Popyt, koszty I struktura rynku

Pewien wpływ na kształtowanie się określonych struktur rynku ma prawodawstwo (patenty, monopole państwowe). Monopol bądź oligopol może się także opierać na wyłączności posiadania surowców lub techno­logii. W większości przypadków o strukturze rynku decydują jednak prze­słanki ekonomiczne, a mianowicie rozmiary ekonomicznie efektywnej pro­dukcji oraz rozmiary rynku (popytu).

W gałęziach, w których istnieją duże korzyści ze skali, przedsiębiorstwa dążą do powiększenia swych rozmiarów w celu wykorzystania możliwoś­ci obniżki kosztów jednostkowych. Przeszkodą w tych dążeniach może być brak kapitału, silna konkurencja albo ograniczona wielkość rynku zbytu.

Graniczny poziom produkcji w przedsiębiorstwie, na którym wygasają korzyści z dalszego zwiększania skali produkcji nazywamy minimalną skalą efektywną (MSE). Odpowiada mu najniższy punkt na długookresowej krzy­wej kosztu przeciętnego. MSE określa optymalną wielkość przedsiębiorstwa w danej gałęzi.

Liczba i wielkość zakładów produkcyjnych w określonej gałęzi (stopień koncentracji produkcji) zależy od stosunku MSE do ogólnej wielkości popytu na produkt tej gałęzi. Tam, gdzie MSE pojawia się dopiero przy bardzo dużych rozmiarach produkcji, powstają wielkie przedsiębiorstwa, a nawet monopole (przemysł naftowy, przemysł samochodowy). Natomiast tam, gdzie MSE wypada przy relatywnie małej skali produkcji, ekonomicznie uzasadnione jest istnienie dużej liczby stosunkowo małych zakładów (prze­mysł odzieżowy, gastronomia).

Struktura rynku, rozpatrywana od strony produkcji (stopień koncentracji produkcji), zależy zatem od układu kosztów, czyli od rodzaju produkcji i stosowanej technologii, oraz od rozmiarów rynku (wielkości popytu).

W gałęziach, gdzie minimalny poziom kosztów przeciętnych (tzw. minimalna skala efektywna) występuje przy niewielkiej skali produkcji w porównaniu z ogólną wielkością zapotrzebowania rynkowego, jest miejs­ce dla wielu konkurujących ze sobą małych przedsiębiorstw, jeżeli produkt jest standardowy (jednorodny), powstanie wiele małych firm i rozwinie się wolna konkurencja. Jeśli produkt jest zróżnicowany, ukształtuje się pewna forma niedoskonałej konkurencji, zwana konkurencją monopolistyczną. W gałęziach, gdzie stosunek efektywnej skali produkcji do rozmiarów rynku wynosi np. 1:5 czy 1:8, powstanie kilka dużych firm, tworzących oligopol. W gałęziach, gdzie stosunek ten jest zbliżony do 1:1, istnieją ekonomiczne przesłanki powstania monopolu.

Niektóre gałęzie przemysłu (np. przemysł obuwniczy czy odzieżowy) ze względu na rodzaj produktu i technologię dopuszczają istnienie wielu małych firm bądź współistnienie firm dużych i małych. W innych branżach, szczególnie wysoce kapitałochłonnych (energetyka, hutnictwo, przemysł stoczniowy) i technicznie zaawansowanych (przemysł samochodowy i lot­niczy), wydatne korzyści z dużej skali produkcji sprzyjają tworzeniu wielkich przedsiębiorstw.

Stosunek ogólnej wielkości popytu rynkowego do minimalnej skali efektywnej Q_d/MSE określa uzasadnioną ekonomicznie, czyli pożądaną liczbę przedsiębiorstw w gałęzi.

Współczynnik koncentracji wskazuje rzeczywisty stopień koncentracji produkcji; np. współczynnik CR₅ = 0,80 informuje, że udział 5 największych przedsiębiorstw w globalnej produkcji gałęzi wynosi 80%.

Rys. 7.1 pokazuje, jaki wpływ na strukturę rynku ma kształtowanie się długookresowych kosztów produkcji i minimalnej skali efektywnej. Popyt rynkowy na produkt wytwarzany w gałęzi określa gałęziowa krzywa popytu D. Jeżeli poszczególne przedsiębiorstwa mają krzywe kosztów przeciętnych zbliżone do to gałąź może pomieścić dużą liczbę małych przedsiębiorstw o skali produkcji zbliżonej do g-i, których łączna produkcja wyniesie przy cenie p_v Jeżeli koszty produkcji w przedsiębiorstwie kształtują się jak , to gałąź może pomieścić tylko kilka dużych przedsiębiorstw; w takiej gałęzi powstanie oligopol. Próby zwiększenia produkcji przez każdą z firm ponad q₂ natrafiają na niekorzyści skali, co zapobiega ich dalszej ekspansji, która mogłaby wyeliminować konkurentów. Jeżeli koszty produkcji opisane są krzywą to w gałęzi powstanie monopol. Dążąc do zrównania kosztów krańcowych z utargiem krańcowym, będzie on wytwarzał np. Q₃ po cenie p₃, osiągając zysk monopolowy.