Молево Болото ауылы эргәһендәге һуғыш тураһында француз армияһы врачы Генрих Роостың иҫтәлектәренән

8 августа беренсе ҡояш нурҙары менән… ҡапыл һуғыш ораны яңғыраны: “Дошман килә!” Артынса уҡ көллө тарафтарҙа атыш ишетелде, тревога борғоланылар һәм беҙ яп-яҡында урыҫтарҙы күрҙек, улар ошоғаса Инковта торған, тулыһынса буталышҡан француз полктарын ҡыуып килә ине. Бындай осраҡтарҙа мин һәр саҡ беренселәрҙән ат өҫтөндә булғанлыҡтан, ҡасып килгән француздарҙың аймылышып ҡаушауынан был эштең насар бөтәсәген шәйләнем… Беҙ, берләшмәндәр (союзниктар), рух ныҡлығы һаҡлап, …урыҫтарҙың ҡеүәтле ырғылышын туҡтаттыҡ һәм оҙаҡ ваҡыт казактарҙың һәм башҡорттарҙың алға барышына ҡамасауланыҡ. Ошонда беҙ беренсе тапҡыр уҡтарҙан атылыуға тарыныҡ, уларҙың күпселеге һауала осоп барышлайы нәҡ пүләләй һыҙғыра. Шундай уҡ бер поляк офицерының ботона тейҙе, икенсеһенең хөлләһендә тороп ҡалды; ул уҡтарҙы беҙ, иҫтәлек итеп, оҙаҡ ваҡыт тейәп йөрөттөк. Врачтарға ҡанлы эш етерлек булды, мин дә керештем. Беҙ уҡтар һәм, башҡорттоҡолор, моғайын, ниндәйҙер ҡоралға тап булдыҡ – бысаҡ та, ҡылыс та түгел, ә шуларҙың терһәк оҙонлоҡ ҡушылдығы. Мин бер офицерҙың, шундай ҡоралдан ҡурсаланырға тура килгәнлегенән зарланыуын ишеттем…

Бородино һуғышы алдынан башҡорттар менән атышыу тураһында француз офицеры м. Кабо иҫтәлектәренән

Нәүбәттәге көндәрҙә, 5-6 сентябрҙә, беҙ саҡ ҡына алға үттек, урыҫ армияһы беҙгә ҡаршы төрлө позицияларҙан һәләкәтле артиллерия ҡулланып, ныҡышмалы ҡаршы торҙо һәм казактарҙан, ҡалмыҡтарҙан һәм башҡорттарҙан хасил уҡсыларҙың тығыҙ теҙмәһе менән кәртәләнде сигенгәнендә. Ян һәм уҡтар менән ҡоралланған, уҡтарының һыҙғырыуы йәнгә тейгән ошо һуңғылары (башҡорттар. – Й.С.) бер-нисә егерҙы яраланы. Дүрт фут тирәһе оҙонлоҡтағы уҡтарҙың береһе беҙҙең полк капитанының атының муйынына тейҙе. Атыш барышында беҙ был башҡорттарҙың бер-нисәһен үлтерҙек…

Француз армияһының әсир төшкән офицеры лейтенант с. Рюппель иҫтәлектәренән

Бер-нисә көн беҙҙең яндан бер-бер артлы башҡорт полктары уҙҙы, улар, кавалерия булараҡ, мине айырыуса ҡыҙыҡһындырҙы. Бындай полкта 400-500 кеше, бөтәһе лә ифрат көслө, киң яурынлы, ҡара һөрөңкө монгол йөҙлө, шуға күрә уларҙы бер-береһенән айырып таныу ҡыйын. Улар казак һөңгөһө, янлы-уҡлы ҙур күн һаҙаҡ, шулай уҡ бәләкәй ҡылыс менән ҡоралланған. Итектәре шпорһыҙ, быны ҡамсы алмаштыра. Баштарында һыуыҡта ҡолаҡтарынаса ҡаплатып төшөрә алырлыҡ мех тирәсле түңәрәк күк кәпәс. Офицерҙары ҡыҙыл кәпәс, баҙыҡ күк төҫлө мех көптән (кафтан) кейә, уларҙың ҡылыс ҡайышы һәм йүгәне көмөшләп биҙәлгән, ызбурыйҙары казактарҙыҡына оҡшаш. Йәнә лә иҫкәртәйем, барса казак, ҡалмыҡ, башҡорт ғәскәриҙәрендә юғары дәрәжәлекте оҫта итеп фил һөйәге, перламутр (мәрүәт), көмөш йәки алтын менән семәрләнгән эйәренә ҡарап билдәләйҙәр.

Бындай полктарҙа мин борғосолар күрмәнем. Улар, моғайын, кәрәкмәйҙер ҙә, сөнки туҡталышта йәмғе йөҙ яугир, ҡайсаҡ хатта бөтә полк бер үк ҙур ихатала урынлашҡанлыҡтан, әтрәттәр таралышмай. Мин шундай ихатаға ингәнемдә менгеләр өйөрөнөң, ерҙә ятҡан тағараҡты һарыҡтарҙай һырып алып, бөтәһе бергә ашауын күреп аптыраным. Күп башҡорттар хатта ҡаты һыуыҡтарҙа ла күлдәксән генә йөрөй бирә. Түбәләрендә өлтөк ҡалдырып сәсе ҡырып алынған баштары ғәжәп сәйер күренә ине… Улар тағы ҙур хеҙмәт күрһәтәсәк, сөнки түҙемлектәре, талымһыҙлыҡтары менән еңел хәрби берләшмәләрҙә һуғышырға ифрат йәтештәр…

Мәҡәләнең дауамында үҫәргәндәрҙең данлыҡлы дүрт полкына бәйле бик ҡиммәтле документтар, өҫтәрәк әйтелеүенсә, тәржемәлә бәҫен кәметмәҫ өсөн, тарихсыларыбыҙ төҙөгән баяғы йыйынтыҡтан нисек бар – шулай (ҡайһы урындарҙа саҡ ҡына ҡыҫҡартылып) төп нөсхә телендә күсерелеп бирелә.