9. Тақырып. Адам және саясат

Саясатты адами турғыдан қарастарғанда оның табиғатын, соның ішінде психологиялық касиеттерін қарастырған жөн. Мұндай көзқарас саясатқа ынтазарлық тудырады, саяси белсенді тұлғалықты қалыптастырады. Саяси адамның ең қарапайым мәні саяси рольдерді атқару арқылы, алдына қойған мақсатына жететін белсенді тҰлға. Шындап келгенде тек қана адам саясаттың негізгі субъектісі, акторы. Қоғамдық өмірде адамдар түрлі қауымдастықтарды, топтарды құрайды. Олардын кейбірі уақытша, дараланған. Міне осы соңғылары утымдық субъектілерді құрайды, саяси қатынастарда осы топ жеке индивидтін орнына қызмет атқара алса («біз ол үшін боламыз»), индивидке ұжым үшін іс-әркет жасайды («мен олар үшін жауап беремін»). Бірақта, әрине қанша дегенмен де ҰжЫмдық сектор мен жекенің саяси іс-әрекетін толық бірЫҢғай деу де дҰрыс емес.

ХХ ғасырдың 50-ші жылдарында адамның іс әрекетінін саясатпен БІРГЕзерттеүге бихевиоризм бағЫты кірісті. Бұл бағыттың негізгі мақсаты тек қана тіркеУге боЛАтын фактілерДі мен бақылауға болатын сАяСИ іс-әрекеттерді зерттеу. Жеке адамның тәжірибесі мен әлеУметтік қоршағаН орТАның біртҰтастығы маңызды мәселе болЫп қаралды. Саяси іс-әрекеттің психологиялық негізгі: инстинкт, дағды және ақылмен жасалатын әрекет.

Адамның саяси іс-әрекетіне әсер ететін факторлар: 1) сыртқЫ қоршаған орта; 2) жеке адамның немесе субъектің бастаПҚЫ ұстаған мотиві; 3) субъектің мақсаты, ұстанымы, құндылықтары; 4) жекелік ерешіліктері; 5) нақты іс-әрекеттері; 6) іс-әрекет пен жағдай арасындағы кері қатынас. Бұл кеЛТірілген схеманың негізгі элементтері: сыртқЫ орта, тҰтынымдар мен мотивтер. Американдық гылым А. Маслоу ҰутынымДАрды топтастырып олардың арасындағы иерархияны кӨрСетуге тЫрысты: 1) материалды күн көру тутынымы; 2) қауіПсіздік тҰтынымЫ; махабБатқа (сүйіснендікшілікке) тҰТыну; 4) озіңнін мүмкіндегіңді ашуға тутыну; 5) өзіҢді актуалды жасауға тҰтыну. ТҰтынулар тӨмЕннен яғни «1»-ден жоғары қарай жыЛЖыйды.

Ұйымдағтырылған және ұйымдастырыЛМАҒАН ТОПТАРДАҒЫ саяси іс-әрекеттер. Ұйымдастырылған саяси топтарда әр адамның өз алатын орнына қарай іс-әрекеттер ережесі белгіленеді. Топтың жетекшілері мен қараПайым мүшелерінің арақагЫнастары мҰқият орындаЛуға тиіс. Негізгі мәселе адамдардың өздеріН топтың мүшесі ретінде сезінүі. Топтық сезім оларға өздеріне деген сенімдерін артырады.

Уйымдастарылмаған топтардағы іс-әрекетке басқа сипаттар тән болады. МҰндай тоПТАадамдар өздеріні жеке даралық қасиеттерінен айырыЛыП, топттық, анығырақ айтсаң тобырлық қасиеттерге ие болады. Олар сол тобырдың іс-әрекеттеріне бағЫнып, өздерін анонимді сезінү негізінде қандайдА болмасын қылмыстарға барА береді. Тарихта осы заңдылықтар Ылғи да қайталанЫп отырады. Соның бір кӨрінісі 2010 жылғы шілдеде Ош пен Желалабадта Кыргызстанда болған оқиғилар. Соның салдарын 2000 жУық адамдар өліП жүздеген, мыңдаған адамдар қАиғы қасіретке Душар болды.

Г. Алмонд пен С. Верба адамдардың саяси іс-әрекет терін үш типке бөледі: 1) парокиалды, яғни қаранайым тек өздерінің мүдделерімен бАйлаНысты әрЕкеттер; 2) поддАнический; 3) партициПаторлық. Бұл үш түрде бір бірілеп бөлек болмай бірігіП өтүіде кездеседі. Ондай КӨРІНІСТЕР өтпелі типтерден анықталады.

Жеке адамның саясАтқа Қадамы оның құқЫ мен еркіндігінің жағдайымен байланысТы. Адам құҚЫн табиғи-тарихи, заңдық-позитивтік және марксистік тұрғыдан қарастырАдЫ. Адам құқын жіктеудің нЕгативтік және позитивтік ДЕП ажырытады. Адамдардың құқықтары мен бОстандықтарыН іске асырыуЫНА қарай азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени болып жіктеЙді. Адам құқығы мен бостандылағының іс жүзіндегі орЫНдалуы елдің даму өрісін, парАсАттылағын кӨрсетеді. 1995 жылға Қазақстан Республикасының Конституциясында адам құқы мен бостануығы ең жоғарғы қундылықтарға жатқызылған. 2010 Қазақстан ЕОЫФ төрағалық еТУі арқылы да осы қағидалар едәУір дамЫды .