, 359 б.]. Одан ары жорықтың жүрген бағытына үңілсек, Әбілқайыр хан Еділ өзені бойынан аттанып, Ала-Так маңынан өтеді де, Қызыл Надыр жайлауының жолымен жүре отырып, бірнеше асулардан асады. Одан ары Жеті Құдық деген жерге келіп тоқтайды [144, 359 б.]. Қызыл Надыр жайлауы Талас өзенінің төменгі ағысында, қазіргі әкімшілк жүйе бойынша Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарының шекаралары түйіскен жерде болған [207, 552 б.]. Көрсетілген географиялық атаулар бойынша Әбілқайыр ханның жорық бағыттары: Еділ-Алатау-Қызыл Надыр- Жетіқұдық арқылы жүрген болып шығады. Енді осы жорық бағытына карта бойынша көз салсақ, Әбілқайыр хан мол әскерімен Еділ бойынан аттанып, Алатау маңына жеткен, одан ары кейін оралып, Қызыл Надырға барған да, қайтадан 180 градусқа бұрылып, Жетіқұдық деген жерге келіп тыныстаған. Әрине, талай жорықтарды басынан өткерген және Шығыс Дешті Қыпшақты бес саусағындай жақсы білетін «көшпелі өзбектер» ханы қалың қолымен бұлайша жүрмеген. Біздің ойымызша, жорық бағытындағы географиялық атауларды көрсетуде дерек авторы, не болмаса деректі көшірушілер тарапынан қателіктерге жол берілген. Егерде біз жорық басталғандығы географиялық атауларды дәл анықтасақ, онда жорық бағыты анық айқындалады да, Әбілқайыр ханның соңғы жорығының қайда және кімге қарсы бағытталғандығын нақты біле аламыз. Олай болса, алдыменен жорықтың бағытындағы географияық атаулардың көрсетілуіне көңіл аударалық.

Ортағасырлық шығармалардың кезінде түпнұсқадан талай рет көшірілгені белгілі. Осындай көшірулер барысында түпнұсқадағы кейбір адам есімдері мен жер-су атаулары қате жазылуы мүмкін екендігін деректану ғылымы мойындайды. Сондай-ақ араб әліппесімен жазылған шығармаларды көшіруде «б», «т», «и» және т.б. әріптердің үстіндегі немесе астындағы ноқаттары артық не кем болса, тіпті көрсетілмеуі сөзді мүлде өзгеріске ұшыратады. Осыған орай, «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахиар» кітабының түпнұсқасын көшіру кезінде көшірмешілер тарапынан жоғарыдағыдай қателер кеткен деп есептейміз. Қателерге байланысты Әбілқайыр ханның жорық бағыты да қате көрсетілген.

Алдыменен Әбілқайыр ханның жорықты бастаған жері – Еділ өзенінің атауына тоқталалық. Еділ өзені – Дешті Қыпшақ аумағындағы ең белгілі, ең танымал өзендердің бірі. Ортағасырлық деректерде бұл өзен – Итил, Атил деген атаулармен кездеседі. Махмуд бен Уәли еңбегінде Әбілқайыр ханның әскер жиған жері Еділ өзенінінң бойы деп жазылса да, біз оны дұрыс деп есептей алмаймыз. «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахиардан» үзінді аударып, оған түсініктемелер жазған К.А. Пищулина «Әбілқайыр әскерінің жиналған жері басқа бір өзеннің жағасы болған, ол көшірушілер тарапынан өзгеріске ұшыраған» деп есептейді [207, 552 б.]. Біз де ғалымның осы пікірін қостай отырып, Әбілқайыр ханның Еділ өзені бойында әскер жиюы мүмкін еместігін мынадай дәлелдермен келтіреміз.

Біріншіден, Ноғай бегі Оқастың тұсында оның Әбілқайыр ханмен ордадағы достығы қатты көрініп, маңғыт тайпалары мен шибандық тайпалар «көшпелі өзбектер» қауымдастығын құраса, Оқас би қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлері Әбілқайыр ханнан ат құйрығын кесісіп, маңғыт тайпаларынан бөлініп кетеді. Еділ мен Жайық аралары маңғыттардың негізгі қонысы болып қалғандықтан, басқа бір мемлекет басының өз елінің аумағында емес, көршілес елдің аумағында әскер жиды дегеніне ешкім илана қоймайды.

Екіншіден, маңғыт билері Әбілқайыр ханға Еділ бойында әскер жинауға мүмкіндік берді дегенің өзінде, Жетісу жеріне қарай жорыққа аттанбақ болған Әбілқайыр ханның қолбасшылары өз әскерлерін Шығыс Дешті Қыпшақтың әр ұлысынан Еділ бойына алып келген, одан кейін қайтадан Жетісуға қарай аттанған дегенге ешкім сене қоймайды.

Сонда Әбілқайыр хан Шығыс Дешті Қыпшақтың қай өзен бойында әскер жинаған? деген заңды сұрақ өз-өзінен туындайды. Біздің ойымызша, ол өзен Шығыс Дешіт Қыпшақ аумағында болған, сондай-ақ ол өзеннің айтылуында, не жазылуында Еділ сөзіне ұқсастығы болған. Сонымен қатар ол өзен жергілікті жердегі кішкене өзендердің бірі емес, Дешті Қыпшақ пен Мауереннахрға танымал Сырдария, Ертіс, Жайық, Шу, Талас, Жем секілді өзендердің бірі.

Біздің ойымызша, Әбілқайыр хан әскерінің бас қосып, жиналған жері – Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы Тобыл өзенінің жоғарғы және орта ағысы бойы болған. Оған біздің бірнеше дәлеліміз бар. Бірінші, Тобыл өңірі – XІІІ ғасырдың 20-шы жылдарынан бері Шибан әулетінің иелігіндегі жер және осы өңірде 1428 жылы 17 жасар Әбілқайыр хан тағына отырғызылған. Екінші, жорыққа дайындық жаз айларында басталып, хан әскер жию туралы жарлығын Шығыс Дешті Қыпшақтың солтүстігіндегі жайлаулардың бірінді жинаған. Жайлаудың негізінен өзендерге жақын, өзендер маңында болатынын ескерсек, онда Шибан Ұлысы аумағындағы үлкен өзеннің бірі – Тобыл өзені болғандықтан, хан әскерінің бас қосар жері осы өзен бойы деп белгіленген. Үшінші, Тобыл сөзі араб әріпімен----- - деп жазылады. Осы сөзді көшіру барысында оның Еділ (Итыл, Атил) сөзіне ауысу мүмкіндігі өте көп. Итыл сөзі – араб әліппесі бойынша -------- деп жазылғандықтан, екі сөзідң, яғни Тобыл мен Итыл сөздерінінң дауысты дыбыстарсыз әріптік құрылымы бірдей болып, олардың ауысуы әбден мүмкін. Біздің ойымызша, түпнұсқадағы Тобыл сөзін көшіру барысында көшірмелер астынғы және үстінгі ноқаттарды шатыстыру арқылы Итил сөзіне айналдырып жіберген.

Осылайша, жоғарыда айтылған дәлелдеулерімізді қорыта келе, Әбілқайыр хан 1469 жылы жаз айында өзінің ежелден бергі ата-баба иелігіндегі жайлауда болып, жорық жасау туралы шешімді осында қабылдаған. Сондай-ақ осы өңірдегі Тобыл өзеніннің бойы әскерлердің бас қосатын жері боп белгіленген. Сөйтіп, жорықтың бағытындағы алғашқы географиялық нүкте – Тобыл өзені болған деп санаймыз.

Тобыл өзені бойынан Моғолстан бағытына қарай баратын жолдағы екінші географиялық атау – Ала-Таг деп аталады. Біз бұл атауды Алатау емес, Орталық Қазқастандағы Ұлытау деп қабылдаймыз. Араб әріптеріндегі дауысты а,ә,ұ,ү, дыбыстары бір ғана әріп, / - алифпен берілгендіктен «ала» сөзін «ұлы» деп оқимыз. Ал «таг», «так» сөзінің көне түрік тілінде «тау» деген мағанасын білдіретіні көпке мәлім. Сонда дерек мәліметіндегі Ала-Так сөзі – Ұлытау сөзі болып шығады. Шынында да, Тобыл бойынан Моғолстан жаққа апарар ең қысқа және түзу жол Ұлытау арқылы өтеді. Алдыңғы бетте Қызыл Надырдың қай жерде екендігін айтып өттік. Осы анықталған үш географиялық нүкте арқылы: Тобыл-Ұлытау-Қызыл Надыр бағыттарымен түзу сызық жүргізсек, онда Әбілқайыр ханның жорығы Моғолстанның Жетісу аймағының батыс жағындағы Қазақ хандығына қарсы бағытталғанын байқаймыз.

Әбілқайыр ханның әскер жию туралы жарлығынан кейін, әскердің жиылуы, оларды тексеру және соншама мол әскермен Тобыл-Ұлытау-Қызыл Надыр арқылы жүру біршама уақытқа созылады. Хан әскерлері Қызыл Надырдан Жетісуға қарай бірнеше асу жер жүріп, Жетіқұдық деген жерге жеткенде күн суыта бастайды. Соған қарағанда, Әбілқайырдың жорық жасау жөніндегі шешімі мен жарлығы жаздың соңында шығып әскердің жиылуы мен аттаныс күз айларында болған. Махмуд бен Уәлидің: «... осы мезгілде қалың қар түсіп, құйындата жаңбыр жауды және күшті жел соғып, суық ең жоғарғы белгіге жетті».- деген дерегі күздің соңы немесе қыс айының басталғанын көрсетеді [144, 359-360 бб.]. Одан әрі ол биылғы қыстың басқа жылдармен салыстырғанда өте суық және қар аралас жаңбырлы болғанын айтып өтеді [144, 360 б.].

Суыққа қарамай Әбілқайыр хан жорықты жалғастырып, ұлдарының бірі Көшкінші сұлтанды әмір Жұлдыз тархан, Хасанбек ойрат, Жәлел оғлан, Сатылмас найман, Сейітбек қоңырат, Темір маджар, Тошбек Қыпшақ және тағы да басқа әмірлермен бірге әскердің авангарды ретінде алға жібереді. Аққышлақ деген жерге жеткен кезде суықтың күшейгені соншалық, хан әскерін сақтау үшін жорықты тоқтатуға мәжбүр болады. Осы кезде Әбілқайыр ханның өзі де суықтан қатты ауырып, емшілердің қолданған еміне қарамастан Аққышлақ деген жерде қайтыс болады. Махмуд бен Уәли оның өлген жылын «елу жеті жасында 874 (1469 шілде – 1470 маусым) жылы, тышқан жылында»,- деп көрсетеді [144, 361 б.]. Дәл осы жылды өз еңбектерінде Кухистани, Ходжамкули бек Балхи да айтып өтеді [207, 171 б.; 143, 393 б.]. Осылайша, Әбілқайыр ханның соңғы жорығы өз мақсатына жетпей, ханның қайтыс болуымен аяқталады. Сөйтіп, Қазақ хандығына төнген қауіп, өзінен-өзі сейіледі.

Осы жылдардағы Қазақ хандығының ішкі саяси өміріндегі жағдайларды баяндайтын дерек мәліметтер жоқ. Сондақтан да ол жөнінде пікір айту қиын.

Енді хандықтың құрылу барысындағы 1461/62-1469/70 жылдардағы үшінші саты оқиғаларына қорытындылар жасалық.

Өзіміз шарты түрде бөліп отырған үшінші саты маңызды болып саналады. Біріншіден, осы жылдары Қазақ хандығына Әбілқайыр хандығынан бөлінген ру-тайпалардың келіп қосылуы үзілмей жалғаса береді. Бұл процесс хандықтағы адам санының арта түсуіне алып келді.

Екіншіден, Есенбұға ханның мұрагері Дос Мұхаммед ханның билік құрған жеті жылы ішінде 866(1461/62) – 873 (1468-1469) Моғолстанның ішкі саяси жағдайы өте нашарлап кетеді. Ханның жүргізген саясатында нақты бір принциптердің болмауы әмірлердің арасында жікті ұлғайтып жібереді. Ал ол қайтыс болғаннан кейін әмірлер қарам-қарсы екі топқа бөлінеді де, бірі – Ыстықкөл жақтағы Жүніс ханды қолдаса, екінші біреулері – Дос Мұхаммед ханның жас ұлы арқылы өз үстемдігін сақтап қалуды мақсат етеді. Мұндай жағдайда Моғолстанның Жетісу жағындағы Қазақ хандығы бірте-бірте дербестене бастайды.

Үшіншіден, осы саты ішіндегі ең ірі оқиғаға - Әбілқайыр ханның Қазақ хандығына қарсы бағытталған жорығы жатып, жорықтың мақсаты – Моғолстандағы саяси жағдайды пайдалана отырып, Жетісудағы Қазақ хандығын жою болғаны анықталды. Мауереннахрдағы саяси бытыраңқылық та Әбілқайыр ханның жорық ұйымдастыруына қолайлы жағдайлар жасайды.

Төртіншіден, жорық барысына талдау жасау барысында кейбір түсініксіз жәйттерге көңіл аударылып, оларға ғылыми түсіндірулер берілді. Әбілқайыр ханның жорығы барысында ауырып қайтыс болуы – жорықты аяғына дейін жеткізбейді.

Сөйтіп, осы үшінші сатыда Қазақ хандығына басты қарсыласынан төнген қауіп оның қайтыс болуына байланысты сейіліп, өзінің қалыптасуы барысындағы соңғы сатыға аяқ басты.

Біз Қазақ хандығының құрылу кезеңіндегі соңғы, төртінші сатыға Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан қазақ билеушілерінің Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында билігі толық орныққанға дейінгі аралықты жатқызамыз.

1470-ші жылдан бастап Қазақ хандығы Моғолстанның саяси қамқорлығынан шығып, дербес, толыққанды мемлекет атануға мүмікіндік алады. Шығыс Дешті Қыпшақ, Мауереннахр аумақтарында және Моғолстанның Шығыс Түркістан аймағындағы саяси жағдайлар оған өте қолайлы алғышарттар әзірлейді. Дос Мұхаммед ханның қайтыс болуынан кейін моғол тағына ешбір қиындықсыз Жүніс хан отырады. Бірақта оған алғашқы кездерде моғол әскерлерімен тіл табысу қиындықтар туғызады. Ол туралы «Тарих-и Рашиди» авторы былай деп баяндайды: «Сол күндері Жүніс хан бірнеше рет Қашқарға барды, алайда Моғолстан әмірлерінің ешқайсысы Қашқарда тұрақтай алмады. Хан шарасыздықтан қайта оралған болатын... Ол жөніде қысқаша мынаны айтуға болады. Жүніс хан Қашқарда шаһарда тұруды армандайтын. Бірақ моғолдың әскері мен әмірлері қаладан қашқақтаған-ды. Сол себепті де хан Моғолстанда тұруға мәжбүр болды. Сансыз мырза өлген соң, Мұхаммед Хайдар мырза Жүніс ханмен жақындасты. Осы екі арада Дос Мұхаммед хан да өлді. Жүніс хан Ақсуға барып, Дос Мұхаммед ханның халқын өзіне қаратады...

Алайда Жүніс хан Ақсуда қалғысы келетін еді, себебі Ақсу Моғолстанға қарағанда қалаға ұқсайтынды. Бірақ моғолдардың жүріс-тұрысынан бұлар егер біршама уақыт тұратын болса, елдің көңілінің Сұлтан Кебек оғланға (Дос Мұхаммедтің ұлы –Б.К.) ауатынын байқайды. Сондықтан хан амалсыздан бар елін Моғолстанға әкетуге мәжбүр болды» [142, 117-118 бб.]. Осылайша, 1470-ші жылдардың басында Жүніс хан Моғолстан ханы боп мойындалса да, ол моғол әмірлері арасындағы алауыздықтарды тоқтата алмайды.

Бұған дейін айтып өткеніміздей, Мауереннахр аймағында да Әбу Сайд мырзаның өлімінен кейін саяси тұрақтылық саяси бытыраңқылыққа ауысып, мырзаның үш ұлы ондағы өз иеліктерінде жеке-дара билік жүргізеді.

Ал Әбілқайыр ханның қайтыс болуынан кейін «көшпелі өзбектер» еліндегі этносаяси ахуал мүлде шиеленісіп кетеді. Бұл туралы жазба деректерде мынадай мәліметтер кездеседі. «Тарих-и Рашидидің» бірінші кітабында «Әбілқайыр хан қайтыс болған соң өзбек ұлысы бір-бірімен шайқасып, араларында үлкен келіспеушілік туды»,- делінсе, екінші кітабында «Әбілқайыр хан дүние салғаннан кейін өзбектердің ұлысында алауыздық пайда болды»,- деп сипатталады [142, 110 б.; 306 б.]. Әбілғазы болса, «Оның (Әбілқайырды айтып отыр- Б.К.) ұлдары мен немерелері көп еді, көп дұшпан оларға да қол сұқты, балаларының бірнешеуін өлтірді, қалғандары төрт жаққа қашты. Көп елінің барлығын тоз-тоз қылды»,- деп жазады [135, 126 б.].

Мұхаммед Хайдар Дулатидың бірінші кітабындағы мәліметтен біз «көшпелі өзбектер» еліндегі 1470-ші жылдардың басындағы ішкі саяси жағдайдың қалай дамығанын байқаймыз. «Өзбек ұлысы бір-бірімен шайқасып, араларында үлкен келіспеушілік туды» деген мәлімет Әбілқайыр хан өлгеннен кейін билеуші әулет өкілдері арасында хан тағын иеленуге байланысты бірнеше топтың болып, олар арасында күрестер мен қақтығыстардың жүргенін білдіреді. «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме», «Тарих-и Кипчаки», «Фирдаус ал-икбал», «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахиар», «Түрік шжіресі» секілді деректердің мәліметтерінен біз Әбілқайыр ханнан кейін таққа Әбілқайырдың ұлдарының бірі Шайх Хайдар мен шибанилық әулеттің өкілі, Арабшахтың шөбересі – Иадгардың таласқанын көреміз [130, 19 б.; 131, 56 б.; 144, 359-360 бб.; 135, 126 б.]. Билікке таласушылардың шығу тегіне қарап мұрагерлік мәселесіндегі екі дәстүрдің – монғолдық және түркілік дәстүрлердің күресін көруге болады. Әбілқайыр ханның қаншы қызы болғанын дерек мәліметтері айтпаса да, оның он бір ұлы болғаны белгілі. Олар ханның төрт әйелінен және күңінен дүниеге келеді. Бүркіт тайпасынан алған әйелінен – Шах Бұтақ-сұлтан мен Қожа Мұхаммед, Маңғыт әйелінен – Мұхаммед сұлтан мен Ахмед, қоңыраттан алған әйелінен- Шайх Хайдар, Санжар, Шайх Ибрагим, 1451 жылы алған Ұлығбектің қызы Рабиға сұлтан бегімнен – Көшкінші мен Сүйініш қожа, ал Ақ Бурук пен Сайд Баба аты ұлдар – күңнен туылады [144, 354 б.]. Үлкен ұлы Шах-Бұтақтың әкесінің тірі кезінде қаза тапқаны белгілі, ал Қожа Мұхаммед Әбілғазы жазғандай «ақылы кем кісі болатын» [135, 128 б.]. Оқас бидің қайтыс болуынан кейін шибанилық әулеттің маңғыт билемен қарым-қатынасы нашарлап кетуіне байланысты маңғыт әйелден туған Мұхаммед пен Ахмед Сұлтандардың әулет өкілдерінің қолдамайтыны белгілі.

Рабиға Сұлтан Бегімнен дүниеге келген Көшкінші мен Сүйініш қожа сұлтандар – 16-17 жаста болатын. Ал қоңырат әйелден туылған үш ұлдың үлкені, Әбілқайыр ханның бесінші ұлы – Шайх Хайдарды Болаттың Ибрагимінен өсіп-өнген жиырмадай сұлтан қолдайды. Ал шибанилық Болаттың Арабшахынан тарайтын Иадгар сол кезде Болат әулетіндегі ең жасы үлкені болғандықтан хандық билікті иеленуге ол да үміт артады. Бұған дейінгі келтірілген «өзбек ұлысы бір-бірімен шайқасты» деген Дулати мәліметі осы екі үміткер арасында болған қақтығыстарды айтса керек.

Арабшах ұрпағы Иадгар 1457 жылғы Сығанақ түбіндегі Әбілқайыр ханның қалмақтардан жеңілісінен кейін өз ұлысында хан болып сайланған еді [145, 436 б.]. Оны билікке үлкен ұлы Буреке сұлтан мен маңғыт биі Мұса отырғызады [145, 436 б.]. Сырдың төменгі ағысының бойындағы өз ұлысында билік құрған Иадгар хан енді Әбілқайыр ханнан кейін түркілік дәстүр бойынша Шығыс Дешті Қыпшақтағы шибанилық әулеттің ең үлкені ретінде «көшпелі өзбектер» тағына отырмақ болады.

Бірақта Шайх Хайдар хан мен Иадгар хан арасындағы таластар ұзаққа созылмайды. Иадгар ханның қандай жағдайда қайтыс болғанын деректер айтпайды, бірден оның қайтыс болғандығын және оның орнын Шайх Хайдар ханның иеленгенін баян етеді [131, 56 б.]. Дәл осыдан кейін Иадгар ханның ұлы Буреке сұлтан бұған дейін Әбілқайыр хан мен ұлдарына, шибан әулетіне адал қызмет етіп келсе, енді билеуші шибан әулетіне ашық күреске шығады. Біз ол туралы төменде әлі тоқталамыз.

Біздің бұл қарастырып отырған мәселеміз - Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейінгі алғашқы жылдарда болған «көшпелі өзбектер» еліндегі ішкі саяси жағдайлар. Ал енді осы жылдардағы «көшпелі өзбектер» жұртындағы ру-тайпаларға да тоқталып көрелік.

Бұл туралы өте қысқа болса да маңызды мәліметті Мұхаммед Хайдар Дулати береді. Ол Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейінгі оның еліндегі алауыздықтарды баяндай келе, былай деп жалғастырады: «Жұрттың көпшілігі Керей мен Жәнібек ханның жанына кетіп қалды. Олардың саны екі жүз мың адамға жетті, оларды өзбек-қазақ деп айта бастайды» [142, 110 б.]. «Тарих-и Рашидидің» тағы бір жерінде ол «әркім мүмкіндіктеріне қарай қауіпсіз һәм дұрыс өмір сүру үшін Керей хан мен Жәнібек ханды паналады. Олар осылай күшін нығайтты»,- деп сипаттайды [142, 306 б.]. Бұл дерек мәліметтері Әбілқайыр ханның өлімінен кейін «көшпелі өзбектер» елінде таққа таласушы екі топтың арасында кәдімгідей күрестердің жүргендігін көрсетеді. Кезінде Керей мен Жәнібек хандарға әртүрлі себептерге байланысты ілесе алмаған ру-тайпалар енді жаппай түрде көше бастаған секілді. Жаңадан қосылушылар есебінен Қазақ хандығының күші де өсе бастайды. Біздің ойымызша, олар ордаежендік және шибандық ру-тайпалар болған.

Иадгар ханның қайтыс болуынан кейін оның ұлысындағы биліктің Буреке сұлтанға тимей, Шайх Хайдар ханның қолына өтуі үміткердің қарсылығын туғызды. Сөйтіп, Болат әулетінің ішінде де жік пайда болады. Осындай жағдайды пайдаланып, Қазақ хандығы тарапынан Шығыс Дешті Қыпшақтағы шибан әулетінің билігін жою үшін алғашқы күрестер басталады. «Тарих-и Кипчаки» авторы ол туралы былай деп мәлдімет береді. «Бузург-хан [қайтыс] болғаннан кейін мемлекеттің басты адамдары ханзадаларымен ұйғарыса келе Шайх Хайдарды билікке алып келді. Ол жуастау және әлсіз адам болатын, басқару ісінде [өз бетінше қадамдар] жасауға дәрменсіз еді. Сол себепті де Жәнібек ханның ұрпақтарының бірі Бұ[рын]дық хан өз ұлысын біріктіріп, Әбілқайыр ханның ұлдарына бас салды. Оларда қарсылық [көрсететіндей] күш болмады, сол себепті жан-жаққа қашып кетті, олар кейін қайтқаннан соң [бұлар] қайта жиналды» [143, 393 б.].

Бұл мәліметте автор Бұрындықты Жәнібектің ұрпағы және оны хан деп қате жазғанына қарамастан, негізінен дерек Қазақ хандығының шибан әулетіне қарсы күресінің басталғанын көрсетеді. Сөйтіп, Қазақ хандығы он жылдан астам уақыт бойы Моғолстанның Жетісу аймағында болып, енді қайтып оралу үшін қорғаныстан шабуылға шыға бастайды.

Шығыс Дешті Қыпшақтағы шибан әулетіне қарсы күресті Қазақ хандығымен қатар басқа да қарсыластар жүргізеді. Олар – Батыс Сібір аумағындағы шибанилық әулет бұтағының өкілдері Сайдек хан, оның немере інісі Абак (Ибак) хан, Сырдың төменгі ағысы бойындағы шибанилық әулет өкілі, Иадгар ханның ұлы – Буреке сұлтан, маңғыт билері - Едігенің ұрпақтары – Аббас, Мұса және Жаңбыршы билер [130, 19 б.; 131, 56 б.; 144, 359-360 бб.]. «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» мәліметінде Шейх-Хайдар ханға қарсы күрескен Қазақ хандығы жағынан Барақ ханның ұлдары – Жәнібек пен Керейдің есімдері аталса, қалған шығармалардың мәліметтерінде тек Жәнібек ханның есімі ғана аталып, Керей есімі кездеспейді. Соған қарап біз. Қазақ хандығының алғашқы ханы болған Керей – 1470 жылға таман дүниеде болмаған деп санаймыз. Бұған дейінгі келтірілген мәліметтердің бірінде қазақ билеушілерінің Шейх Хайдар ханға қарсы жасаған алғашқы жорығында Бұрындықтың «хан» титуылымен аталуы да біздің осы ойымызды негіздей түседі.

Әбілқайыр ханның мұрагері Шейх Хайдар ханға қарсы күрескен қарсыластардың сол тұстағы мемлекеттері мен ұлыстарының аумағына және ондағы билеушілердің іс-қимылдарына назар салсақ, біз Қазақ хандығының қалыптасу кезіндегі соңғы сатының аяқталған жылын анықтауға мүмкіндік аламыз. Дерек мәліметтерінде бірінші болып айтылатын Сайидек хан мен оның немере інісі Ибак ханға тоқталайық. Батыс Сібір аумағындағы бұл билеушілер – Шибан әулетіне жатады. Олардың шығу тегі деректерде былайша беріледі: Шыңғыс хан- Жошы-Шибан-Баһадүр-Жошыбұқа-Мыңтемірхан-Бекқоңды-Әли-Қажымұхаммед, оның ұлдары – Сейидек хан, Махмудек хан және Махмудек ханның ұлдарынынң бірі – Ибак хан [130, 19 б.; 131, 56 б.; 144, 359-360 бб.]. М.Г. Сафаргалиев Сібір хандығын 1420 немесе 1421 жылы Едіге бидің ұлы Мансұрдың қолдауымен Шибанилық Хажымұхаммед хан қалаған дейді [44, 476 б.]. Қадырғали Жалайыр ол туралы былай дейді: «Негізінде Өзбекия арасында кең тараған хикаяда былай айтылады. Едіге би опат болады. Мансұр би болды. Хажы Мұхаммед оғланды Мансұр би хан көтереді. Бірі хан бірі би болып жүрер еді. Мансұр биді Барақ хан өлтірді. Онан соң бір күні Хажы Мұхаммед ханды да Барақ өлтірді. Және тағы Хажы Мұхаммед ханның ұлы Мұхаммед тек [өзі] хан еді» [101, 119 б.]. Шайх Хайдар хан билікке келген тұста Сібірде Махмудектің ұлы Ибақ билікте болатын. Ал Хажымұхаммед ханның бір ұлы Сайидек хан Сібірде бір ұлыстың билеушісі болса керек. Өйткені кейбір деректерде ол жалпылама түрде «хан» титулымен аталынса, ал Ибақты «хан» титулымен нақты көрсетеді [144, 362 б.]. М.Г. Сафаргалиев XY-XYІ ғасырлардағы Сібір хандығының аумағы мен шекараларын былайша көрсетеді: « ... Сібір хандығы Батыс Сібірдің көп бөлігін алып жатты. Батысында ол Ноғай ордасымен, Қазан хандығымен шектеседі. Оңтүстік шекарасы мен Тобыл өзендерінің жоғарғы ағысы бойымен өтіп, Ноғай ордасымен түйіседі» [44, 476-477 бб.].

Біздің ойымызша, Алтын Орда тариыхының зерттеушісі Сібір хандығының оңтүсіктегі шекарасын көрсетуде қателікке бой алдырған. «Көшпелі өзбектер» мемлекетінің солтүстіктегі шекарасын Әбілқайыр хан тұсында Сібір хандығымен шектеліп жатса, ол қайтыс болғаннан кейін Есіл мен Тобыл өзендерінің маңы маңғыттардың билігіне өте қойған жоқ. Бұл өңірлер мен оған іргелес аймақтарда Әбілқайыр ханның ұлдары мен өзге де шибанилық сұлтандардың ұлыстары болды. Сол себепті де, біз 1470 жылы Сібір хандығының оңтүстіктегі шекарасы Шығыс Дешті Қыпшақта Шибан Ұлысымен түйісіп жатты дейміз.

Шайх Хайдар ханның иелігі оңтүстікте Сырдың төменгі ағысы бойындағы шибанилық Иадгар ханның, оның мұрагері Буреке сұлтанның иелігімен түйісіп жатты. Ал Батыста Жем, Жайық өзендерінің орта ағысы бойындағы жерлер маңғыт тайпалары мен шибандық тайпалардың шекарасы болып есептелді. Шейх Хайдар ханның оңтүстік, батыс және солтүстіктегі қарсыластарының күресі оның Ұлысының аумағын анықтауға мүмкіндік береді. Оның ұлысы біздің есебімізше, Әбілқайыр ханның қайтыс болуынан кейін бұрынғы Шибан Ұлысының аумағына дейін қысқарған.

Жетісудағы Қазақ хандығы болса осы жылдары бұрынғы Орда Ежен ұлысының аумағына қайта келеді. Жоғарыда айтып өткен Бұрындықтың жорығы осы аумақтағы шибанилық сұлтандардың үстемдігіне қарсы бағытталып, оларды сол аумақтан кетуіне мәжбүрлеген. Бұрынғы өңірлеріне қайта оралған қазақ билеушілері Шығыс Дешті Қыпшақтың батыс, солтүстік-батыс өңіріндегі шибан Ұлысын толықтай жоюға кіріседі. Т.И. Султановтың көрсетуі бойынша Шайх Хайдар ханның билігі өте қысқа болып, ол ұрыстардың бірінде қаза табады [52, 129 б.].

«Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме», «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахиар», «Түрік шежіресі» секілді деректерде Шайх Хайдар ханға Сібір ханы Ибақ пен Үлкен Орда ханы Кіші Мұхаммед ханның ұлы Ахмед хан бірігіп жорық жасайды, олар жеңіске жетіп, ханды өлтіреді деп айтылады [130, 20 б.; 131, 57 б.; 132, 99 б.; 144, 362 б.]. Осылайша, Шайх Хайдар ханның өлтірілуімен Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы шибани әулетінің билігі де күйрейді. Көптеген әмірлер мен бектер жан-жаққа тарап кетсе, әулетке адал бір топ адам әулет өкілдерін Астрахань хандығына апарып паналатады. Бірақ ол жақта да ұзақ тұра алмай, қарсыластардың тықсыруымен қашып-пысып жүріп, арқыры Сырдың орта ағысы бойындағы Түркістан аймағына келеді [144, 362-363 бб.]. Сөйтіп, Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы жалғыз саяси күш – Қазақ хандығы болып санала бастайды. Белгілі зерттеуші Т.И. Сұлтанов бұл жөнінде былай деп тұжырымын береді: «Өзбек Ұлысының көп бөлігі билік Керей мен Жәнібектің және олардың жақтастарының қолына өтті. Жазба дерек мәліметтерін терең талдау бұл тарихи оқиғаның 875 (1470-1471) жылы болғандығын көрсетеді» [52, 129 б.].

Біз де осы тарихи дерекпен келісе отыра, Қазақ хандығының құрылу кезеңіндегі соңғы саты аяқталды деп санаймыз. Моғолстанның саяси шеңберінен шығып, Қазақ хандығы енді осы жылдан бастап Шығыс Дешті Қыпшақтағы жеке, дербес мемлекетке айналады да, бүкіл аймақтағы саяси қарым-қатынастардың субъектісі ретінде көріне бастайды.

Енді осы тараушада айтылған ойларымызды қорытындылайық.

Біріншіден, Қазақ хандығының құрылуы бір ғана оқиғамен жүзеге асқан процес емес, он шақты жылға созылған тарихи дамудың жемісі болып саналады. Керей мен Жәнібек хандар бастаған ру-тайпалар тобының Әбілқайыр хандығынан бөлініп кетуі – осы тарихи процестегі маңызды және алғашқы қадам болып есептеледі. Бөлініп кету мен кейін оралып саяси билікті қолға алу арасындағы кезеңді шарты түрде төрт сатыға бөлдік.

Екіншіден, Керей мен Жәнібек хандардың бөлініп кетуі кездейсоқ болған емес, ол Әбілқайыр хандығындағы ішкі саяси жағдайларға байланысты туындайды. Бөлініп кетудің алғышарттары мен себептері толық пісіп жетілгеннен кейін, түрткі болған оқиғаға – 1457 жылдың жазының соңы немесе күзінің басында «көшпелі өзбек» елі билеушісінің қалмақ билеушісі Үз Темір тайшыдан жеңілісі мен одан кейінгі Әбілқайыр ханның өзін қолдамағандарға қарсы жүргізген жазалау барысындағы әрекеттері жатады. Сол тұстағы Моғолстан ханы Есенбұғаның жағдайы өте қиын болып, туған ағасы Жүніс хан Мауереннахр билеушісі Әбу Сайд мырзаның тікелей қолдаумен Ыстықкөл маңындағы моғол тайпаларына билік жүргізіп, Есенбұға хандық билікті тартып алуға дайындалып жатқан болатын. Дәл осы кезде Керей мен Жәнібек хандар бастаған ру-тайпаларды Моғолстан аумағының бір бөлігі – Жетісудың батыс өңіріне қоныстандыра отырып, біріншіден моғол ханы өзіне одақтас тапса, екіншіден, бүкіл Жетісу аумағының Жүніс ханға қарауына тосқауыл қояды. Осындай күрделі шиеленіскен саяси даму жағдайында Жетісудың Шу өзені бойы мен Қозыбасы тауы аралығында Қазақ хандығы ту тігеді. Бөлініп кету мен Керейдің хан сайлануы аралығын біз, шарты түрде хандықтың құрылуы кезеңіндегі бірінші сатыға жатықыздық.

Үшіншіден, Қазақ хандығының құрылу кезеңіндегі екінші сатыда жаңадан қалыптаса бастаған хандық өзінің өміршеңдігін көрсетеді. Әбілқайыр ханға наразылар одан қашып Керей мен Жәнібекті пана тұтса, Жүніс ханның бүкіл Жетісуды иеленуіне жаңа хандық жол бермейді. Соған байланысты Жүніс хан аздаған әскерімен інісіне қарсы аттанып, Қашқар түбіндегі ұрыста жеңіліс табады.

Төртіншіден, 1461/1462 жылдан 1469 жылға дейінгі аралықтағы үшінші саты Есенбұғаның қайтыс болып, Дос Мұхаммедтің таққа отыруынан 1469 жылы оның Әбу Сайд мырзаның және Әбілқайыр ханның қайтыс болуына дейінгі аралықты қамтиды. Дос Мұхаммед ханның принципсіз жүргізген ішкі саясаты нәтижесінде Шығыс Түркістан жақтағы моғол әскерлерінің арасында жік пайда болса, Жетісу жақтағы Қазақ хандығы формалды түрде Моғолстан құрамында болып есептелгенімен іс жүзінде толығымен дербестене бастайды. Керей мен Жәнібек хандарға көшіп келу – одан ары жалғаса береді.

Бесіншіден, 1469 жылдың қысында Әбу Сайд мырзаның Ирак жақта қаза табуы, Темір әулеті арасында билік үшін күрестің қайта өрбіп, Хорасанда жеке биліктің, Мауереннахрда бірнеше иеліктің құрылуы, сол жылдың қысының соңында немесе ерте көктемінде Дос Мұхаммед ханның кенеттен қайтыс болуы - Әбілқайыр ханды Моғолстанның Жетісу жағындағы Қазақ хандығына қарсы соңғы жорығын жасауға итермелейді. Жорық Тобыл өзенінің жоғарғы ағысы бойындағы өңірден басталып, Ұлытау арқылы өтеді де, Қызыл Надырға, одан ары Жеті Құдық деген жерге жеткен.

Шамамен, 1469 жылдың желтоқсан айында күннің суытып, ауа-райының бұзылуы Әбілқайыр ханның ауырып, қайтыс болуы – жорықтың орта жолда тоқтауына алып келді. Сөйтіп, 1469 жылғы оқиғалар Қазақ хандығының құрылуы кезеңіндегі үшінші сатының аяқталғандығын көрсетеді.

Алтыншыдан, Әбілқайыр ханның қайтыс болуы мен «көшпелі өзбектер» еліндегі алауыздықтардың күшеюі ондағы ру-тайпалардың көбінің қазақ хандығына қосылуына алып келді. Біршама күшейіп алған Қазақ хандығы Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы саяси билік үшін күреске белсене араласады. Шибан ұлысын талқандауға оған көршілес Сібір хандығы, маңғыт мырзалары, Сырдың төменгі ағысы бойындағы Буреке сұлтанның Ұлысы да қатынасады. Қазақ хандығының билігі осы жылдары бұрынғы Орда Ежен Ұлысының аумағыа таралады. Шамамен, 1470-71 жылы Шайх Хайдар ханның өлтірілуімен Шығыс Дешті Қыпшақ аумағының басым бөлігі Қазақ хандығының құрамына қосылып, Қазақ хандығы толыққанды, дербес, жеке мемлекетке айналады. Сөйтіп, Қазақ хандығының құрылуы толығымен және түпкілікті түрде жүзеге асады.

Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызына тоқталсақ хандықтың құрылуы Қазақстан аумағында ежелгі замандардан бері үзілмей үздіксіз жүріп келген этникалық процестер мен ХІY-ХY ғасырлардағы Шығсы Дешті Қыпшақ аумағы мен оған көршілес аймақтардағы саяси құрылмдар дамуының заңды қорытындысы болып есептеледі. Сонымен бірге бұл маңызды оқиға мемлекетттіліктің дамуындағы белесті бір кезең болуымен ерекшеленеді. Осы аталған маңыздарды жеке-жеке талдап, қарастыралық.

Қазақ хандығының құрылуының аса зор маңызы жағына, оның этникалық дамуы жаңа сатыға көтеруі, оны бір деңгейден екінші бір деңгейге жеткізуі жатады. Отандық тариханамада қазақ халқының қалыптасуының аяқталу кезеңі Қазақ хандығының құрылуымен қатар жүзеге асты деген тұжырым берік орныққан [258, 260-269 бб.; 47, 274 б.; 51, 253-254 бб.]. Бұл тұжырымның пайда болуы Қазақ хандығының құрылуымен байланысты екендігіне ешкім де шүбә келтірмейді.

Қазақ хандығының құрылуы – Қазақстан аумағында ежелден бері үздіксіз жалғасып келе жатқан этникалық процесті жаңа белеске жеткізіп, қазақ халқынынң халық болып қалыптасқандығын көрсетті. Осылайша, Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызын этникалық тұрғыдан қарастыра келе, ол – қазақ халқының қалуптасуы кезеңін аяқтауға тікелей ықпал етті, этникалық процесті халықтық деңгейге көтерілген этносқа – «қазақ» атты этнонимді бергізді деп ойымызды түйіндейміз.

Қазақ хандығының құрылуының келесі бір тарихи маңызына, оның – ХІІІ ғасыр басында монғол жаулап алушылығына байланысты үзіліп қалған мемлекеттік дәстүрді жергілікті этностың дәстүріне сай қайта қалпына келтіруі жатады. ХІІІ ғасыр басына дейінгі Қазақстан аумағындағы қыпшақтық мемлекеттік жүйе мен монғолдық мемлекеттік жүйеде ортақ ұқсастықтар мен белгілер болса да, олардың әрқайсысында тек өздеріне ғана тән ерекшеліктер көп болатын. Мысалы, оған мемлекеттің саяси-әкімшілік құрылымының негізін билікті мұраландырудағы айырмашылықтарды, билік түрлерінің атқарушы билік түріне қарым-қатынастарын жатқызуға болады. Монғолдық мемлекеттік жүйе жаулап алуға байланысты шығыс Дешті Қыпшақ аумағына енгізіліп, бұрынғы жүйені ығыстырып шығарады, бірақта оны жергілікті тұрғындардың санасы мен жадынан өшіре алмайды. Монғолдық этнокомпоненттердің қыпшақтануы процесі монғолдық мемлекеттік жүйенің жергілікті ортаға бейімделуімен қатар жүреді. Соның нәтижесінде монғолдық мемлекеттік жүйеге тән ноян, баһадүр секілді терминдерді – би, бек, батыр деген жергілікті түрік-қыпшақ сөздері ығыстырады. Сондай-ақ жоғарғы билті мұралануда қыпшақтық дәстүр мен моғолдық дәстүр арасында өзгешеліктербар болып, ХІІІ- ХІY ғасырдың ортасына дейін монғолдық дәстүр үстемдік құрып келді. ХІY ғасырдың екінші жартысы мен ХY ғасырдың ортасына дейінгі аралықтағы саяси оқиғалардың көбісінің астарында осы екі дәстүр арасындағы күрестер жатты. Монғолодық дәстүр бойынша ханның мұрагері болып оның ұлдарының бірі сайланса, жергілікті дәстүрге сай билікті билеуші әулеттің жасы үлкен өкілі мұраланып отырған. Бұл дәстүр Алтын Ордада ХІY ғасрыдың соңы мен ХY ғасырдың басында қолданыла бастайды. Ал Қазақ хандығының құрылуы – қыпшақтық дәстүрдің толық жеңіске жеткендігін көрсетеді. Орыс хан ұрпақтары Шибан әулетіне қарсы күресте жеңске жетіп, Шығыс Дешті Қыпшақтағы билікті иеленгеннен кейін осы дәстүрді ұстанады. Керей мен Жәнібек Моғолстанға көшіп келіп, хан сайлау барысныда Керей жоғарғы билікті иеленеді. Монғолдық дәстүр бойынша 1428 жылы қайтыс болған Барақтың ұлы – Жәнібек хандық билікке келуі тиіс болатын. Ата жолы бойынша Керейдің хан болуы – қыпшақтық дәстүрдің жеңсіке жеткендігін көрсетеді.

Осылайша, Қазақ хандығының құрылуы – монғолдық үстемдікке дейінгі Қазақстан аумағындағы мемлекеттік жүйе мен дәстүрдің қайта үстемдікке шыққандығын дәлелдейді. Мұның өзі халық пен мемлекет арасындағы өзара байланыстардың болып, мемлекеттің халықтық сипатта болғандығын көрсетсе керек.

Сондай-ақ Қазақстан аумағында ежелгі замандардан ХY ғасыр ортасына дейін әртүрлі тарихи кезеңдерде өмір сүрген мемлекеттердегі билеуші әулеттер көбінесе бір тайпадан шығып, мемлекет атауы сол тайпа атауымен аталғаны белгілі. ХY ғасырдың ортасынан бастап әртүрлі саяси атаулардың орнына бір ғана саяси термин – Қазақ хандығы атауы орнығады. Бұл атау ХYІІІ ғасырдың басына дейін Қазақстан аумағындағы жалғыз мемлекеттің атауы ретінде қолданыста болады.

Ертіс пен Еділ өзендерінің, Сырдария мен Тобылдың жоғарғы ағысының аралығындағы орасан зор аймақ ХІ ғасырдан бері «Дешті Қыпшақ» деп аталынып келсе, Қазақ хандығының құрылуымен оның одан кейінгі ғасырлардағы дамуы жаңа ұғымды қолданысқа енгізеді. Жоғарыда аталған аймаққа қыпшақ тайпаларынан шыққан әулет билігінің орнауы – «Дешті Қыпшақ» - «Қыпшақ даласы» деген ұғымды енгізгені белгілі. ХYІ ғасырыдың бірінші жартысында «Қазақстан» термині алғаш рет жазба деректерде жазылып, ол «қазақтардың мекені», «қазақтардың елі» дегенді білдіреді [207, 180 б.]. Сөйтіп, Дешті Қыпшақ атауы тарихтың еншісіне қалдырылып, жаңа атау – жаңа этносаяси жағдайларға сай қызмет ете бастайды. Осылайша, Қазақ хандығының құрылуы – аймақтың саяси және этногеографиялық ұғымдарына да әсерін тигізіп, жаңа жағдайларға сай жаңа атауларды қалыптастырады.

Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызына – Қазақ хандығының құрылуының Қазақстан аумағындағы бір тарихи дәуірді аяқтап, жаңа бір тарихи дәуірге негіз қалауы жатады. Қазақ хандығының құрылуымен ХY ғасырдың ортасынан бастап Қазақстан территориясында жаңа тарихи дәуір басталады. Ол – Қазақ хандығы дәуірі.

Осылайша Қазақ хандығының құрылуы – Қазақстан тарихындағы аса маңызды оқиғалардың бірі деп есептеліп, ол – этникалық дамуларды халықтық деңгейге жеткізді, қазақ халқының халық болып қалыптасуының аяқталуына ықпалын тигізді, «қазақ» атты нақты этнонимді, «Қазақстан» атты жаңа этносаяси терминді дүниеге алып келді, Қазақ хандығы дәуірі деп аталатын жаңа тарихи дәуірдің басталуына негіз салды деп санаймыз.

Қазіргі кезде еліміздің ресми атауы – «Қазақстан Республикасы», халқымыздың атауы – «қазақ», жеріміздің атауы – «Қазақстан» - деп аталынуының негізінде ХY ғасыр ортасында құрылған Қазақ хандығы жатыр.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазақ хандығының құрылу тарихын қарастыра келе, оның ежелгі замандардан Қазақстан аумағында үздіксіз жалғасып келе жатқан этникалық, саяси, мәдени, рухани және мемлекеттілік дамулардың заңды қорытындысы екендігіне көзімізді жеткіздік. Қазақ хандығы құрылғанға дейінгі Қазақстан аумағындағы тарихи дамулар барысы бірнеше кезеңдерге бөлінеді де, әрбір кезең өзіне тән ерекшеліктермен айқындалады. Сол кезеңдердің біріне XIII-XV ғасырлар аралығы жатады. Бұл кезеңді Қазақстан тарихында монғолдар үстемдігі және монғолдар үстемдігінен кейінгі кезеңдер деп жалпылама түрде атаса, этникалық тұрғыдан алғанда, бұл ғасырлар- қазақ халқының қалыптасуының аяқталу кезеңіне жатады. Осы кезеңдегі этникалық дамулар Қазақ хандығының құрылуының этникалық алғышарттарын қалыптастырғандықтан, біз XIII-XV ғ.ғ. Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы этнопроцестерді жеке қарастырып, мынадай қорытындылар жасадық:

1) Кең мағынада қолданылып жүрген Дешті Қыпшақ ұғымының шығыс бөлігінде, яғни Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында өмір сүрген қыпшақ тайпалары монғол жаулаушылығы қарсаңында ішкі және сыртқы факторларға байланысты бір орталықтан басқарылатын мемлекеттік жүйе қалыптастыра алмай, үш саяси құрылымға бөлініп кетеді де, XIII ғасырдың басындағы монғолдардың жаулап алушылығына тойтарыс бере алмайды.

2) Монғол жаулап алушылығы Шығыс Дешті Қыпшақтың этникалық өмірін толық жойып жібере алмайды, бірақ оған сандық, сапалық жағынан өзгерістер енгізеді. Жаулап алу барысындағы ұрыстар мен шайқастарда адам шығындарының өте көп болуы, жергілікті кейбір ру-тайпалардың Шығыс Дешті Қыпшақ аумағынан басқа аумақтарға көшіп кетуі, бағындырылған аймақтардан қолөнершілер мен шеберлердің тұтқынға әкетілуі, жас жігіттерді әскердің қара жұмыстарына күштеп тартылуы, жергілікті халық есебінен монғолдардың әскер санын толтырып отыруы, әртүрлі жағдайларға байланысты өлім-жітімдердің, ауру-індеттердің көп болуы – жергілікті халық санының күрт азаюына алып келеді. Бұл жағдай Қазақстан аумағындағы этнопроцестің дамуына кері әсер етеді, бірақ этнопроцесті біржолата тоқтата алмайды.

3) Монғол жаулапалушылығына байланысты Шығыс Дешті Қыпшақ аумағына Монғолия жерінен түрік тілдес, монғол тілдес тайпалар қоныс аударып, жергілікті этнопроцестерге араласады да, XV ғасырдың ортасында жеке халық боп қалыптасқан қазақ халқының құрамындағы ру-тайпалардың біріне айналады.

4) XIII-XIV ғасырлар саяси өмірдегі секілді этноөмірде де үлкен маңызға ие болады. Түріктік және монғолдық этнокомпоненттер жергілікті дештілік қыпшақ тайпалармен араласа келе, XIV ғасырдың бірінші жартысында қыпшақталып кетеді. Жаңа этноқауымдастық пайда болып, ол «өзбек» атты жалпылама жиынтық атаумен аталады.

5) Түріктік және монғолдық этнокомпоненттердің қыпшақтануы процесінде ислам діні атқарып, ол барлық этноэлементтер үшін ортақ кеңістік пен ортақ құндылықтар қалыптастырады.

6) Қазақ хандығының құрылуы мен қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы бір тарихи кезеңде жүзеге асқан және олар бір-біріне өзара әсер еткен процестер болып саналады. XIV ғасырдың екінші жартысында Алтын Ордадағы саяси бытырақылықтар этносаяси тұрғыда Шығыс Дешті Қыпшақтың дербес дамуына алып келеді. Ақ Орда билеушілерін жазба деректер «өзбектер ханы» деп жазса, Мухаммед Хайдар Дулати Шығыс Дешті Қыпшақты «Өзбекстан» деп атайды. Шайбанилық Әбілқайыр ханның билігі осы аумақта толығымен орнауына байланысты Шығыс Дешті Қыпшақтың тайпалары «көшпелі өзбектер» атты жаңа, жалпылама түрдегі жиынтық атауымен аталады. 92 тайпадан тұратын бұл этноқауымдастық үш үлкен тайпалар тобына жіктеледі. Осы үш тайпалар тобындағы әр тайпаның шығу тегін анықтау барысында маңғыттар деп аталатын алғашқы топта жергілікті қыпшақтық пен түрік-монғолдық этнокомпоненттердің арасалмақтары шамамен бірдей, ал екінші топты құрайтын Шибандық тайпалар тобында жергілікті қыпшақтық этноэлементтерге қарағанда түрік-монғолдық элементтердің үлесі көптеу екендігі байқалады. Ал ордаежендік тайпалар тобы деп біз шартты түрде атаған үшінші топтың құрамында керісінше, жергілікті қыпшақтық этноэлементтер басымдылық байқатады. Ақ Орданың басты этникалық негізін құраған бұл тайпалар тобы ХҮ ғасырдың ортасында «көшпелі өзбектер» этноқауымдастығымен бөлектеніп, Керей мен Жәнібек хандардың басшылығымен өз мемлекетін – Қазақ хандығын құрады. Осылайша, бір жағынан ордаежендік тайпалардың ын Ордадағы саяси бытырақылықтар этносаяси тұрғыда Шығыс Дешті налады. «көшпелі өзбектерден» бөлектенуі – қазақ халқының қалыптасуының аяқталуына алып келсе, екінші жағынан, қазақ халқының жеке этнос ретінде пайда болуы – Қазақ хандығын тарих төріне шығарады. Сол себепті де Қазақ хандығының құрылуында ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы этникалық процестер басты роль атқарып, олар негізгі алғышарттардың бірі болып саналады.

Қазақ хандығының құрылуы ХҮ ғасырдың бірінші жартысындағы Шығыс Дешті Қыпшақта өмір сүрген Әбілқайыр хандығы, Моғолстан және Мауреннахрдағы Темір әулеті мемлекеттері арасындағы саяси қарым-қатынастардың дамуының заңды қорытындысы болды. Ақ Орданың соңғы билеушісі Барақ хан қаза тапқаннан кейін Шибан Ұлысында 17 жасар Әбілқайыр жергілікті дін басылары мен ру тайпа жетекшілерінің тікелей қолдауымен хан болып сайланады да, өз билігінің алғашқы кезеңінде бытырап кеткен Шибан Ұлысын біріктіреді. ХҮ ғасырдың 40-шы жылдарының екінші жартысында Сыр бойындағы қалалар мен өңірлерді бағындыру арқылы Әбілқайыр хан алғаш рет бүкіл Шығыс Дешті Қыпшаққа өзінің жеке-дара билігін орнатады. Әбілқайыр ханның билігінің күшеюі оны билікке алып келген жергілікті ру-тайпа жетекшілерінің мүддесіне қайшы келеді де, осы қайшылық ХҮ ғасырдың ортасында «көшпелі өзбектер» елінің ішкі саяси жағдайын айқындайды. Оны шайбанилық ханның жорықтарына қатынасқан тайпа басшылары туралы баяндайтын жазба дерек мәліметтері дәлелдейді. Әбілқайыр ханның билігі неғұрлым күшейген сайын соғұрлым оны қолдаушылардың саны азая бастағанын көреміз. «Көшпелі өзбектерден» бірінші болыпмаңғыт тайпалары бөлініп кетеді. 1457 жылғы Сығанақ түбіндегі ойраттардан жеңіліс Әбілқайыр хандығының ішкі әлсіздігін көрсетіп берді. Сондай-ақ осы жылы Сырдың төменгі ағысы бойын мекендейтін шибанилық Иадгар сұлтанның хан болып сайланылуы да «көшпелі өзбектер» мемлекетінің ыдырай бастағандығын көрсетеді. Осындай, ішкі саяси жағдайдың шиеленісуі Ақ Орда хандығының мұрагерлігін де қоластындағы ру-тайпалармен бірге оқшаулануға өте қолайлы саяси алғышарттар әзірлейді.

Әбілқайыр хандығының сыртқы саяси жағдайы да, әсіресе, Моғолстан және Мауереннахрдағы Темір әулеті мемлекетімен ХҮ ғасырдың ортасындағы саяси қарым-қатынастары да Шығыс Дешті Қыпшақтағы шибан әулеті үшін тиімді болмады. Жазба дерек мәліметтері көрсеткеніндей, кейбір моғол тайпаларының моғол ханының билігінен қашып, Шығыс Дешті Қыпшақты пана тұтуы екі билеуші арасында достық қатынастардың болмағандығын дәлелдейді. Сол сияқты Әбілқайыр ханның Мауреннахрдың ішкі саяси істеріне ХҮ ғасырдың ортасында белсене араласуы да Мауереннахр тарапынан оған деген қарсы күштерді көбейтеді. Міне, «көшпелі өзбектер» елінің ХҮ ғасырдың 50-ші жылдарының екінші жартысындағы ішкі және сыртқы саяси жағдайларының әлсіз, әрі тұрақсыз болуы – Керей мен Жәнібек хандардың басшылығымен Қазақ хандығының құрылуына өте қолайлы саяси алғышарттар тұрғызады.

Әбілқайыр хандығы секілді ХҮ ғасырдың бірінші жартысындағы Моғолстан мемлекетінің де ішкі және сыртқы саяси жағдайлары да Қазақ хандығының Моғолстанның бір бөлігі болыр саналған Жетісу аймағында құрылуына өте қолайлы жағдайлар жасайды. ХҮ ғасырдың екінші ширегінде моғол билеушісі Есенбұға ханның Шығыс Түркістандағы қалалық-отырықшылық аудандардың тұрғындарына арқа сүйеуі Ыстық көл аймағы мен Жетісу өңіріндегі моғол тайпалары басшыларының қарсылықтарын туғызады да, олар ханға қарсы ашық наразылықтар жасап, орталық билікке бағынудан бас тартады. Әрбір тайпа әмірі өз аймағында дербес өмір кешеді. Моғолстандағы хандық биліктің әлсірегені сондай, Есенбұға хан әмірлердің қарсылықтарына қарсы ешқандай әрекет жасай алмайды, онда қажетті күш те жоқ болатын.

Ал Моғолстанның сыртқы жағдайына келсек, ол да моғол билеушісі үшін өте тиімсіз болды. Бір жағынан, шығыстағы көршісі ойраттардың тонаушылық сипаттағы жорықтары әлсін-әлсін қайталанып тұрды да, ол бытыраңқылық жағдайдағы моғолдарға орасан зор қиыншылықтар туғызады. Кейбір тайпалардың Шығыс Дешті Қыпшаққа көшіп кетіп, Әбілқайыр ханды паналауы – екі мемлекет арасындағы қарым-қатынастарды одан ары күрделендіріп жібереді. Сондай-ақ Моғолстанның Мауереннахрдағы Темір Әулеті мемлекетімен саяси қарым-қатынастары да шиеленісті жағдайда дамиды. Шахрухтың қайтыс болуынан кейін Темір ұрпақтары арасындағы билік үшін өзара талас-тартыстар мен күрестерді пайдаланып Есенбұға хан бірнеше рет Мауереннахрдың Шығыс аймақтарына тонаушылық жорықтар ұйымдастырып, ол аймақтардың тұрғындарын күйзелістерге ұшыратады. Тек 1451 жылы Әбу Сайд мырзаның Самарқанда билікке келуінен кейін бірнеше рет моғолдарға қарсы тойтарыстар беріледі. Осылайша, XV ғасырдың 50-ші жылдарында Моғолстанның Мауереннахрдағы Темір Әулеті мемлекетімен қарым-қатынастарының өте күрделеніп, нашар болуы Қазақ хандығының Моғолстан аумағында ту тігуіне қолайлы саяси алғышарттар әзірлейді.

Мауереннахрдағы Темір Әулеті мемлекетінің де ішкі және сыртқы саяси жағдайларының XV ғасырдың ортасында Қазақ хандығының Жетісу жерінде құрылуына алғышарттар даярлайды. Әмір Темір негізін қалаған империя оның немересі Шахрухтың билігі тұсында сырттай қарағанда қуатты болып көрінгенімен, империяның әртүрлі аймақтарында сепаратистік ағымдар жиі бас көтеріп тұрады. Шахрухтың билігінің соңғы жылдары ол ашық көріне бастайды. Тіпті тақтан үміткерлер арасында күреске ашық дайындықтар жүре бастайды. Шахрух қайтыс болып, Әбу Сайд билікке келгенге дейінгі 4-5 жыл ішінде империя Темір ұрпақтары арасында бірнеше дербес иеліктерге бөлініп кетеді. Орталығы Самарқан қаласы болған Мауереннахрда Әбу Сайд мырза Әбілқайыр ханның тікелей көмегімен 1451 жылы билікке келіп, Хорасанды иелену үшін әулеттің басқа өкілдерімен күрес жүргізеді. Оның Гератты иеленуге бағытталған күресіне моғол билеушісі Есенбұға ханның Мауереннахрдың шығыс аймақтарына жорықтар жасауы үнемі кедергі жасап отырды. Әбу Сайд мырза Есенбұғаның жорықтарын тоқтату үшін оған қарсы Жүністі пайдаланып, күрес барысын Моғолстан аумағына аударады. Есенбұға хан болса Жүністің алғашқы жорығына әрең тойтарыс береді, бірақ онымен ұзақ күресуге күші жетпейтін еді. Сондай-ақ оған мықты одақтас та қажет болатын. Осындай жағдайлар Жетісу аймағында Керей мен Жәнібек хандардың басшылығымен Қазақ хандығының құрылуына өте қолайлы және тиімді саяси алғышарттар даярлайды.

Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібек хандардың шығу тегін нақты анықтаудың өзіндік маңызы бар. Біз олардың шығу тегі Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен бастау алатындығын дәлелдеп көрсету арқылы ордаежендік әулет билігінің ХІІІ ғасырдан бері Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында үзілмегендігіне көз жеткіздік. Орда Ежен Ұлысында, кейіннен оның негізінде қалыптасқан Ақ Орда мемлекетінде 2 ғасыр бойы Жошының үлке= ұлының ұрпақтары үздіксіз билікте болады. Орыс хан тұсында Ақ Орда дербес мемлекетке айналып, Орыс ханның ұрпақтары Алтын Ордада билік ете бастайды. Барақ ханның қайтыс болуымен ордаежендік әулеттің билігі уақытша ғана Шығыс Дешті Қыпшақта тоқтатылады, бірақ әулет өмір сүруін тоқтатпайды. Шайбанилық әулеттің күшеюіне байланысты ордаежендік әулет өкілдері амалсыздан оларды мойындауға мәжбүр болады. Шайбанилық әулет билігінің әлсіреуіне байланысты ордаежендік әулеттің сол тұстағы белсенді өкілдері Керей мен Жәнібек сұлтандар өздеріне қарасты ру-тайпалардың қолдауымен әулет билігін Шығыс Дешті Қыпшақта қайта орнату үшін Әбілқайыр ханға қарсы шығады. Алдыңғы беттерде айтып өткендей, XV ғасырдың орта тұсында Қазақ хандығының құрылуына Шығыс Дешті Қыпшақ пен оған көршілес Моғолстан, Мауеренахрда қалыптасқан саяси жағдайлар өте қолайлы жағдайлар жасайды.

Керей мен Жәнібек сұлтандар қалыптасқан саяси жағдайды терең түсіне біліп, бірден іс-әрекетке кіріседі. 1457жылы Әбілқайыр ханның Сығанақ қаласы түбінде ойраттардан жеңіліс табуы және одан кейінгі уақытта шибанилық әулет жетекшісінің ордаежендік әулет өкілдеріне жасай бастаған қысымшылықтары оларды «көшпелі өзбектер» елінен ұйымдасқан түрде бөлініп кетуіне алып келеді.

Тарихи әдебиеттер мен зерттеулерде Қазақ хандығының құрылуында басты роль атқарған осы тарихи оқиғаның маңызына жете көңіл бөлінбей оны «Керей мен Жәнібек хандар өз жақтастарымен Әбілхайыр ханнан қашып кетті » деп түсіндіріліп жүр. Біз өз зерттеуімізде мұндай тұжырымдарды қате, сол тұстағы Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында болған этникалық және саяси процестерге терең талдаулар жүргізілмегендіктен туындаған үстіртін пікір деп есептейміз. Дұрысына келсек, Қазақ хандығының құрылуындағы басты оқиғалардың бірі боп саналатын бұл оқиға – «қашып кету» емес, бөліну болып саналады. Бұл бөліну – «көшпелі өзбектер» елінің тарихындағы бірінші бөлініс емес болатын. Маңғыт билерінің өз тайпаларымен «көшпелі өзбектерден» бөлінуі алғашқы бөлініс болса, шибанилық Иадгар ханның 1457 жылы хан боп сайлануын екінші бөлініске жатқызуға болады. Ордаежендік тайпалардың да өз жетекшілерімен қолайлы сәтті пайдаланып «көшпелі өзбектерден» бөлініп кетуін осы тұрғыдан қарастырғанда ғана біз Қазақ хандығының құрылуын тереңірек түсінеміз.

Ал енді хандықтың құрылған жылы жөніндегі пікірлерге талдау жасай келе, бұл мәселеге қатысты негізінен үш пікірдің үстем болғандығын аңғарамыз. XIX ғасырдың 60-шы жылдарынан XX ғасырдың 60-шы жылдарына дейін «Қазақ хандығы 1456 жылы құрылған» деген пікір тарихи әдебиеттердің бәрінде дерлік айтылып, үстем болып келеді. Бұл пікірдің пайда болуына мынадай жағдайдың себеп болғаны анықталып отыр. В.В.Вельяминов-Зерновтың Әбілхайыр билігінің күшейіп тұрған кезін көрсету үшін шамамен айтқан бұл жылын кейінгі зерттеушілер ешбір талдаусыз Керей мен Жәнібектің Әбілхайыр ханнан бөлінген және хандықтың құрылған жылы деп көрсетеді. Біз бұл жылды қате деп санаймыз. Екінші бір датаға Мұхаммед Хайдар Дулатидың болжамымен шамамен айтқан 1465-1466 жылдар алынып отыр. Бұл пікір XX ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап қазіргі күндерге дейін үстем пікір болып отыр. «Тарих-и Рашиди» авторының шамамен айтқан бұл датасына деректанулық тұрғыда талдау жасау оның да қате екендігін көрсетеді. Үшінші пікірді білдіруші Т.И. Сұлтанов 1470-1471 жылды Қазақ хандығының құрылған жылы деп есептейді. Белгілі зерттеушінің бұл пікірін біз толық дұрыс деп айта алмаймыз.

Біздің көрсетуіміз бойынша, Қазақ хандығының құрылуы бір оқиға шеңберінде емес, бір тарихи желідегі және бір-біріне өте тығыз байланыстағы бірнеше оқиғалардың барысында жүзеге асқан. Біз оны он жылдан астам уақытқа созылған тарихи процесс деп қарастырып, ондағы оқиғалардың дамуына байланысты процесті өз ішінде бірнеше сатыға-1457 жылдың соңындағы бөлініп кету мен 1458 жылдың көктеміндегі Керейдің хан болып сайлануы аралығы жатқызылды. Ханның сайлануымен мемлекетті құрылды деуге болады. Бірақ ол өзге мемлекеттің аумағында, өзге мемлекет басшысына жартылай бағыныштылықта болғандықтан, біз жаңадан ту көтерген мемлекетті құрылды деп есептемей, құрылуының басы деп санаймыз. Хандықтың толығымен құрылуының келесі сатыларына – 1458-1461/62 және 1461/62-1469 жылдар аралықтары жатқызылды. Бұл жылдарда Моғолстан аумағында ту көтерген Қазақ хандығына бір жағынан, Моғол билеушілерінің ықпалы әлсірей бастаса, екінші жағынан Шығыс Дешті Қыпшақтағы шибан Әулетінің билігін жоюға күш жинай бастайды. Қазақ хандығының құрылуы барысындағы соңғы сатыға -1469-1470/1471 жылдар аралығы жатады. Әбілқайыр ханның қайтыс болуынан кейін Қазақ хандығы Шығыс Дешті Қыпшақтан шибанның Әулеттің билігін түбірімен жою үшін басқа да күштермен бірге ашық күреске шығады. 1470/71 жылы Әбілқайыр ханның мұрагері Шайх Хайдар хан өлтіріліп, Әулеттің басқа өкілдері жан-жаққа қашып кетеді. Содан кейін ғана Шығыс Дешті Қыпшақтың басым бөлігінде Қазақ хандығының билігі толығымен және түпкілікті түрде орнығады. Нақты бір территориядағы нақты бір халықты басқаруға нақты бір әулет билігінің жеңіске жетіп, нақты бір ханның хан болып отыруын – мемлекеттің толық түрдегі құрылуының аяқталуы деп санаймыз. Осылайша, Қазақ хандығының құрылған жылы жөнінде біз, 1457 жылы Керей мен Жәнібек хандар бастаған ордаежендік тайпалардың «көшпелі өзбектер» этноқауымдастығынан бөлініп, Жетісуға кетуін- хандықтың құрылуының басталуы деп, ал 1470/71 жылы Шығыс Дешті Қыпшақ аумағынан шибанилық әулетті ығыстырып, өз билігін толығымен орнықтыруын – Қазақ хандығының құрылуының аяқталған жылы деп есептейміз.

Қазақ хандығының құрылуының қазақ халқының тарихында алатын орны ерекше, маңызы зор болды. Ол – Қазақстан тарихындағы ірі де елеуліоқиғалардың бірі бола отыра, этникалық процестердің жаңа сатыға көтереді, халықтық деңгейге дейін өсіреді, қазақ халқының халық болып қалыптасуының аяқталуына ықпалын тигізеді.рны ерекше, маңызы зор болды., өз билігін толығымен орнықтыруын - Қазақ даежендік тайпалардың " «Қазақ» атты нақты этнонимді, «Қазақстан» атты жаңа этносаяси терминді дүниеге әкеледі. Қазақстан тарихындағы Қазақ хандығы деп аталатын тарихи дәуірдің басталуына негіз салады. Сондай-ақ, Қазақ хандығының құрылуы – Қазақстан аумағындағы мемлекеттіліктің де этникалық дамулар секілді жаңа сатыға көтергендігін көрсетеді. Ұлттық сипатқа ие болған этникалық даму ұлттық сипаттағы мемлекеттілікті өмірге әкеледі. Қазақ хандығы – бір жағынан алғанда, Қазақстан аумағындағы жалпы мемлекеттілік дамудың уақыт шеңберіндегі бір көрінісі болса, екінші жағынан алғанды ол – жалпы мемлекеттіліктің жай ғана уақыт шеңберіндегі көрінісі емес, оның ұлттық сипатқа ие болған мемлекеттілігінің көрінісі болып табылады. Сол себепті де Қазақ хандығы басқа мемлекеттік құрылымдарға қарағанда (Астрахан хандығы, Ноғай Ордасы, Сібір хандығы, Моғолстан, Темір әулетінің мемлекеті, Шайбанилар Әулетінің мемлекеті, Аштарханилер әулетінің мемлекеті және т.б.) анағұрлым ұзақ өмір сүреді.

Ұлттық сипаттағы мемлекеттілікке, этносқа «қазақ» атауының берілуі, осы терминге деген ғалымдардың назарын XVIII ғасырдан бері аударып келеді. Оның шығуын түсіндіруде көптеген пікірлер мен тұжырымдар айтылды. Біз олардың бәріне талдаулар жасай келе, «қазақ» сөзінің мәні мен мағынасының әрбір тарихи кезеңде өзгеріп отырғандығына көзімізді жеткіздік. «Қазақ» сөзі алғашқы кезде әлеуметтік мәнде қолданылып, оның мағынасына өз руынан, тайпасынан, қауымынан, жұртынан бөлектеніп, өз бетінше ешкімге бағынбай, дербес, еркін өмір сүретін адам немесе адамдар тобы жатқызылған. XIII-XV ғасырлардағы Алтын Орда, Шағатай Ұлысы аумақтарында болған оқиғалар мен өзгерістер енгізеді. Билеуші әулет өкілдері арасындағы билік үшін болған талас-тартыстарда жеңіліске ұшыраған шыңғыстық ұрпақтар өз жақтастарымен уақытша болса да өз елінен кетуге мәжбүр болады. Осындай мағынадағы «қазақ» сөзі уақытша саяси-әлеуметтік мәнде қолданыла бастайды. «Қазақтас» сөзінің жазба деректерде осы кезеңде кездесуі – «қазақ» сөзінің алғашқы мәнінің өзгеріске ұшырағанын көрсетеді. «Қазақ» сөзінің келесі мәні Керей мен Жәнібек хандар бастаған ордаежендік тайпалар тобының «көшпелі өзбектер» этноқауымдастығынан бөлініп кетуіне байланысты өзгеріске ұшырайды. Қазақ хандығының негізін салушылар өздерін қолдаған белгілі бір әлеуметтік топпен бірге бөлініп кеткен жоқ, олар өздеріне бағынышты тайпалар тобымен бірге бөлініп кетеді. Осылайша, «қазақ» сөзі саяси-этникалық мәнге ие болады. Бұл мәндегі ұғым жазба деректерде «өзбек-қазақ» деген терминнен беріледі. «Қазақ» сөзінің соңғы мәні Қазақ хандығы билігінің Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында толығымен орнауына байланысты өзгеріске ұшырап, ол сөз енді таза этникалық мәнде қолданыла бастайды. «Қазақ» сөзінің осы мәні, яғни этникалық мәні қазіргі күнге дейін қолданылып келеді.

Сөйтіп, біз Қазақ хандығының құрылу тарихы жөніндегі жалпы ойларымызды аяқтай келе, ол – Қазақстан аумағындағы ежелгі замандардан бері үздіксіз жалғасып келе жатқан этникалық, саяси, экономикалық, мәдени, рухани, мемлекеттілік дамулардың заңды қорытындысы болып табылады деп санаймыз. Кез келген мемлекеттің құрылу тарихы, оның ішінде Қазақстан аумағында өмір сүрген мемлекеттердің құрылу тарихын, оның пайда болуының тарихы алғышарттарымен, сол тұстағы жалпы тарихи процестермен тығыз байланыстыра қарағанда ғана біз, жалпы өз еліміздің тарихындағы мемлекеттер мен мемлекеттіліктің құрылу, қалыптасу, нығаю тарихын терең біле аламыз.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. - 296 б.

2 Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах.– СПб., 1864. Ч.2. – 498 с.

3 Радлов В.В. Из Сибири. Страницы дневника /Пер. с нем. К.Д. Цивиной и Б.Е. Чистовой. – М., 1989. – 749 с.

4 Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. – Вып. ІІІ-ІY. – СПб., 1896. - C. 277-456.

5 Крафт И. Сборник узаконении о киргизах степных областей. – Оренбург, 1898. – 532 с.

6 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Соч. – Т.I. – М., 1963. – 597 с.

7 Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья // Сочинения. – М., 1963. – Т. ІІ. Ч.1. – С. 21-106.

8 Бартольд В.В. История Туркестана (Конспект лекций) // Сочинения. – Т. ІІ. Ч.1. – М., 1963. – С. 107-168.

9 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана // Сочинения. – М., 1963. – Т. ІІ. Ч.1. – С. 167-433.

10 Бартольд В.В. Улугбек и его время // Соч.– М., 1964. – Т. ІІ. Ч.2. – С. 25-196.

11 Бартольд В.В. Абулхайр // Сочинения. – М., 1964. – Т. ІІ. Ч.2. – С. 489-490.

12 Бартольд В.В. Борак хан // Сочинения. – М., 1964. – Т.2. Ч.2. – С. 509-512.

13 Бартольд В.В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии // Соч. – М., 1968. – Т.V. – С. 17-192.

14 Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов // Соч.– М., 1968. – Т.V. – С. 193-229.

15 Бартольд В.В. Хафиз-и Абру и его сочинения // Соч.– М., 1973. – Т.VIII. – С. 74-97.

16 Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы, 1991. – 80 б.

17 Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен.–Оренбург, 1924. Ч.1. – 291 с.

18 Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. – Ташкент, 1925. – 64 с.

19 Тынышпаев М. Отзыв о труде А.П.Чулошникова по истории киргиз-казахского народа. Издание изучения Казахстана. – Кзыл-Орда, 1926. - 15 с.

20 Тынышпаев М. История казахского народа. Составители и авторы предисловия проф. Такенов А.С. и Байгалиев Б. – Алма-Ата: «Қазақ университеті», 1993. – 224 с.

21 Грумм-Гржимайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. – Т.II.: Исторический очерк этих стран в связи с историей Средней Азии. – Ленинград, 1926.

22 Асфендияров С.Д. История Казахстана (с древнейших времен). 2-ое издание / Под ред. проф. А.С. Такенова: учебное пособие. – Алматы, 1993.

23 Вяткин М. Очерки по истории Казахской ССР. – Т.I.: С древнейших времен до 1870 г. – М., 1941.

24 Вяткин М. К вопросу об образовании Казахского ханства // Большевик Казахстана. – 1941. – № 4. – С. 42-52.

25 История Казахской ССР c древнейших времен до наших дней / Под редакцией М.Абдыкалыкова и А.Панкратовой. – Алма-Ата, 1943. – 672 c.

26 Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана // МИТУСА. Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. –Сталинабад, 1954. – С. 3-37.

27 Семенов А.А. Шейбани-хан и завоевание им империи тимуридов // МИТУСА. - Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. – Сталинабад, 1954. – С. 39-83.

28 Семенов А.А. Первые шайбаниды и борьба за Мауереннахр. // МИТУСА. - Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. – Сталинабад, 1954. – С. 109-150.

29 Шахматов В.Ф. Казахская пастбищно-кочевая община: вопросы образования, эволюции и разложения. – Алма-Ата: Наука, 1964. – 207 с.

30 Шахматов В.Ф. К вопросу об этногенезе казахского народа // Изв. АН КазССР. Серия историческая. – Вып. 6. – С. 80-99.

31 Шахматов В.Ф. О пастбищно-кочевой (земельной) общине казахов // Вопросы истории Казахстана Восточного Туркестана. – Алма-Ата, 1962. – С. 3-40.

32 Ибрагимов С.К. Некоторые данные к истории Казахстана ХV-ХVІ вв. // Известия АН КазССР. Серия истории, экономики, философии, право. – Вып. 3. - 1956. – С. 107-113.

33 Ибрагимов С.К. Некоторые источники по истории Казахстана ХV-ХVІ вв. // Вестник АН КазССР. – 1956. - №9.

34 Ибрагимов С.К. Новые материалы по истории Казахстана ХV-ХVІ вв. // История ССР. 1960. - №.4. – С. 152-158.

35 Ибрагимов С.К. Сочинения Масуда бен Осман Кухистани «Тарих-и Абулхайр-хани» // Известия АН КазССР. Серия истории, экономики, философии, право. – Вып. 3 (8). - 1958. – С. 85-102.

36 Ибрагимов С.К. «Михман наме-и Бухара» Рузбихана как источник по истории Казахстана ХV-ХVІ вв. // В кн.: Новые материалы по древней и средневековый истории Казахстан. ТИИАЭ КазССР.– Алма-Ата, 1960. – Т.8. -141-157 с.

37 Ибрагимов С.К. К истории Казахстана ХYІ в. // Вопросы филологии и истории стран советского и зарубежного Востока. – М., 1961.

38 Ибрагимов С.К. Еще раз о термине «казах» //В кн.: Новые материалы по древней и средневековой истории Казахстан. ТИИАЭ КазССР. – Алма-Ата, 1960. – С. 66-71.

39 Ибрагимов С.К. «Футухат-хани» Бинай как источник по истории Казахстана второй половины ХV в. ХХV международный конгресс востоковедов. Доклады делегации СССР. ИВЛ. – М., 1960.

40 Ибрагимов С.К. «Шейбани нама» Бинаи как источник по истории Казахстана ХV века // ТСВ АН КазССР.– Алма-Ата, 1959. – Т.1. – С. 190-207.

41 Ибрагимов С.К. Қазақ тарихының кейбір жаңа деректері жөнінде. Известия АН КазССР, сер. ист., арх. и этн. – Вып. 1 (9). - 1959. - 75-78 бб.

42 Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии (ХVІ – середине ХІХ в.). – М., 1958.

43 Петров К.И. Очерки феодальных отношений у киргизов в ХV-ХVІІІ вв. – Фрунзе, 1961. – 175 с.

44 Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды // В кн.: На стыке континентов и цивилизации... (из опыта образования и распада империй Х-ХVІ вв.) – М., 1996. – С. 277-526.

45 Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. – М., 1965. – 196 с.

46 Юдин В.П. Центральная Азия в ХV-ХVІІІ веках глазами востоковеда. – Алматы, 2001.

47 Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине ХІV – начале ХVІ веков (Вопросы политической и социально-экономической истории) –Алма-Ата, 1977. - 288 с.

48 Султанов Т.И. Некторые замечания о начале казахской государственности // Известия АН КазССР. Серия общественная. - Вып. 1. – Алма-Ата, 1971.

49 Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в ХV-ХVІІ вв. – М., 1982. - 133 с.

50 Абусейтова М.Х. Казахское ханство во второй половине ХVІ века. –Алматы, 1985. – 104 с.

51 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: Летопись трехтысячилетий. – Алматы, 1992. - 384 с.

52 Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.

53 История Казахстана с древнейших времен до наших дней. В 5-ти томах.– Алматы, 1997. – Т. 2. - 624 с.

54 Қазақстан тарихы. Көне замандардан бүгінгі күнге дейін. – Т.2. – Алматы, 1998.

55 Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVII вв.: история, политика, дипломатия. – Алматы, 1998.

56 Хасенов Ә. Қазақ тарихының бес мың жылдық баяны. (Көне заманнан XX ғасырға дейін). – Алматы, 1996. – 296 б.

57 Жолдасбаев С.Ж. М.Х. Дулати және XV-XVI ғасырлардағы Қазақ хандығы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. - 112 б.

58 Қинаятұлы З. Қазақ мемлекеті және Жошы хан (тарихи-сараптамалық зерттеу). – Астана: Елорда, 2004. - 344 б.

59 Кинаятулы З. Преемственность в истории государств кочевников // В кн.: История казахской государственности древность и средневековье. – Алматы: Адамар, 2007. – С. 6-32.

60 Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты кейбір деректердегі ақаулар және оларды дұрыс түсіндіру мәселесі // Вестник АГН. – № 1. 1998. - 70-74 бб.

61 Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылуы // Қазақ тарихы. - 1995. - № 6.

62 Кәрібаев Б. Шәкәрім Құдайбердіұлы және Қазақ хандығы құрылуының мәселелері // Шәкәрім Құдайбердіұлының мұрасы: Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. –Алматы, 2007. - 61-68 бб.

63 Кәрібаев Б. Шайбанилық шежіре Қазақ хандарының шығу тегін неге бұрмалаған? // Ақиқат. - № 6. - 1993.

64 Ибн ал-Асир // СМИЗО. – Т.1. – С. 1-45.

65 Шихаб ад-дин Мухаммад ан-Насави. Жизнеописание султана Джалал ад-дина Манкбурны. – Баку, 1973.

66 Ибн Абд-аз Захир // СМИЗО. – Т.1. – С. 46-64.

67 Рукн ад-дин Бейбарс // СМИЗО. – Т.1. – С. 76-123.

68 ан-Нувайри // СМИЗО. – Т.1. – С. 128-171.

69 ал-Омари // СМИЗО. – Т.1. – С. 128-171.

70 ал-Дженнаби // СМИЗО. – Т.1. – С. 535-538.

72 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. В.Тизенгаузена. – Т.1. Извлечения из сочинений арабских. – СПб., 1884. – С.563.

73 История монголов инока Магаки ХІІІ в. / Перевод и объяснения К.П.Патканова. – СПб., 1871.

74 Из истории Вардана / В кн.: История монголов по армянским источникам. - Вып. 1. – СПб., 1873.

75 Хронологическая история, составленная отцом Мхитаром вардапетом Айриванским / Пер. и прим. К.П. Патканова. – СПб., 1869.

76 Из истории князя Стефана Орбеляна, митрополита Сюнийского, писавшего в конце ХІІІ в. / В кн.: История монголов по армянским источникам. – Вып.1. Перевод и объяснения К.П.Патканова. – СПб., 1873.

77 Из летописи констабля Смбата, писателя ХІІІ в. / В кн.: История монголов по армянским источникам. – Вып. 1. – СПб., 1873.

78 История монголов по армянским источникам. – Вып. 2. / Пер. и объяснения К.П. Патканова. – СПб., 1874.

79 Из «Летописи» Себастаци / В кн.: Армянские источники о монголах. –Москва, 1962.

80 Степанос / В кн.: Армянские источники о монголох. – М., 1962.

81 Оганес Тавушеци // Армянские источники о монголох. – М., 1962.

82 Гетум. Армянские источники о монголох. – М., 1962.

83 История монголов по армянским источникам. – Вып.1. Пер. и объяснения К.П. Патканова. – СПб., 1873.

84 Всеобщая история Вардама Великого / Пер. Н. Эминя. – М., 1861.

85 Армянские источники о монголох. Извлечения из рукописей ХІІІ-ХІV вв. Перевод с древнеармянского, предисловие и примечания А.Г. Галстяна. – М., 1962.

86 Приселков М.Д. Троицкая летопись. Реконструкция текста. – М.-Л., 1950.

87 Полное собрание русских летописей. – Т.11-12. Патриаршая или Никоновская летопись. – М., 1965.

88 Полное собрание русских летописей. – Т.28. Летописьный свод 1497 г. – М.-Л., 1963.

89 Полное собрание русских летописей. – Т.28. Летописьный свод 1518 г. (Уваровская летопись) – М.-Л., 1963.

90 Козин С.К. Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. под названием MONGOL-UN HIRUCA TOBCIYAN. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. Монгольский обыденный изборник. – Т.1. Введение в изучения памятника, перевод, тексты, глоссарий. – М.-Л., 1941.

91 Монғолдың құпия шежіресі / Монғолша үшінші рет басылуына сәйкес қазақша бірінші рет басылуы. Монғолшадан ауд. М. Сұлтанияұлы. - Өлгий, 1979. – 1-52 бб.

92 Монғолдың құпия шежіресі. – Алматы, 1998.

93 Лувсанданзан. Алтын шежіре / Монғол тілінен аударған А. Мауқарұлы. – Алматы, 1998. – 224 б.

94 Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері.– Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – Т.2. – 352 б.

95 Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі (Диуани лұғат ит-турк). Үш томдық шығармалар жинағы / Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А.Қ. Егеубай.– Алматы, 1997. – Т.1.

96 Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі (Диуани лұғат ит-турк).– Алматы, 1997. – Т.1.

97 Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі (Диуани лұғат ит-турк).– Алматы, 1997. – Т.3.

98 Березин И.Н. Библиотека восточных историков. Сборник летописей. Татарский текст. – Казань, 1854. – Т.2. Ч.1. – С. 10-12.

99 Усманов М.А. Татарские исторические источники XVІІ-XVІІІ вв. «Сборник летописей», «Дафтар-и Чингиз-наме», «Таварих-и Булгария», «Татарские шаджара». – Казань: Издание Казанского университета, 1972.

100 Сыздықова Р., Қойгелдиев М. Қадырғали би Қосымұлы және оның «Жылнамалар жинағы». – Алматы, 1991. - 272 б.

101 Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы / Шағатай-қазақ тілінен аударып, алғы сөзін жазғандар Н. Мингулов, Б. Көмеков, С. Өтениязов. – Алматы, 1997. - 128 б.

102 Книга Марко Поло о разнообразии мира, записанная пизанцем Рустикано в 1298г. от р.х. – Алма-Ата, 1990. – С. 352 .

103 Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука. – Алматы, 1993. – С.248.

104 Меховский М. Трактат о двух Сарматиях / Введение, перевод и комментарии С.А. Аннинского. – М.-Л., 1936.

105. Из «Истории завоевателя мира» Джувейни // СМИЗО. – Т.II. – С.20-24.

106 Сборник летописей. История монголов, сочинение Рашид ад-дина. История Чингиз-хана до восшествия его на престол / Рус. пер, с предислов. и примеч. И.Н. Березина. – СПб., 1868. – С. 335.

107 Из «Сборника летописей» Рашид ад-дина // СМИЗО. – Т.II. – С. 27-79.

108 Рашид ад-дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Л.А. Хетагурова, ред.и примеч. А.А. Семенова. – М.-Л., 1952. – Т.I. Кн. 1.

109 Рашид ад-дин. Сборник летописей / Пер. с персидского О.И. Смирновой, ред. А.А. Семенова. – М.-Л., 1952. – Т.I. Кн. 2.

110 Рашид ад-дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Ю.П. Верховского, примеч. И.П. Петрушевского. – М.-Л., 1960. – Т.2.

111 Рашид ад-дин. Сборник летописей. Пер. с персидского А.К. Арендса, ред. А.А. Ромаскевич, Е.Э. Бертельс, и А.Ю. Якубовский. – М.-Л., 1946. – Т. 3.

112 Из «Истории Вассафа» // СМИЗО. – Т.II. – С. 80-89.

113 Из «Избранной истории» Хамдаллаха Казвини и продолжений к ней. // СМИЗО. – Т.II. – С. 90-98.

114 Из «Насировых разрядов» Джузджани // СМИЗО. – Т.II. – С. 13-19.

115 Абу Бакир ал-Кутби ал-Ахари. История Шейха Увейс / Пер. с персидского и предисловие М.Д. Кязимова, В.З. Пириева. Коммент. и примеч. З.М. Буниятова, М.Д. Кязимова, В.З. Пириева. – Баку, 1984.

116 Уложение Тимура. В кн.: Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние. Сост. обр. и подг. текста Р. Рахмоналиева. – М., 1992.

117 Из «Книги побед» Низам ад-дина Шами // СМИЗО. – Т.II. – С. 104-125.

118 Шами. Зафар-наме // МИКК., - Вып. 1. – М., 1973.

119 Из «Книги побед» Шереф ад-дина Йезди // СМИЗО. – Т.II. – С. 144-189.

120 Йезди. Зафар-наме // МИКК., - Вып. 1. – М., 1973.

121 Из «Анонима Искандера» // СМИЗО. – Т.II. – С. 126-138.

122 Аноним Искандера // МИКК., - Вып. 1. – М., 1973.

123 Муиз ал ансаб // СМИЗО. – Т.II. – С. 60-63.

124 Из «Места восхода двух счастливых звезд и места слияния двух морей» Абд-ар-Раззака Самарканди // СМИЗО. – Т.II. – С. 190-201.

125 Из «Продолжения сборника летописей» // СМИЗО. – Т.II. – С. 139-143.

126 Фасих Ахмад ибн Джалал ад-дин Мухаммад ал-Хавафи. Муджмал-и Фасихи («Фасихов свод») / Пер. пред. и прим. и указ. Д.Ю. Юсуповой. – Ташкент, 1980.

127 Мирхонд. Раузат ас-сафа // МИТТ.– М.-Л., 1939. – Т.1.

128 Хондамир. Хабиб ас-сиар // Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах.– СПб., 1864. Ч.2. – С. 232-264.

1129 Таварих-и гузида-йи нусрат-наме / Исследование, критический текст, аннотированные оглавление и таблица сводных оглавлений к. филолог. наук А.М. Акрамова. – Ташкент, 1967.

130 Таварих-и гузида-йи нусрат-наме // МИКХ., – Алма-Ата, 1969. – С. 9-43.

131 Фатх наме // МИКХ., – Алма-Ата, 1969. – С. 44-90.

132 Шайбани наме // МИКХ., – Алма-Ата, 1969. – С. 91-127.

133 Футухат-и наме / В сб.: Ибрагимов С.К. «Футухат-хани» Бинай как источник по истории Казахстана второй половины ХV в. ХХV международный конгресс востоковедов. Доклады делегации СССР, ИВЛ. – М., 1960.

134 Маджму ат-тауарих // МИКК., - Вып. 1. – М., 1973. – С.210-213.

135 Әбілғазы. Түрік шежіресі. Көне түрік тілінен аударған Б. Әбілқасымов. – Алматы, 1992. - 228 бет.

136 Утемиш- хаджи. Чингиз-наме. Факс., пер., транск., текст. прим., исслед. В.П. Юдина. – Алматы, 1992.

137 Бабыр Захир ад-дин Мухаммед. Бабырнама. – Алматы: «Жалын», 1990.

138 Бабыр Захир ад-дин Мухаммед. Бабырнама / Қазақша сөйлеткен Б.Қожабекұлы. – Алматы: «Ататек», 1993. - 448 б.

139 Тарих-и Рашиди // МИКХ., - Алма-Ата, 1969. – С. 185-231.

140 Мирза Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди. Введ. перевод с персидского А.Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. Примечание и указат. Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. – Ташкент, 1996. - 728 с.

141 Мирза Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди. Введ. перевод с персидского А. Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. Примечание и указат. Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. Предисовие ко второму изданию М.К. Козыбаева, К.А. Пищулиной. – Алматы, 1999.

142 Дулати М.Х. Тарих-и Рашиди (Хақ жолындағылар тарихы). – Алматы, 2003. - 616 б.

143 Тарих-и кипчаки // МИКХ. – Алма-Ата, 1969. – С. 386-397.

144 Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар // МИКХ. – Алма-Ата, 1969. – С.320-368.

145 Фирдаус ал-икбал // МИКХ. – Алма-Ата, 1969. – С. 421-475.

146 Мелиоранский П.М. Сказание об Едигее и Тохтамыше. Приложение к сочинениям Ч.Ч. Валиханова // Записки РГО по отделению этнографии. – СПб., 1905. – Т. XXІX.

147 Потанин Г.Н. Тюркская сказка об Идыгэ // Живая старина. 1897. - Вып. ІІІ-ІY. – С. 294-313.

148 Семенов Н. Туземцы Северо-Восточного Кавказа. – СПб., 1895. – С. 469-481.

149 Орлов А.С. Казахский героический эпос. – М., 1945.

150 Сәтбаев К. Ер Едіге. – М., 1927.

151 Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. – Л., 1974. - 728 с.

152 Едіге батыр. – Алматы: Ғылым, 1996.

153 Бердібай Р. Алғысөз. Едіге батыр. – Алматы, 1996.

154 Идегей. Татарский народный эпос. Перевод С.Липкина. – Казань, 1990. - 256 с.

155 Батырлар жыры. – Т. 5. Қырымның қырық батыры. (Мұрын жыраудан жазылған мұралар). – Алматы, 1989.

156 Бартольд В.В. Речь перед защитой диссертации // Соч., Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – М., 1963. – Т.І. Ч.1.

157 Тойнби А. Постижение истории. – М., 1990.

158 Хазанов А.М. Кочевники и внешний мир. Изд. 3-е. доп. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 363 с.

159 Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Юридический быть. – Ташкент, 1889. – Т. 1. – 298 с.

160 Потанин Г.Н. Очерки Северо-Западной Монголий. – СПб., 1881.

161 Седельников А.Н. Распределение населения Киргизского края по территории, его этнографический состав, быть и культура // Киргизский край. Россия: Полное географическое описание нашего отечества.–СПб., 1903. – Т. ХVІІІ.

162 Маковецкий П.Е. Материалы по изучению юридических обычаев киргизов. - Вып. 1. – Омск, 1886.

163 Рязанов А.Ф. Сорок лет борьбы за национальную независимость казахского народа (1797-1838г.) Очерки по истории национального движения Казахстана // Труды общества изучения Киргизского края. – Вып. 2. – Кзыл-Орда, 1926. – Т. VІІІ. - 300 с.

164 Черников С.С. К вопросу о классообразовании у кочевников // Проблемы советской археологии. – М., 1978. – С. 73-80.

165 Плетнева С.А. Кочевники средневековья. Поиски исторических закономерностей. – М., 1982. – 188 с.

166 Владимирцев Б.Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм. – Л., 1934. - 223 с.

167 Толстов С.П. Генезис феодализма в кочевых скотоводческих обществах // Известия ГАИМК. – Вып. 103, 1934.

168 Материалы объединенной научной сессий, посвященный истории Средней Азии и Казахстана в дореволюционный период. – Ташкент, 1955.

169 Еренов А.Е. Очерки по истории феодальных земельных отношений у казахов. – Алма-Ата, 1960.

170 Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины ХІХ в. – Алма-Ата, 1958.

171 Толыбеков С.Е. Общественно-экономической строй казахов в ХVІІ- ХІХ вв. – Алма-Ата, 1959.

172 Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХVІІ-начале ХХ века: политико-экономической анализ. – Алма-Ата, 1971. – 633 с.

173 Фукс С.Л. Обычное право казахов в ХVІІІ – первой половине ХІХ века. – Алма-Ата, 1981. – 224 с.

174 Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов: основы жизнедеятельности номадного общества. – Алматы – М, 1995.

175 Марков Г.Е. Кочевники Азии. Структура хозяйства и общественной организаций. – М., 1976. – 319 с.

176 Першиц А.И. К вопросу о саунных отношениях // Основные проблемы африканистики. Этнография. История. Филология. – М., 1973. – С.104-110.

177 Крадин Н.Н. Кочевое общество: проблемы формационной характеристики. – Владивосток, 1992. – 240 с.

178 Крадин Н.Н. Общественный строй кочевников: дискуссии и проблемы // Вопросы истории, 2001. - №4. – С. 21-31.

179 Златкин И.Я. Основные закономерности развития феодализма и кочевых скотоводческих народов / В кн.: Типы общественных отношений на востоке в середине века. – М.: Наука, 1982. – С.255-268.

180 Златкин И.Я. История Джунгарского ханства (1635-1758). Изд. 2-ое. – М.: Наука, 1983. – 336 с.

181 Попов А.В. Теория «кочевого феодализма» академика Б.Я.Владимирцова и современная дискуссия об общественном строе кочевников // Mongolika. Памяти академика Б.Я. Владимирцова. 1884-4931. – М.: Наука, 1986. – С.183-193.

182 Таскин В.С. Материалы по истории ухуаней и сяньби / В кн.: Дальный Восток и соседние территории в средние века. – Новосибирск: Наука, 1980. – С. 54-102.

183 Таскин В.С. Введение. В кн.: Материалы по истории кочевых народов в Китае ІІІ-V вв. – Вып. 1. Сюнну. – М.: Наука, 1989. – С. 5-28.

184 Эрдинев У.Э. Калмыки. Историко-этнографические очерки. – Элиста, 1980. – 286 с.

185 Карагодин А.И. Хозяйство и общественно-политической строй привольжских калмыков в последнии трети XVІІІ – первой половине XІХ в. Автореф. дисс. д-ра. ист. наук. – Ростов-на-Дону, 1988. – С. 47.

186 Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. – М., 1973. – С. 180.

187 Васильченко И. Еще раз об итогах феодализма у кочевых народов // Вопросы истории. 1974. - № 4. – С. 192-198.

188 Трубецкий В.В. Трансформация традиционной социально-экономической структуры кочевых и полукочевых племен Ближнего и Среднего Востока и Северной Африки // Народы Азии и Африки. 1981. - № 2. – С. 61-73.

189 Кишибеков Д. Кочевое общество: генезис, развития, упадок. - Алма-Ата: Наука, 1984. - 233 с.

190 Марков Г.Е., Масанов Н.Э. Значение относительной концентрации и дисперсности в хозяйственной и общественной организации кочевых народов // Вестник МГУ. Серия историческая. - 1985. - №4. – С. 86-96.

191 Ахинжанов С.М. Кипчаки в истории средневекового Казахстана. Издание исправленное. – Алматы: Ғылым, 1995. – 296 с.

192 Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан тарихы мен тарихнамасына ұлттық көзқарас. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 б.

193 Ахмедов Б.А. Историко-географическая литература Средней Азии ХVІ-ХVІІІ вв. (Письменные памятники). – Ташкент, 1985. – 264 б.

194 Тулибаева Ж.М. Персоязычные источники по истории казахов и Казахстана ХІІІ-ХІХвв. – Астана, 2006. – 256 с.

195 Пигулевская Н.В., Якубовский А.Ю., Петрушевский И.П., Строева Л.В., Беленицкий А.М. Истории Ирана с древнейших времен до конца ХVIII века. – Л., 1958.

196 Кумеков Б.Е. Арабские и персидские источники по истории кипчаков ХІІІ-ХІV вв. Научно-аналитический обзор. – Алма-Ата, 1987. - 44 с.

197 Дербісәлиев Ә. Қадырғали Жалайыри. Мына кітапта: Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-филологиялық зерттеу). – Алматы, 1995. -198-202 бб.

198 Стэнли Лень-Пуль. Мусульманские династии. – СПб, 1889. – С. 181-183.

199 Босфорт К.Э. Мусульманские династи. – М., 1971.

200 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. - Т.II. Извлечения из персидских сочинений. Собранные В. Тизенгаузеном и обработанные А.А.Ромаскевичем и С.Л.Волиным. – М.-Л., 1941.

201 Петрушевский И.П. Рашид ад-дин и его исторический труд // Рашид ад-дин. Сборник летописей.– М.-Л., 1952. – Т.I. Кн.1.

202 Бартольд В.В. Определение «Анонима Искандера» // Соч.– М., 1973. – Т.VIII.

203 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государство и народы Евразийских степей. Древность и сердневековье. Второе издание, исправленное и дополненное. – СПб., 2004. - 368 с.

204 Ахмедов Б.А., Мукминова Р.Г., Пугащенкова Г.А. Амир Тимур. Жизнь и общественно-политическая деятельность. – Ташкент, 1999.

205 Материалы по истории туркмен и Туркмении. – Т.1. VІІ-ХV вв. Арабские и персидские источники / Под ред. С.Л. Волина, А.А. Ромаскевича и А.Ю. Якубовского. – М.-Л., 1939.

206 Мукминова Р.Г. О некоторых источниках по истории Узбекистана начала XVІ в. // Труды института Востоковедения АН УзССР, - Вып 3. – Ташкент, 1954.

207 Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Сост.: С.К.Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, В.П. Юдин. – Алма-Ата, 1969. – 652 с.

208 Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-наме-йи Бухара. (Записки Бухарского гостя). Перевод, предисловие и примечания Р.П.Джалиловой. Под ред. А.К. Арендса. – М., 1976. - 196 с.

209 Бартольд В.В. // Соч.,– М., 1966. – Т. ІV.

210 Тагирджанов А.Б. Описание таджикских и персидских рукописей Восточного отдела библотеки ЛГУ. – Т. I. История, биография, география. – Ленинград, 1962.

211 Валиханов Ч.Ч. Из «-Тарих-и Рашиди» // Собрание сочинений. – Алма-Ата, 1985. – Т.4.

212 Бартольд В.В. Хайдер-мирза // Сочинения. – М., 1973. - Т. VІІІ.

213 Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Сб. 1. (V в. до.н.э. – XVІІІ в. н.э.). – М.-Л., 1935. - 300 с.

214 Марғұлан Ә. Мұхаммед Хайдар Дулати – қазақтың тұңғыш тарихшысы // Әдебиет және исскуство. - 1941. - № 4. – Алматы, ??

215 Масанов Э.А. Мухаммед Хайдар, Доглат Мырза Хайдар // Советская историческая энциклопедия. – М., 1966. – Т.3. – С. 829.

216 Мингулов Н. Мухаммед Хайдар Дулати // Великие ученые Средней Азии и Казахстана (VІІІ-ХІX вв.). – Алма-Ата, 1965.

217 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-филологиялық зерттеу). Арнаулы редакторы және кіріспе сөзін жазған Ө. Жәнібеков. – Алматы, 1995.

218 Дербісәлиев Ә. Мұхаммед Хайдар Дулати: өмірбаяндық-библиографиялық анықтамалық. – Алматы, 1999. - 240 б.

219 Мухаммед Хайдар Дулати. Государственный деятель, выдающийся ученый-историк // Материалы международной научно-теоретической конференции посвященной известному ученому-историку Мухаммед Хайдар Дулати (1499-1551). – Тараз, 1997. – С. 230.; Мұхаммед Хайдар Дулати: Ойшыл. Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы. // Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 279 б.

220 Стори Ч.А. Персидская литература. Библиографический обзор в 3-х частях. Перевод, переработка и дополнения Брегеля Ю.Э.– М., 1972. Ч. ІІ.

221 Елеуұлы М. Шу өңірі: аңыз бен тарих // ҚазМУ Хабаршысы. Тарих сериясы. - 1996. - № 3. – 6-12 бб.

222 Казахско-русское отношения в ХYІ- ХYІІІ веках // (Сборник документов и материалов). – Алма-Ата, 1961.

223 Материалы по истории Казахской ССР (1875-1828 гг).– М.-Л., 1940 . – Т.4.

224 Казахско-русское отношения в ХYІІІ-ХІХ веках (1771-1862 годы). (Сборник документов и материалов). – Алма-Ата, 1964.

225 Топография Оренбургской губернии. Сочинение П.И. Рычкова 1762 года. – Оренбург, 1887.

226 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей / Под общ. ред. академика М.К. Козыбаева. – Алматы, 1996.

227 Ежегодник. Материалы для статистики Туркестанского края / Под ред. Н.А. Маева. – СПб., 1872.

228 Река Каратал с ее окрестностями. Действ. члена Н.А. Абрамова // ЗИРГО по общей географии. – Т.1. Издан под ред. П.П. Семенова. – СПб., 1867.

229 Алматы или управление Верное, с его окрестностями. Действ. члена Н.А. Абрамова // ЗИРГО по общей географии. – Т.1. – СПб., 1867.

230 Город Капал с его округом в 1862 г. Действ. члена Н.А. Абрамова // ЗИРГО по общей географии. – СПб., 1867. – Т.1.

231 Станица Верхнелепсинская с окрестностями в 1864 г. Действ. члена Н.А. Абрамова // ЗИРГО по общей географии.– СПб., 1867. – Т.1.

232 Добросмыслов И. Скотоводство в Тургайской области. – Оренбург, 1895. – 322 с.

233 Казанцев И.М. Описание киргиз-кайсак. – СПб., 1867.

234 Балкашин Н.Н. Об исследованиях ИРГО. – СПб., 1882.

235 Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений. В пяти томах. – Т.1. Алматы, 1984.

236 Потанин Г.Н. Казак-киргизская и алтайская предания, легенды и сказки // Живая старина. – Петроград, 1917.

237 Мейер Л. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Ч.1. Киргизская степь Оренбургского ведомства. – СПб., 1865.

238 Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Табын. – Т. ІІ. Екінші кітап. – Алматы: «Алаш» тарихи-зерттеу орталығы, 2006.

239 Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Арғын. – Т. ІХ. Үшінші кітап. –Алматы: «Алаш» тарихи-зерттеу орталығы, 2008.

240 Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Дулат. – Т. ХІ. Екінші кітап. Алматы: «Алаш» тарихи-зерттеу орталығы, 2008.

241 Халид Қ. Тауарих хамса: (Бес тарих) Аударған Б. Төтенаев, А.Жолдасов. – Алматы, 1992. – 304 б.

242 Көпейұлы Ж.М. Қазақ шежіресі / Арабтың хадим жазуынан бүгінгі жаңа әліпбиге түсіріп әзірлеген С. Дәуітұлы. – Алматы, 1993. - 76 б.

243 Семенов А.А. Восточные рукописи в библотеке покойного В.В.Вельяминова-Зернова // Известия Российской Академии Наук. - 1919. - № 12.

244 Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. – Алма-Ата, 1966.

245 Географическо-статистический словарь Российской империи. Составил по поручению Императорского Русского Географического общества действительный член общества П. Семенов, при содействии действительных членов В.Эверинского, Р. Маака, Л. Майкова и И.Филиппова. – СПб., 1865. – Т. ІІ.

246 Туркестанскине ведомости. - 1871. - № 6, 7, 16.

247 Туркестанские ведомости. - 1889. - № 38, 39, 40.

248 Аристов Н.А. Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов Большой Орды и каракиргизов на основании родословных сказаний и сведений о родовых тамгах, а также исторических данных и начинаючихся анторпологических исследований // Живая старина. - Вып. ІІІ-ІV. – СПб., 1894.

249 Бартольд В.В. // Соч. – М., 1963. – Т. ІІІ. Ч.1.

250 Бартольд В.В. Шейбаниды // Соч.,– М., 1964. - Т. Ч.2.

251 Самойлович А. О слове «казах» // Казахи. Антропологические очерки. – Вып. 11. – Л., 1927.

252 Кәрібаев Б. Тоқсан екі баулы «көшпелі өзбектер» // Қазақ тарихы. - № 5. - 2007.

253 Кәрібаев Б. 92 баулы «көшпелі өзбектер» және қазақты құраған тайпалар // Халықаралық Е.Бекмаханов оқулары ғылыми конференциясының материалдары. -22-23 қараша. – Алматы, 2007. – 35-38 бб.

254 Ақынжанов М.Б. Қазақ халқының шығу тегі. – Алматы, 1957. – 162 б.

255 Ахинжанов С.М. Кипчаки в истории средневекового Казахстана. –Алматы, 1989.

256 История Казахской ССР. – Алматы, 1957. – Т. І.

257 The Tarikh-i Rashidi ot Mirza Muhemmed Haidar Dughlat. A History ot the Moghuls of Central Asia. An English version ed., with commentary, notes and nap by N. Elias. The translation by E. Denison Poss. – London, 1895, 1898.

258 Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. – Т.ІІ. – Алматы, 1983.

259 Салғарин Қ. Анығына жетіп, ақиқатын айтайық // Қазақ тарихы. - № 1. -1993. – 41-43 бб.

260 Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? // Қазақ тарихы. - №1. 1993. – 39-40 бб.

261 Құрманәліұлы Қ. Тарихи кезеңге тереңірек үңілсек // Қазақ тарихы. - № 2. 1993. – 18-21 бб.

262 Жолдасбайұлы С. Ежелгі және ортағасырдағы Қазақстан. – Алматы, 1995.

263 Аманжолов К., Рахметов К. Түркі халықтарының тарихы. – Алматы, 1997.

264 Сабденова Г.Е. Қазақ хандығының тарихнамасы: халқының қалыптасуы, мемлекеттілігінің құрылуы және нығаюы (XV ғ. ортасы – XVI ғ. бірінші ширегі). Тарих ғыл. канд. ғылыми дәр. ... авторефераты. – Алматы, 2003.

265 Бұланов Е. Қазақ халқы қалыптасуының аяқталу кезеңі: тарихнамалық талдау (XIV – XV ғғ.). Т.ғ.к. ... авторефераты. – Алматы, 2007.

266 Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. – М., 2002.

267 Зайцев И.В. Астраханское ханство. – М., 2004.

268 Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Төрт томдық. – Т.1. – Алматы, 1996.

269 Бартольд В.В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов // Соч., - Т.V. – М., 1968.

270 Греков Б., Якубовский А. Золотая Орда. (Очерк истории Улуса Джучи в период сложения и расцвета в ХІІІ-ХІV вв.) / Под ред. В.Быстрянского. – Л., 1937.

271 Федоров-Давыдов Г.А. Кочевники Восточной Европы под властью Золотоордынских ханов. Археологические памятники. – М., 1966.

272 Кадырбаев А.Ш. За пределами Великой степи. – Алматы, 1997.

273 Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М., 1950.

274 Кудряшев К.В. Половецкая степь. – М., 1948.

275 Плетнева С.А. Половецкая земля. Древнерусские княжества Х-ХІІІ вв. – М., 1975.

276 Кумеков Б.Е. Об этнонимии кипчакской конфедерации Западного Дешти Кипчака XII – нач. XIII вв. // Известия АН КазССР, СОН. - №1. – Алматы, 1993.

277 Кумеков Б.Е. Об этническом составе кипчаков XI-XIII в.в. по арабским источникам // Проблемы этногенеза и этнической истории народов Средней Азии и Казахстана. – Вып.2. – М., 1990.

278 Кумеков Б.Е. К семантике племенных названий кипчаков Западного Улуса XII-нач.XIII вв. // Основные аспекты историко-географического развития Ногайской Орды. – М., 1991.

279 Кумеков Б.Е. Персидские и арабские формы написания термина «кипчак» и вопросы хронологии // Историко-культурные взаимосвязи Ирана и Дешти Кипчака в XIII-XVIII вв. – Алматы, 2004. – С. 69-74.

280 Петрушевский И.П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219-1224 гг. и его последствия // В сб.: Татаро-монголы в Азии и Европе. Издание 2-е, переработанное и дополненное. – М., 1973.

281 Кононов А.Н. Родословная туркмен. Сочинение Абу-л-гази хана Хивинского. – М.-Л., 1958.

282 Палладий, архимандрит, Старинные следы христанства в Китае, по китайским источникам // Восточный сборник. Издание Мин-ва иностр. дел. – Т.1. – СПб., 1877.

283 Собрание путешествий к татарам и другим Восточным народам в ХІІІ, ХІV и ХV столетиях. І. Плано Карпини. ІІ. Асцелин. – СПб., 1825.

284 Рубрук. Путешествие в Восточные страны. Введ., пер. и прим. А.И. Малеина. – СПб., 1911.

285 Қинаятұлы З. Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ ғасыр. – Астана, 2001.

286 Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында / Құрастырған: Ә.Пірманов. – Алматы, 2000.

287 Кадырбаев А.Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и киреитов. – Алматы, 1993.

288 Сайшиял. Сказание о Чингизхане / Перевод со старомонгольского Норпола Очирова. – Улан-Удэ, 2006.

289 Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов (в контексте бытового ислама в Южном Казахстане в конце ХІХ-ХХ вв.). – Алма-Ата, 1992.

290 Нуртазина Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана. – Алматы, 2000.

291 Нұртазина Н.Д. Ислам және қазақ мәдениеті. – Алматы, 2002.

292 Султангалиева А.К. Ислам в Казахстане: история, этничность и общество. – Алматы, 1998.

293 «Записки» Ибн Фадлана // В сб.: МИТТ. – Т.І.: VІІІ-XV вв. Арабские и персидские источники. – М.-Л., 1939.

294 Нурмуханбетов Б.Н. Раннемусульманское кладбище близ города Куйрук-Тобе // В глубь веков. – С. 85-94.

295 Искаков Д.М., Измайлов И.Л. Этнополитическая история татар (ІІІ-середина ХVІ вв.). – Казан: РИЦ «Школа», 2007.

296 Вамбери Г. История Бохары или Трансаксонии с древнейших времен до настоящего. По восточным обнародованным и необнародованным рукописным историческим источникам. Перевод А.И. Павловского. – СПб., 1873. – Т.ІІ.

297 Григорьев В.В. Рецензия на книгу А.Вамбери «A history of the Bokhara from the earliest Period down to the present, composed for the first time, after oriental known and unknown historial manuseripts, by Arminius Vambery. – London, 1873 // Журнал народного просвещения. 1873.

298 Ибн ал-Асир. Ал-Камил фи-т-тарих / Полный свод истории. Перевод с арабского языка, примечания и комментарии П.Г. Булгакова. – Ташкент.: «Узбекистан», 2006.

299 Материалы по истории Киргизов и киргизии. – Вып. І. – М., 1973.

300 Абуль-Гази Багадур-хан. Родословное древо тюрков. Иакинф. История первых четырех ханов дома Чингизовых. Стэнли Лэн-Пуль. Мусульманские династии. – Москва – Ташкент – Бишкек, 1996.

301 Вамбери А. Путешествие по Средней Азии. – СПб., 1865.

302 Алексеева Е.П. Древняя и средневековая история Карачаево-Черкесии (вопросы этнического и социально-экономического развития). – М., 1971.

303 Юдин В.П. Рецензия на «Государство кочевых узбеков» Б.А.Ахмедова // В кн.: Юдин В.П. Центральная Азия в ХІV-ХVІІІ веках глазами востоковеда. – Алматы: «Дайк-Пресс», 2001. – С. 261-270.

304 Юдин В.П. Орды: Белая, Синяя, Серая, Золотая... / В кн.: Утемиш-хаджи. Чингиз-наме. – Алматы, 1992.

305 История Узбекской ССР. – Т.1. С древнейших времен до середины ХІХ в. – Ташкент, 1967. - 505 с.

306 Каллаур В. Мавзолей Кок-Кесене, в Перовском уезде // ПТКЛА. Год 6. 1904.

307 Миллер Г.Ф. История Сибири.– М.,-Л., 1937. – Т.1. - 607 с.

308 Кәрібай Б. Түркістан және Қазақ хандығы. – Алматы, 1999.

309 Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. Изд. 1-е. ПКСОСК за 1898 г. – Верный, 1898.

310 Якубовский А.Ю. Самарканд при Тимуре и Тимуридах. – Л., 1933.

311 Ахмедов Б.А. Улугбек и политическая жизнь Мавереннахра первой половины ХV в. / В кн.: Из истории Улугбека. – Ташкент, 1965. – С. 5-68.

312 Ахмедов Б.А. Из политической истории Хорезма XV в. // Известия АН УзССР. 1960. - № 5.

313 Мюллер А. История ислама с основания до новейших времен. – СПб., 1896.

314 История Азербайджана с древнейших времен до начала ХХ в. – Баку, 1995.

315 Валиханов Ч.Ч. Таңдамалы. 2-басылым. – Т.ІІ. – Алма-Ата, 1985.

316 Юдин В.П. Рецензия на книгу: Б.А. Ахмедов. Государство кочевых узбеков // Изв. АН КазССР. Сер. общ. – 1966. - № 2.

317 Мукминова Р.Г. О некоторых источниках по истории Узбекистана начала ХVІ в. // Труды Института востоковедения АН УЗСР. – Вып. ІІІ. – Ташкент, 1954.

318 Гафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. Кн. ІІ. – Душанбе, 1989.

319 Кәрібаев Б. Мұхаммед Шайбани ханның қазақтарға қарсы жасаған төрт жорығы // Ақиқат. - 1993. - №6.

320 Грумм-Гржимайло Г.Е. Джучиды. Золотая Орда / В кн.: «Арабески» Истории. Книга І. Русский взгляд. – М., 1994.

321 ПСРЛ, Т.ХI.

322 Кәрібаев Б. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі // Қазақ тарихы. - №3. 1993. -31-37 бб.

323 Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылуы. Қазақ тарихы. - №4. 1995. -21-29 бб.

324 Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылуы // Қазақ тарихы. - №5. 1995.

325 Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылғандығына 540 жыл // ҚазҰУ хабаршысы, тарих сериясы. - № 10. - 1998. - 30-35 бб.

326 Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылған жылы туралы // Қазақ Ордасы. - №1-2. - 2003. - 29-33 бб.

327 Қазақтың көне тарихы / Дайындаған М. Қани. – Алматы, 1993.

328 Терентьев М.А. О мусульманском леточислении. – Ташкент, 1898.

329 Кәрібаев Б. Әбілқайырдың Моғолстанға жорығы // Қазақстан Ұлттық энциклопедия. – Т.1. –Алматы, 1998. – 624 б.

307