Interdyscyplinarny charakter zjawisk finansowych

Z przedstawionego opisu różnych dyscyplin finansowych wynika, że nauki te ewoluują wraz z ogólnym rozwojem teorii gospodarowania, że występuje proces pogłębiania specjalizacji nauk finansowych, przy ich jednoczesnym przenikaniu się. Aby zrozumieć istotę współczesnych finansów, należy uwzględnić dorobek nie tylko wszystkich dyscyplin finansowych, lecz także innych dziedzin nauki. W ob- szarze tak wyodrębnionych nauk finansowych konieczne jest zaangażowanie staty- styki finansowej, prawa finansowego czy szerzej nauk prawnych, psychologii, so- cjologii itp. Same dyscypliny finansowe są ze sobą ściśle powiązane, przenikają się wzajemnie, co umożliwia tworzenie coraz bardziej rozwiniętej teorii finansów, któ- rej celem jest rozpoznanie istoty zjawisk finansowych we współczesnych syste- mach gospodarczych i społecznych.

Decyzje finansowe, ze względu na wzrastający stopień skomplikowania zja- wisk finansowych, są podejmowane za pomocą coraz bardziej wyrafinowanych

: sformalizowanych metod. Przykładem tego może być — omówiona już — in- żynieria finansowa, mająca zastosowanie w teorii i praktyce inwestowania fi- nansowego.

Finanse a nauki ekonomiczne

Finanse należą rzecz jasna do dziedziny nauk ekonomicznych. Niemniej jed- nak liczba dyscyplin ekonomicznych oraz różnych ekonomik szczegółowych nada- je szczególny charakter relacjom zachodzącym między finansami a innymi dyscy- plinami ekonomicznymi. W najściślejszym związku pozostają finanse z teorią eko- nomii oraz jej podstawowymi działami: mikroekonomią i makroekonomią. Jest to zrozumiałe, gdyż nauki te stanowią najszersze teoretyczne ujęcie zjawisk gospodar- czych, do których zaliczają się zjawiska finansowe. Ścisły jest zwłaszcza związek finansów z teorią pieniądza, gdyż jak już wiemy, pieniądz jest tworzywem zjawisk finansowych. Wśród nauk ekonomicznych szczególny związek zachodzi między fi- nansami a rachunkowością. Istota tej zależności polega na wykorzystaniu metody podwójnego zapisu oraz metody bilansowej do badania zjawisk finansowych. Pro- wadzenie ewidencji zjawisk finansowych za pomocą systemów ewidencji wypraco- wanych przez rachunkowość umożliwia praktyczne posługiwanie się pieniądzem oraz instrumentami finansowymi.

Ścisła więź zachodzi także między finansami a naukami o zarządzaniu. Jest to oczywiste, gdyż charakteryzując podmiotowe ujęcie finansów, zwracaliśmy uwagę na fakt, iż zjawiska finansowe powstają w związku z konkretnymi podmiotami, w ramach stosunków zachodzących między nimi. Organizacja działalności danego podmiotu i zarządzanie nią mają istotny wpływ na sferę finansową podmiotu. Stąd też dla osiągnięcia celów banku, przedsiębiorstwa, towarzystwa ubezpieczeniowe- go, towarzystwa inwestycyjnego, biura maklerskiego podstawowe znaczenie ma ich wewnętrzna organizacja, zależność między poszczególnymi elementami, zarządza- nie informacją wewnętrzną, zarządzanie personelem, optymalizacja struktury orga- nizacyjnej z punktu widzenia funkcji celu itd.

Finanse a matematyka

Zjawiska finansowe znajdują się także — o czym mówiliśmy w pierwszym rozdziale pracy — w obszarze zainteresowań matematyki. Jest ona przydatna zwłaszcza w budowaniu i weryfikowaniu różnych modeli makrofinansowych oraz modeli finansowych przedsiębiorstwa, banku, towarzystwa ubezpieczeniowego itp. W przypadku zjawisk makrofinansowych są budowane modele opisujące strukturę

finansową gospodarki, co ma istotne znaczenie praktyczne przy podejmowaniu de- cyzji z zakresu polityki finansowej i jej poszczególnych rodzajów, takich jak poli- tyka monetarna, polityka fiskalna. Matematyka jest wielce pomocna, gdyż wspo- maga podejmowanie decyzji finansowych. Chodzi zwłaszcza o matematykę finan- sową i matematykę ubezpieczeniową⁴².

2.3.4

Finanse a socjologia

W literaturze można spotkać określenie „socjologia finansów (pieniądza)", co wskazuje na społeczny kontekst zjawisk finansowych. Zainteresowanie socjologii zjawiskami i stosunkami finansowymi jest związane z badaniami nad sytuacją ma- terialną różnych grup społeczeństwa, przyczynami takiego, a nie innego rozkładu dochodów w społeczeństwie, skutkami polityki finansowej państwa dla różnych grup społecznych. W teorii podatku możemy się spotkać z socjologiczną teorią podatku⁴³. Socjologia, badając zachowanie się różnych grup społecznych, uwzględ- nia aspekty finansowe, a dokładniej to, w jakim stopniu na zachowanie się tych grup wpływają zachodzące między nimi relacje. Stosunki finansowe kształtują określone zachowania ludzi i grup społecznych. Pieniądz, a ściślej mówiąc motywy zdobywania pieniądza są ważnym elementem systemu wartości preferowanego przez poszczególne jednostki i grupy społeczne, co może się przekładać np. na skłonność do oszczędności pieniężnych, skłonność do konsumpcji itp.⁴⁴

*J C

Finanse a psychologia

W dalszych rozważaniach wielokrotnie będziemy podkreślać znaczenie czyn- nika psychologicznego w przebiegu różnych zjawisk finansowych. Jest to zrozu- miałe, gdyż podmiotem tych zjawisk jest zawsze człowiek. Należy też pamiętać, że współczesny pieniądz jest oparty na zaufaniu, a nie na kruszcach. Dlatego też reak- cje człowieka na różne sytuacje, w których występuje pieniądz, są w obszarze za- interesowania psychologii. Jest to widoczne zwłaszcza w procesie podejmowania decyzji, które dotyczą finansów. Chodzi tutaj nie tylko o same decyzje, takie jak np. rodzaj inwestycji finansowych, rodzaj i skala ryzyka związanego z podejmowaniem

decyzji finansowych, lecz także o indywidualne predyspozycje do podejmowania różnych decyzji finansowych.

Ponieważ pieniądz i finanse były i są nadal oparte na zaufaniu, ważnym przed- miotem zainteresowania psychologii jest rozpoznawanie warunków, w których człowiek wykazuje zaufanie do pieniądza, systemu finansowego, banku, towarzy- stwa ubezpieczeniowego itd., oraz warunków, w których traci to zaufanie. O tym, że tak jest, przekonują nas fakty z przeszłości⁴⁵ i teraźniejszości, kiedy to czynnik psychologiczny wywoływał negatywne lub pozytywne reakcje ludzi. Dlatego też psychologia przychodzi w sukurs nauce finansów wówczas, gdy trzeba rozważać np. wpływ plotki na hipotetyczny przebieg zjawisk finansowych, gdy analizuje się psychologiczne przesłanki wiarygodności instytucji finansowych. W praktyce pod- miotów działających w sferze pieniądza wiedza z zakresu psychologii jest potrzeb- na do zrozumienia oczekiwań partnerów stosunków finansowych.

2 Q r

Finanse a etyka

Działalność człowieka w sferze finansowej zawsze miała i ma kontekst etyczny⁴⁶. Wyrazem tego była i jest szeroko dyskutowana w teorii ekonomii kon- cepcja „godziwego" zysku, a więc zysku nienadmiernego, ale pozwalającego przedsiębiorcy na rozwój jego firmy i jednocześnie umożliwiającego nabycie towa- ru po niewygórowanej cenie. W historii pieniądza i finansów znane są negatywne zjawiska lichwiarskiego procentu, zmów cenowych, praktyk monopolistycznych, zysku monopolowego itp. W innej płaszczyźnie pojawia się koncepcja sprawiedli- wego podatku itd. Przedsiębiorcy mogą dążyć do nadmiernych korzyści kosztem jakości warunków pracy, co może się negatywnie odbijać na stanie zdrowia pra- cowników, a nawet zagrażać ich życiu. Postawy takie są uznawane za naganne etycznie. Podobnym zjawiskiem jest przerzucanie kosztów wytwarzania danego to- waru na inne podmioty, a dokładniej mówiąc na podatników. Dzieje się tak wów- czas, gdy przedsiębiorca oszczędza na kosztach produkcji, doprowadzając przy tym

do dewastacji środowiska naturalnego⁴⁷. Wprawdzie wraz z rozwojem stosunków rynkowych obszar swobody decyzyjnej podmiotów jest ograniczany przez prawa rynku, które eliminują nieetycznie postępujących przedsiębiorców, ale pojawiają się nowe zagrożenia. Sama natura pewnych zjawisk finansowych, które charakteryzują anonimowość i nieprzejrzystość, sprzyja różnym nieetycznym postawom. Warto przypomnieć, że w średniowieczu finanse kojarzone były z operacjami podejrzany- mi. Opisane wcześniej zjawisko psucia monety jest niczym innym, jak właśnie zja- wiskiem nieetycznym. Negatywne zjawiska finansowe nie należą zupełnie do prze- szłości. Przejawem tego są nadal częste, różne machinacje finansowe, związane z praniem brudnych pieniędzy i ucieczką przed podatkami, oszustwa podatkowe, wyłudzenia kredytowe, korupcja w odniesieniu do pieniędzy publicznych, korup- cja w sektorze prywatnym, której podłożem są nieuzasadnione zyski wybranych osób itp.

Pogoń za pieniądzem może doprowadzić do wynaturzeń. Instytucje finansowe, zwłaszcza takie jak bank, są określane mianem instytucji zaufania publicznego. Je- żeli więc w instytucjach takich są popełniane nadużycia, postępowanie to nie tylko jest naganne z etycznego punktu widzenia, lecz także przynosi społeczeństwu i go- spodarce szkody, gdyż podważa wiarygodność instytucji i może spowodować de- stabilizację.

Charakterystyczne jest, że opinia społeczna bardziej piętnuje działania nie- etyczne w sektorze publicznym niż w sektorze prywatnym. W przypadku sektora publicznego chodzi o to, że nieetyczne postępowanie urzędników tego sektora, po- legające np. na defraudacji czy korupcji, dotyczy środków finansowych pochodzą- cych z danin publicznych (podatków). Korupcja w sektorze prywatnym jest jednak zjawiskiem równie nagannym. Nieetyczne postępowanie w tym sektorze polega np. na osiąganiu nieuzasadnionego zysku w rezultacie zmów cenowych, podmiany to- warów na towary gorszej jakości. Działania takie powodują zakłócenia w funkcjo- nowaniu mechanizmu rynkowego.

W sferze podatkowej zauważone zostało interesujące zjawisko, które powinno być przedmiotem badań nauki psychologii. Francuscy teoretycy zwracają uwagę na fakt, że w opinii społecznej bardziej naganne są oszustwa w sektorze prywatnym niż w sektorze publicznym. Obywatele w pewnym sensie szybciej rozgrzeszają po- datników, którym udało się oszukać państwo, niż osobę, która działa na szkodę in- nej osoby prywatnej⁴⁸. Postępowanie takie jest argumentowane w sposób sofistycz- ny, gdyż twierdzi się, że pozycja podatnika wobec potężnego państwa, które działa metodami represyjnymi, jest zawsze niekorzystna, wobec czego oszukanie państwa w kwestiach podatkowych nie jest naganne. Pogląd ten jest kontrowersyjny w świet- le wartości religijnych. W religii islamskiej czy chrześcijańskiej niepłacenie podat- ku jest nie tylko oszustwem, lecz także grzechem.

Problemy etyczne pojawiają się także w kontekście polityki fiskalnej, a ściślej ■v polityce opartej na deficytach budżetowych, które powiększają dług publiczny. Podstawowe pytanie, które tutaj można postawić, brzmi: czy obecne pokolenie ma prawo żyć kosztem innych pokoleń, które będą spłacać dług publiczny? Odpowiedź na to pytanie jest uzależniona m.in. od tego, na co zostały przeznaczone pieniądze publiczne. Jeżeli w wyniku zaciąganych pożyczek tworzona jest infrastruktura go- -podarcza (drogi, mosty, zbiorniki wodne, obiekty ochrony środowiska itd.), z któ- rej będą korzystać także następne pokolenia, to etyczna ocena działalności rządu jest tu inna niż w przypadku zaciągania pożyczek na cele bieżące.

Niewątpliwie w odniesieniu do działalności finansowej, podobnie jak w przy- padku działalności gospodarczej, bardzo potrzebne jest krzewienie wiedzy o etyce zawodowej oraz o różnych konsekwencjach postaw nieetycznych.

ROZDZIAŁ 3

_{KATEGORIE FINANSOWE}