2. Кӱэмалтше ойсавртышын чоҥалтме ойыртемже

Ышталтме модельышт дене куэмалтше ойсавыртыш-влак я тыглай муткылдышым, я предложенийым шарныктат: шоваш дене комдышыжо, шокшо вер, шокшым пуаш, вуеш ида нал, шолагай мурым мураш. Куэмалтше ойсавртыш – предложенийым чоҥаш полшышо ик йӧн Семантикышт дене посна мутлан келшен толын, фразеологизм-влак предложенийын могай-гынат ик членышт лийыт да могай-гынат ойлымаш ужашым рашемдат. Мутлан, тореш кайымеш фразеологизм кочкаш мут дене кылдалтеш да предложенийыште мерым да степеньым ончыктышо умландарыше член лиеш. Кӱтӱ виса ойсавыртыш контексыште предметын шуко чотшым ончыкта, лӱммут ончылно шогымыж годым определений функцийым шукта; глаголым рашемда гын, тудо умландарыше член семын лончылалтеш; лӱммут почеш верланымекше, лӱман составной сказуемыйын лӱман ужашыже лиеш: Тыгай пример-влак Яндакын произведенийлаштыжат вашлийме:

Ханын ватыже куту виса. [1, с. 265]

Тылеч посна синтаксический кыл фразеологизм коргысӧ шомак-влак коклаштат рашемеш. Кӱэмалтше ойсавыртышысе компонент-влак сочинений але подчинений йӧн дене ушалтыт. Сочинений йӧн дене кылдалтше тыгай фразеологизм-влакым ончыкташ лиеш: ни мокш, ни шодо; ни кол, ни шыл; ни ончык, ни шенгек; ни суртшо, ни печыже; леҥеж ден комдышыжо, лу ден коваштыже, иш ден меж, ӱй да мӱй, шып да тымык..

Подчинений йӧн дене лийше пеҥгыдемалтше ойсавыртыш-влак: вӱрым йӱаш, вудышкӧ каяш, воляшке колташ, илышыш пурташ, мелын савырнаш, мераҥ чон, кӱжгӧ суртан, кӱчдымє вараш.

Предложений модель дене пеҥгыдемалтше ойсавыртыш-влак 2 рӱдан, 1 рӱдан лийыт. 2 рӱдан фразеологизм-влак распространенный огыл да распространенный простой предложений-влакым ушештарат: вӱр модеш, вуй пӧрдеш, вуй кошарга, кид-йол кана, кумыл кодеш, могыр шергылтеш, мардеж шӱшка, калык шыҥ-ҥ, кӱсен рожын, кумыл шерге, йылме нигуш ок логал, вашке паша важык кая, чон йолтаганыш вола, логар аҥыш комыля куза.

Удыр умбаке рвезе онча да шумештыжо вур шолаш пурымым шижеш. [1, с.78 ]

… вуржо шолаш пурынеже…[1, с. 89]

Ик рӱдан фразеологизм-влак шарныктат:

1) безличный предложенийым: парня шуралтен ок кой, могырлан йуштын-шокшын чучеш, шинчен шинчыме, шоген шогымо ок ш;

2) неопределенно-личный предложенийым: шем кӱчым ок шого, вуй гыч огыт ниялте, кидым пыштен коден огыл, чурий гыч вӱдым огыт йӱ;

3) определенно-личный предложенийым телым лумым ит йод, вуеш ида нал.

Вуеш ида нал, пашаже теве могай…[1, с. 45 ]

Иктат вуеш ынже нал, тыге кулеш. [1, с.161]

Вуеш ит нал, шке титакан улат. [1, с.161 ]

Мер калык йоным муын моштышо, маныт. [1, с.59]

Кӱэмалтше ойсавыртыш-влак тӱрлӧ типан сложный предложений сынан лийыт 1) союздымо сложный предложений моделян: икте чылан верч, чылан икте верч; мо каен – тудо кыша; мыняр кеҥеж, мыняр теле!

2) сложноподчиненный предложений сынан: туге гын, туге лийже!

3) сложноподчиненный предложенийын придаточный ужашыже моделян: вик манаш гын, кеч пӱям пӱяле, кеч тӱня сӱмырлыжӧ, кушко шинча онча, могай велым мардеж пуалеш, пуйто кава сӱмырлен, пуйто тулшолл умбалне шинча, пуйто умшашке вӱдым подылын, пуйто чывым шолыштын, пуйто шинча почылтын.

3 кечат эртыш, а самырык-влак , пуйто вӱдыш пурен каеныт, йӱкымат огыт пу. [1, с.26 ]

- Кеч тӱня сӱмырлыжӧ, тендан сомыл икте веле: Элнетын капшым руалташ [1, с. 163 ]

Ятыр фразеологизм предложенийыште иктаж-могай член каласалтде кодымо шотышто тичмаш огыл предложенийым ушештара: ик йол – тыште, весе – тушто; вуй йыр пӧрдеш; чонышто уло; шинча ночко верыште; шӱмыштӧ - ий; эҥгеклан – тоҥгак.