2.2. Кўэмалтше ойын тўҥ палыже-влак

Кўэмалтше ойым тыглай муткылдыш деч ойырен мошташ кӱлеш. Фразеологизмын тӱҥ палыжлан шотлалтыт:

2.2.1. Структурно шелалтдымаш. Фразеологизм ойышто пеҥгыде мут радам дене кучылталтеш. Тудын шомакше-влак икте-весышт дене посна грамматический формышто кӱэмалт шичше улыт. Ятыр кӱэмалтше ойышто компонент-влакым верышт дене вашталтен шындаш, весе дене алмашташ але коклашкышт вес мутым ешараш ок лий. Мутлан, кийыше тоям нӧлташ, шикшым пышташ, коракым шотлаш кӱэмалтше ойсавыртыш-влак олмеш кийыше тоям налаш, кийыше пырням нӧлташ але тӱтырам пышташ, шикшым волташ, чаҥам шотлаш манына гын, фразеологизм-влакат шаланат, ешартыш шижмашым ончыктымыштым чарнат, сӧрастарыме тӱсыштым йомдарат, а южышт йӧршеш умылыдымашын йоҥгат.

Каласаш кӱлеш: южо кӱэмалтше ойсавыртышысе компонент-влак шке грамматический формыштым але иктаж-могай мутыштым вашталтен сеҥат: кидыште нумалаш - кидеш нумалаш - кидпўаныште нумалаш. Тыгай алмаштыш кўэмалтше ойсавртышын сынжым ок локтыл.

2.2.2. Состав шот дене кок але утларак мутан лиеш: кашташ кӱзаш, кок тӱран кӱзӧ, еҥ шинчаоражым ончаш, кӱзо деч посна шӱшкылаш.

Тыгай пример-влак Яндакын произведенийлаштыжат вашлиялтыт:

- Уке, ом лӱд. Шонен пыштымемым садак шуктем, а тый кузе лият, вуй йырет пӧрдыктен нал. [2, с. 11]

Тӱжвач ончымаште фразеологизм-влак тыглай муткылдыш семынак фонетически, грамматически оформитлалтше икмыняр шомакла гыч шогат. Туге гынат кажнышт шке семын кӧргӧ содержанийыштым посна йылме единице семын почын пуэн огыт керт, номинаций функцийыштым йомдарат, молан манаш гын фразеологизмыште улшо ойыраш лийдымын ваш кылдалтше мут-влак пырляже ик тичмашым ыштен шогат, иктыже весе деч посна кучылталт огыт керт;

2.2.3. Семантике шотышто посна мутын значенийжылан келшен толеш. Мутлан, вуйдымо пормо - ораде, вес тӱняш каяш - колаш.

«Шогалза! – Кубыш уло йӱкын карале.- Вуйдымо пормо лийман огыл» [1, с.36 ]

Кумыл нӧлтшӧ - влак вуйдымо пормыла ончыко вашкат, теве – теве шонымашышкышт шуыт»

«Элнет тудын дек лишеме, вӱрвузык тӧрам ончале, вес тӱняш каен, шоналтыш» [1, с.56 ]

Фразеологизм деч посна мутын значенийышт йоршеш икгай огытыл. Нуно стиль денат, семантике кумдалык шотыштат, экспрессивность денат, кучылталтме могырымат ойыртемалтыт.

Таҥастарена: Лач ик еҥ шӱмешем пижын ыле да, туштат корнешем Ямблат шогале.(С.Ч)

- Кодшо водын Лазыр Яким Такилан Веруш дек пижедылаш шонен ыле. Эчан тудлан мешайыш (Н.Л.)

Такшым кызыт паша чыла вере шӱй даҥыт (Г.П.)

- Пайрем годым суртышто сомыл поснак шуко (Б.Д.)

Нине примерла гыч рашемеш: кӱэмалтше ойсавыртыш-влак шке значенийышт дене посна шомакым ушештарат, нуно утларакшым сылнымутан литературышто, кутырымо йылмыште вашлиялтыт да ойым утларак сӧрастарен сӱретлаш йӧным ыштат, каласаш шонымым вияҥдаш, келгемдаш полшат. Марий йылмыште фразеологизм-влак тӱрлӧ сынан , аклыме оян улыт, ойлан кӱлеш шижмашым пуат. Ончалына коклаш пураш да нерым шӱшкаш мут кылдыш-влакым:

Мый тыланет вот мом каласем, аваже: Сергейлан оръен келша гын, мыланна нечыве нунын коклаш пураш!

Юмын каргыме шольыч нерген кутырымашкына сєснала неретым ит шӱш!

Палемдыме фразеологизм-влак значенийышт дене икгай улыт, но кокымшо муткылдыш торжа сыным пуа.

Ешартыш тӱсан, еҥым мыскылен-игылт каласаш йӧрышӧ муткылдышат ятыр уло. Южыжо кызыт ойышто междометий семын веле кучылталтеш: айдеме сӱрет, тореш йол, тареш пурышо агытан, колышо пий да т.м

Л.Яндакын произведенийлаште тыгай пример – влак улыт:

Йомшо турня. Лӱмжымат, кушечын улмыжымат монден. [1, с. 79]

- Йомшо турня гай чылт шкет илыже.

Жап эртыме семын шагал огыл кӱэмалтше ойсавыртыш сӧрастарыше чияжым йомдара, мутлан: кидым пышташ, ик еҥ гай , вуйым шияш, шкем кидыш налаш… Кызытсе саманыште тыгай ойсавыртыш-влакын экспрессийышт шапалген, нуно ынде кукшын йоҥгат.

Марий йылмыште южо фразеологизмын семантикыжым посна мут дене огыл, а тыглай муткылдыш дене веле рашемдаш лиеш: кидпӱяныште коштыкташ – чот чаманаш, имне ўмбач кычалаш – айда-лийже кычалаш, йылме нигуш ок логал – лывыргын, тӱкныде кутыралтен колташ, книга ӱмбалне шинчаш - уш пашам ышташ.

2.2.4. Вончештарен каласымаш. Фразеологизм айдемым, тудын койыш-шоктышыжым, илышыште, тӱняште мо лиймым сӧралын каласа, нуным вес оҥай могыр гыч ончалаш тарата. Вончештарыме савыртышыште шонымаш важмалдыкын каласалтеш, садлан тудо образный сынан. Мутлан, Важык (йыр)корно дене (кудалаш, каяш) фразеологизм чоялана значений шот дене кучылталтеш. Вияш ден вончештарыме значениян муткылдыш коклаште кыл чоя еҥын действийжым вигак, тура огыл, а амалкален, чылажым раш почын пуыде, пӱтыркален шуктымаште.

Фразеологизмыш шочмаштыжат ик тӱҥ амаллан тыглай муткылдышын але предложенийын вончештарыме значений дене кучылталтмыже шотлалтеш. Йылме виянме корнышто южо сӧралын йоҥгалтше ой кумдан шарла, тудын ешартыш тӱсшо вияҥеш, ончычсо умылымаш деч йєршеш торла. Илен-толын йылмыште посна шомак семын пеҥгыдемдалтеш, кӱэмалтеш. Теве вес олыкым солаш фразеологизмым ончалына. Кӱэмалтше ойсавыртыш да еҥын, тӱҥ шонымаш гыч кораҥын, весе нерген куктыштмыжым умылтара.

2.2.5. Угыч шарналтмаш (воспроизводимость). Мут дене таҥастарымаште кӱэмалтше ойсавыртыш – ямде, курым дене илыше конструкций. Фразеологизм-влак кутырымо татыште шочшо йылме единице огыл, нуно тукым гыч тукымыш вончышо, шӱдӧ ий дене ягылгыше, сӧрастаралтше, шуко тукымлан икгай тӱсан, икгай значениян сылне ой улыт. Посна еҥын ойыштыжо гына вашлиялтше муткылдыш эше фразеологизм огыл. Тудо калыкын палыме лийшаш да кутырымаште чӱчкыдын вашлиялтшаш.