Monopol naturalny

Szczególnym przypadkiem monopolu jest tzw. monopol naturalny, powstający w gałęziach, gdzie techniczno-ekonomiczne warunki produkcji (korzyści skali) sprzyjają tworzeniu wielkich przedsiębiorstw.

• Z monopolem naturalnym mamy do czynienia w tych gałęziach, gdzie duże korzyści skali uzasadniają istnienie jednego wielkiego przedsię­biorstwa.

Jeżeli wydatne korzyści skali przy ograniczonych rozmiarach rynku uzasadniają skupienie całej produkcji określonego towaru w jednym przed­siębiorstwie, to w danej branży powstają naturalne przesłanki zaistnienia monopolu. Taki monopol nie obawia się konkurencji ze strony ewentual­nych drobnych outsiderów, gdyż produkcja na małą skalę jest droga i nierentowna. Zagrażać mu może jedynie duży rywal, który przejąłby jego przedsiębiorstwo lub wyeliminował je, tworząc nowe wielkie przedsiębiorst­wo, produkujące taniej.

Ilustracją jest rys. 7.9, pokazujący długookresową równowagę monopolu naturalnego. W tej gałęzi krzywa kosztu przeciętnego opada w całym przedziale wielkości produkcji mającym praktyczne znaczenie przy danej pojemności rynku zbytu. W takich warunkach ekonomicznie uzasadnione jest istnienie jednego wielkiego przedsiębiorstwa - małe firmy miałyby bardzo wysokie koszty przeciętne i ich produkcja byłaby za droga. Jednozakładowy monopol wybierze wielkość produkcji Q (u' = k') i będzie osiągał zyski nadzwyczajne, bez zagrożenia konkurencją. W takiej gałęzi musi istnieć jedno wielkie przedsiębiorstwo - małe firmy nie mają szans.

Zauważmy, że monopolista nie dochodzi do punktu, w którym cena zrównuje się z kosztem krańcowym (punkt 6), ani do punktu, w którym jednostkowy koszt produkcji jest najniższy (punkt C). Gdyby monopol naturalny próbował zachowywać się jak gałąź wolnokonkurencyjna, ustala­jąc wielkość produkcji na poziomie, przy którym p = k' (punkt 8), to ponosiłby straty. Taka gałąź jest więc niejako skazana na istnienie monopolu naturalnego.

W Polsce w sytuacji zbliżonej do monopolu naturalnego działają takie przedsiębiorstwa jak PKP i PLL „LOT" (w przewozach krajowych) oraz Poczta Polska (przynajmniej w zakresie przesyłek listowych). Natomiast monopolis­tyczne struktury w takich dziedzinach jak telekomunikacja, energetyka i dystrybucja paliw nie znajdują uzasadnienia ekonomicznego i są stop­niowo likwidowane.

Monopol a wolna konkurencja

W przypadku monopolu naturalnego nie ma większego sensu porów­nywanie równowagi gałęzi zmonopolizowanej z hipotetyczną sytuacją tejże gałęzi w warunkach wolnej konkurencji. Koszty wytwarzania produk­tu w wielu małych zakładach byłyby nieporównanie wyższe: jeden duży producent łatwo wygrałby konkurencję i zmiótłby je z rynku. W gałęzi, w której występują duże korzyści z wielkiej skali produkcji, monopol nie ma wolnorynkowej alternatywy: jeżeli jedno przedsiębiorstwo nie sprosta potrzebom rynku, to powstanie kilka wielkich przedsiębiorstw, ale nie wielu drobnych wytwórców, charakterystycznych dla wolnej konkurencji. Sensowne jest natomiast porównanie zasad i efektów działania wieloza­kładowego monopolu z sytuacją, która zaistniałaby w gałęzi wolnokon­kurencyjnej.

Społeczeństwo powinno dążyć do wytwarzania poszczególnych dóbr w takich ilościach, by spełniony był warunek:

krańcowy koszt społeczny = krańcowa korzyść społeczna.

Jeżeli miarą korzyści krańcowej jest cena, którą godzą się płacić nabywcy, a miarą kosztu społecznego - faktyczny koszt krańcowy najdroż­szego producenta akceptowanego przez nabywców, to produkowana po­winna być taka ilość, przy której p = k'. Tak właśnie jest w wolnej konkurencji.

Monopol postępuje inaczej, ustalając cenę na poziomie wyższym od kosztu krańcowego: p > k'. W rezultacie produkuje mniej towaru, niż chciałoby społeczeństwo, a sprzedaje po zawyżonej cenie.

• Społeczny koszt monopolu przejawia się w tym, że monopol zmniejsza produkcję, a zwiększa cenę.

Ilustrację tych efektów zawiera rys. 7.10. W gałęzi wolnokonkurencyjnej wielkość produkcji w długim okresie ustala się na poziomie 0.^ zrów­nującym podaż z popytem (przy cenie na poziomie minimalnego kosztu przeciętnego). W gałęzi zmonopolizowanej wielkość produkcji ustala się na poziomie wyrównującym utarg krańcowy z kosztem krańcowym. W porów­naniu z gałęzią wolnokonkurencyjna monopol ogranicza wielkość produkcji i podnosi cenę.

Społeczne koszty monopolu uwidacznia drugi wykres. Pole H oznacza stratę ponoszoną przez tych konsumentów, którzy musieli zrezygnować z zakupu danego towaru na skutek podwyżki ceny. Natomiast pole T ozna-

cza dodatkowe koszty ponoszone przez nabywców kupujących towar po wyższej obecnie cenie.

Ten negatywny, antyefektywnościowy efekt monopolizacji może mieć jednak przeciwwagę w korzyściach skali oraz większej zdolności monopolu do podejmowania kapitałochłonnych innowacji, postępu technicznego i or­ganizacyjnego, czego efektem może być obniżka kosztów i przesunięcie punktu równowagi na prawo w dół, tzn. w kierunku większej produkcji i niższej ceny. W porównaniu z małymi, drobnymi wytwórcami wielkie przedsiębiorstwo nie odczuwa wprawdzie tak silnej presji konkurencji na obniżkę kosztów, dysponuje jednak nieporównanie większymi zasobami finansowymi, technicznymi i kadrowymi w zakresie postępu technicznego i organizacyjnego, warunkującymi możliwość obniżki kosztów. Teoretycznie możliwy jest przypadek, w którym dzięki niższym kosztom monopolista wytwarza więcej i sprzedaje taniej aniżeli alternatywny układ wolnokon-kurencyjny. Oceniając zachowania monopolistów, trzeba wystrzegać się uproszczonych uogólnień i uwzględniać zarówno minusy, jak i ewentualne plusy.