4.3 Бухгалтерлік есепшоттары мен бухгалтерлік баланс арасындағы байланыс.
Шоттардағы екі жақты жазудың мәні мен бақылаушылық маңызы
Кәсіпорынның бухгалтерлік есепшоттары сол кәсіпорынның бухгалтерлік баланс баптарының негізінде есепті кезеңнің, яғни айдын басына ашылады. Сондықтан бухгалтерлік шот аттары баланс баптарына сәйкес келеді.
Кәсіпорында орындалған әрбір шаруашылық операцияларын, яғни мүліктер мен қорлану көздеріндегі өзгерістерін бухгалтерлік шотта бейнелеу үшін бухгалтерлік есептің екі жақты жазу әдісін қолданады. Жалпы айтқанда, кәсіпорынның бухгалтерлік есебінде күнделікті болып отыратын операцияларға сәйкес объектінің сомасының бір шоттың дебитіне, және екінші шоттың кредитіне жазылуы – екі жақты жазу болып табылады.
Шаруашылық операцияларды «екі жақты жазу» әдісімен есепке алу алдында мынандай жағдайларды ескеру керек:
Аталған шаруашылык операцияларының қандай объектілерге қатыстылығы;
Шаруашылық операцияның объектіге қандай әсер тигізетіндігін;
Аталаган объектілердің есебі бухгалтерлік есептің қандай шоттарында есептелетінің;
Операцияларды шоттардың қандай бөлігіне жазу керек екендігін (дебитіне немесе кредитіне).
Шаруашылық операцияларды бейнелеуде шоттардың арасында пайда болған экономикалық өзара байланысты – шот корреспонденциясы деп атайды, ал шоттың өзі корреспонденцияланушы шот болып табылады. Корреспонденцияланушы шоттардын дебет пен кредитінде көрсетілуі - бухгалтерлік жазба (бухгалтерская запись) немесе бухгалтерлік өткізбе (бухгалтерская проводка) деп аталады.
Бухгалтерлік жазба (өткізбе) жай және күрделі болып екі түрге бөлінеді:
Жай өткізбе деп шаруашылық операциялары сомасының бір шоттың дебитіне, екінші шоттың кредитіне жазылуын айтамыз. Мысалы, кассаға есеп айырысу шотынан 100 000 теңге ақша алынды:
Дт 1010 – 100 000
Кт 1030 – 100 000
Күрделі өткізбе деп орындалған бір шаруашылық операциясына ең аз дегенде екі шот дебиттеліп, бір шоттың кредиттелуін немесе керісінше, бір шоттың дебиттелініп, екі шоттың кредиттелінуін айтады.
Мысалы, Дт 1310 Кт 3310 – 200 000
Дт 1420 Кт 3310 – 26 000
4.4 Жинақтау (синтетикалық) және талдау (аналитикалық) есепшоттары
Жалпы бухгалтерлік есепшоттары олардан алынатын ақпараттың түріне, мәліметтермен қамтамасыз етілуіне қарай жинақтау (синтетикалық) және талдау (аналитикалық) деп аталытын екі түрге бөлінеді.
Жинақтау (синтетикалық) шот баланстың баптары негізінде ашылады және бұл шот арқылы белгілі бір мүлік немесе қорлану көздері туралы жалпы ақпаратты тек қана ақшалай өлшеммен алуға болады.
Бірақ бұл жинақтау мәліметтер кәсіпорынды тиімді басқару үшін жеткіліксіз болады, сондай кезде толық мәліметтерді аналитикалық, яғни талдау шоттар бере алады.
Негізінен аналитикалық шот синтетикалық шоттағы мәліметті толык және жан-жақты ашып көрсетуге арналған. Бұл шотта есепке алынатын объектілер ақшалай және заттай өлшеммен есептелініп жүргізіледі.
Мысалы, кәсіпорынның 1320 -і «Дайын өнімдер» деп аталатын синтетикалық шотында ай басындағы қалдық 300 000 теңгені құрады. Кәсіпорынның дайын бұйымдарының қандай түрден, қанша дана және оның әрбір данасының құны қанша теңгені құрайтындығын аналитикалық шоттардағы мәліметтер арқылы толық білуге болады :
1320/1 «А» өнімдері – 1000 дана Х 200 тенге - 200 000 теңге 1320/2 «Б» өнімдері - 1000 дана Х 100 тенге - 100 000 теңге
Жиыны : - 300 000 теңге
Әрбір синтетикалық шоттардағы бастапқы қалдықтары соларға сәйкес аналитикалық шоттардың бастапқы қалдықтарының қосындысынан тұрады.
Сондай-ақ, синтетикалық шоттардағы соңғы қалдықтары соларға сәйкес аналитикалық шоттардың соңғы қалдықтарының қосындысына тең болуы тиіс.
Осы жоғарыда айтылғандармен қоса әрбір ұйымның өзінің аналитикалық шоттарындағы сомаларды әрі қарай жіктеулеріне де болады.
Бухгалтерлік есепте шоттардың синтетикалық және аналитикалық екі түрінен басқа аралық шот (субшот) деп аталатын түрі де жиі қолданылады. Бұл шот өзінің аталуына сәйкес синтетикалық шотқа қарағанда жіктелінген түрде, ал аналитикалық шотқа қарағанда топтастырылған түрде қолданылады. Сондықтан да бұны осы екі шоттың ортасындағы - аралық шот деп атайды. Бұл шотта бухгалтерлік есеп объектілері теқ қана ақшалай өлшеммен есептеліп жүргізіледі.
Мысалы, кәсіпорынның қолда бар құрылыс материалдары 500 000 теңгені құрайды. Осы шоттың ішінен аралық шот ашатын болсақ, олардың бастапқы қалдықтары келесі түрде болады:
«Кірпіш» аралық шотының қалдығы – 150 000 теңге;
«Цемент» – 200 000 теңге;
«Ағаштар» – 150 000 теңге.
Осы материалдар туралы толық мәліметті аналитикалық шоттар арқылы білуге болады.
Cинтетикалық (жинақтау) шоттарының барлығы бірдей талдау шоттарын жүргізуді қажет етпейді.
Талдау шоттарын жүргізуді қажет етпейтін шоттар жай немесе қарапайым шоттар деп аталады. Мысалы, «Кассадағы ақша қаражаты», «Есеп айырысу шоттағы ақша қаражаттар» шоттары және т.б.
Талдау шоттарын жүргізуді қажет ететін шоттар күрделі шоттар деп аталады. Мысалы, «Негізгі құралдар», «Материалдар» шоттары және т.б.